1 of 57

ТИББИЁТДА ИШЧИ ЎРИНЛАРНИ АВТОМАТЛАШТИРИШДА АТ. MICROSOFT ОFFICE АМАЛИЙ ДАСТУРЛАР ПАКЕТИ.�� КОМПЬЮТЕРНИНГ ДАСТУРИЙ ТАЪМИНОТИ. ОПЕРАЦИОН ТИЗИМЛАР ВА МОБИЛЬ ОТ.��Маърузачи: катта ўқитувчи Л.Фазилова

2 of 57

РЕЖА:

1. Тизим дастурлар ва уларнинг турлари

2. Амалий дастурлар. Уларни куриниши.

3. Операцион тизим хакида бошланғич маълумот.

4. Операцион тизимнинг таркибий кисмлари

5. Стандарт ва хизматчи давтурлар.

6. Файл ва каталоглар устида амаллар.

7. Замонавий мобиль ОТлар.

3 of 57

Маъруза мақсади

Операцион тизим, унинг турлари ва модификациялари ҳақида маълумот бериш, WINDOWS, UNIX, LINUX мисолида ишлаш принципи ва интерфейсини ўрганиш

Калит сўзлар:

ҳисоблаш тизими, дастурий таъминот (software), аппарат таъминот (hardware), тизимли ДТ, амалий ДТ, инструментал ДТ, модификация, кенгайтирилган машина, виртуал машина, ресурслар, аутентификация, муаллифлаштириш, спулинг, вақт ажратиш тизими, монолит тизимлар, кўп сатҳли тизимлар, микроядро, клиент-сервер, объектга мўлжалланган ёндашув.

.

3

4 of 57

Фойдаланувчи ва компьютер ўртасида

Қурилмалар ва дастурлар ўртасида

Қурилмалар ва қурилмалар ўртасида+

Даструрлар ва дастурлар ўртасида

Интерфейс

5 of 57

ШЭХМ �Дастурий таъминоти – ДТ (ПО)

тизимнинг ДТ- бу дастурлар компьютернинг хамма курилма-ларини шлашини таъминлайди

Амалий ДТ

бу дастурлар масалалар ечиш, текст, расм ва бошка объектлар яратиш ва х.к.

дастурлаш куроли (инструмент)

- бу тизимнинг ДТ яратиш учун мулжалланган

  • Операцион тизим
  • дастур кобиги (оболочка)
  • Утилитлар (сервис дастурлар)
  • Тахрирлагич дастурлари
  • Уйин дастурлари
  • Бухгалтерия дастурлари
  • Дастурлаш тиллари

6 of 57

Тизимнинг дастурий таъминоти - ДТ

Базавий ДТ

Сервис ДТ

  • Операцион тизим бу фойдаланувчи ва компьютер орасидаги воситачи дастур булиб, хамма курилмалар ишлашини таъминлайди.

Мисол: MS DOS, OS/2, Unix, Windows. Буларсиз компьютерда ишлаб булмайди.

  • дастур кобик – Ишлаш учун кулай шароит яратувчи дастур, факат ОТ билан бирга ишлайди. Мисол: Norton Commander, Windows.
  • Диагностика дастури
  • Антивирус дастурси
  • Диск билан ишлаш дастури
  • Маълумотларни архивлаш дастури
  • Тармок хизмати дастури

7 of 57

Инструментал ДТ

Турли алгоритмик тил трансляторлари

Созловчилар

Мутахассис интеграллашган мухити

Боғловчи редакторлар

8 of 57

Амалий ДТ

Матн мухаррири – Word

8

Электрон жадвал - Excel

Хужжат алмашинуви тизимлари –Скат, Парус, Евфрат

График мухаррир – Paint, Adobe Photoshop

МБ ва МББТ – Access, FoxPro, Paradox, Oracle

Интеграллашган тизимлар

Корректорлар – Орфо, Пропись

Таржимон ва электрон луғатлар – Lingua Match, Correspondend

9 of 57

Шахсий менеджер ва органайзерлар – Мультилекс Про

Ўйин ва дам олишга ёрдам берадиган тизимлар

Бухгалтерия тизимлари- 1С, БЭМ

Таълим, ўргатувчи, мультимедиали энциклопедиа дастурлари

Мультимедиа ресурслари

Молия тизимлари

Нашриёт тизимлари

10 of 57

ОТ

Тизимли ДТ

Операцион қобиқ (оболочка)

утилиталар

архиваторлар

Антивирус ва яна турли дастурлар

драйверлар

11 of 57

Операцион қобиқлар

ОТ ишини бошқариш қулайлигини оширади-NC, WC

Утилиталар (utility)

Хажми кичик, турли ёрдамчи функцияларни бажаради

Хизмат қилиш

Созлаш

Ишончлилик қобилиятини оширади

12 of 57

Ресурслар: - процессорлар

- хотира

- таймер

- дисклар

- жамғармалар

- тармоқ коммуникация

қурилмалари

- принтерлар

- ва ҳк ................

ОТ ресурсларни бошқарувчи сифатида

13 of 57

Ресурсни режалаштириш

Кимгa, қайси жараёнга?

Қачон, қайси вақтда?

Бўш (қанчаси)+

ОТ-ресурсларни самарали бошқариш ва тақсимлаш

қанча?

Банд (қанчаси)+

Ресурс ҳолатини кузатиш

14 of 57

ОТ ларнинг функцияларини деталлаштириш

Қабул қилиш

Топшириқлар –операторлар, матн кўрсатмалари(директивалар) ёки монипулятор (ёки сичқонча) ёрдамида бажариладиган кўрсатмалар

Топшириқ ва командалар – дастурни ишга тушириш

  • Тўхтатиш (тўхтатиб туриш)
  • файллар устида амаллар

Ишлов бериш

Фойдаланувчидан олинган топшириқар ва командаларни

15 of 57

боғланган компьютерлар орасида мулоқатни таъминлаш

Бир дастурни бошқа дастурдан химоялаш

ОТ-ресурсларни самарали бошқариш ва тақсимлаш

Маълумотлар сақланишини таъминлаш

ОТ ни ўзини бажарилаяпган иловалардан химоялаш

ХИМОЯ

Фойдаланувчилар аутентификацияси ва муаллифлаштириш

16 of 57

Бошқа функциялар

  • Ижро қилиниши керак бўлган дастурларни оператив хотирага юклаш
  • Хотирани бошқариш, замонавий тизимларда виртуал хотирани ташкил этиш
  • Барча дастур ва маълумотларни идентификация қилиш
  • Барча киритиш-чиқариш амалларига хизмат қилиш

ва бошқалар............

17 of 57

давр

1945-1955 йиллар

1

ОТ ривожланиш босқичлари:

давр

1955-1965 йиллар

2

давр

1965-1980 йиллар

3

давр

1980-ҳозирга қадар

4

18 of 57

Биринчи давр:

18 аср охири – аналитик машина (Чарльз Бэбич яратган)

Бу даврда ОТ – мавжуд эмас эди.

1945 йиллардан кейин лампали машиналар яратилди.

Дастурлаш – фақат машина тилида

Биринчи давр – ҳисоблаш тизими

Нарҳи юқори

Сони кам

Фойдаланиш самараси кам

Билан белгиланди

19 of 57

Иккинчи даврга хос хусусиятлар:

2. ХТ билан ишлайдиган мутахассислар

дастурчилар

операторлар

ХМ-ни ишлаб чиқарувчилар

эксплуотациячилар

1. Иккинчи авлод компьютерлари ишончлироқ

4. Процессор вақти нарҳи ошди

3. Алгоритмик тиллар юзага келди –тизимли дастур, компиляторлар яратилди

5. Биринчи пакетли ишлов бериш тизимлари юзага келди- биринчи ОТ лар

20 of 57

Учинчи даврга хос хусусиятлар:

2. Дастурий мутаносиблик

1. Интеграл микросхемаларга ўтилди IBM/360

машиналари юзага келди

4. Спулинг (spooling)

3. Мультидастурлаш-бир процессорда навбат билан бир нечта дастур бажарилади-кўп дастурли режим

5. Вақт ажратиш тизимлари

21 of 57

Тўртинчи даврга хос хусусиятлар:

2. ОТ лар

Intel 8088….

80286…..80386….

MS DOS

RISK-процессорлар

1. ШК даври бошланди-инсон билан хамкорликда ишлайдиган дастурий таъминот юзага келди

3. Тармоқ ва

тақсимланган

UNIX

ОТ лари

22 of 57

Тармоқ ОТи, ОТга қўшимча воситалар

Тармоқ адаптери

Тармоқга масофадан кириш воситалари (бошқа компьютерларга)

Масофадаги файлларга мурожаат воситалари

23 of 57

Классик (мумтоз) ОТ лар асосий функциялари:

  1. Топшириқларни режалаштириш ва процессордан фойдаланиш;
  2. Дастурларни коммуникация ва синхронизация воситалари билан таъминлаш;
  3. Хотирани бошқариш;
  4. Файл тизимини бошқариш;
  5. Киритиш-чиқаришни бошқариш;
  6. Хавфсизликни таъминлаш.

24 of 57

ОТ нинг асосий ташкил этувчилари (компоненталари):

  • Ядро - масалалар ва ресурсларни бошқариш, синхронлаштириш ва ўзаро боғлаши
  • Киритиш-чиқариш тизими - ташқи қурилмалар билан маълумотларни киритиш ва чиқариш тизими

25 of 57

  • Буйруқ процессори - буйруқларни қабул қилиш ва уларга ишлов бериш
  • Файл тизими – файл ва каталоглар билан ишлаш учун кенг хизмат (сервис) имкониятларини беради

26 of 57

OT

ОТ

Масалаларни қайта ишлаш режими бўйича

Ўзаро боғланиш бўйича

бир дастурли

кўп-мультидастурли

кўп- фойдаланувчили

бир фойдаланувчили

27 of 57

ОТ вазифаси бўйича

шахсий компьютер учун

катта ЭҲМ лар учун

микрокомпьютерлар учун

миникомпьютерлар учун

мейнфреймлар учун

смарт карталар учун

28 of 57

ОТ тайинланиши бўйича

махсус

умумий

ОТ ишлаш режимига қараб

реал вақт тизими

пакетли ишлов бериш

29 of 57

ОТ тузилишига кўра

монолит

кўп сатҳли

клиент-сервер

микроядро

30 of 57

Монолит тизимлар

бир-бирини чақириши мумкин бўлган процедуралардан иборат

структураcи йўқ

31 of 57

Кўп сатҳли тизимлар

сатхда хотирани бошқариш

1-қатлам

оператор-жараён алоқаси

2-қатлам

киритиш-чиқаришни бошқариш

3-қатлам

фойдаланувчи дастурлари

4-қатлам

оператор

5-қатлам

0-чи сатҳ, узилиш ёки таймер кетиши ҳолларида жараёнларни биридан бошқасига ўтиб, процессор вақтини тақсимлаш билан машғул бўлган

6-қатлам

32 of 57

Жараён бажарилиш вақтидаги дастурни характерлайдиган абстракция

ОТ

Жараённи бошқаради

Жараён бажарилмоқда

Жараён бажарилмоқда

Бажаришга олинди

Тўхтатилди

Жараён ҳолатини энг оддий диаграммаси

33 of 57

Фойдаланувчи жараён

Хотирани

тақсимлаш

ОТ компоненталари

Хотирани бошқариш

ОТ

34 of 57

Компьютер хотираси (эслаб қолиш қурилмаси)

Компьютер хотирасини физик ташкил этиш

2 та даражага бўлинади

Асосий хотира

(бош, оператив, физик)

Иккиламчи хотира

(ташқи)

35 of 57

Тартибга солинган бир байтли ячейкалар – ҳар бири ўзининг ягона адресига (номига) эга

Асосий хотира

Иккиламчи хотира

бир ўлчамли адрес макони

байтлар кетма-кетлиги

энергияга боғлиқ

36 of 57

Тармоқ операцион тизимининг структураси

Локал ресурсларни бошқариш воситалари (локал ОТ)

Шахсий ресурсларни умум фойдаланишга бериш

Масофадаги ресурс ва хизматларга мурожаат сўровномалари воситалари

Коммуникация (боғланиш) воситалари

Сервер қисми

Клиент қисми

қобиқ

37 of 57

Компьютер ўз ресурсларини тармоқдаги бошқа фойдаланувчиларга тақдим этса,

у сервер ролини ўтайди

Сервер

Файл сервер

Факс сервер

файл

ресурс

ресурс

факс

Иловалар сервери

ресурси

иловалар

Маълумотлар базаси сервери

ресурси

Маълумотлар базаси

Интернет сервери

ресурси

Интернет

....... сервери

ресурси

...........

38 of 57

Энг замонавий ва оммавий ОТ лар

95/98/NT

MS компаниясининг Windows ОТ лар оиласи

Win NT/2000

Win XP/2003

UNIX га ўхшаш - Linux

FreeBSD, QNX- реал вақт тизими

OS/2-амалда ишлатилмоқда

Бошқа синфлар

39 of 57

40 of 57

UNIX ОТ лар оиласи

мультидастурли

UNIX

мобил

тизимли

мультидастурли

бажарилувчи

41 of 57

Амалий характеристикаси

Соддаликка эришиш

UNIX ни яратишдан

1 чи мақсад

Файлларга

Иккинчи мақсад

Функциялар минимал миқдори

Номловчи

Бир хил

42 of 57

Учинчи мақсад

Мураккаб масалаларни ечишда, мавжуд кичик дастурлардан биргаликда фойдаланиб, янгидан ишлаб чиқмасдан ечиш имконияти

Тўртинчи мақсад

Нафақат процессор вақти, бошқа ресурсларни ҳам тақсимлаш

Самарали механизми

Мультитерминал тизим яратиш

43 of 57

UNIX таркибига:

UNIX (Linux)(NIS)

I-ўрин

Windows NT (Доменлар)

II-ўрин

Nowell Net Ware (NDS-каталог хизмати)

III-ўрин

44 of 57

Кўп фойдаланувчили

Linux

Кўп масалали

Эркин тарқатилувчи

Очиқ кодли тизим

45 of 57

Бошида Linux тизими

Ҳозирги вақтда бу операцион тизимнинг амалдаги версиялари деярли ҳамма типдаги процессор ва компьютерлар учун ишлаб чиқилди. Linux асосида суперкомпьютерлар ҳам яратилаяпти.

i80 386 процессорли IBM PC типидаги машиналарга мўлжалланган эди

46 of 57

Linux – кўп масалали, кўп фойдаланувчили тўла қонли операцион тизимдир (худди UNIX бошқа версиялари каби).

Бу, бир вақтнинг ўзида, битта машинада, кўп фойдаланувчилар, параллел ҳолда, кўпгина дастурларни бажарган ҳолда ишлаши деган сўздир.

47 of 57

1969 й. UNIX

1975й.BSD

1980й.OS Xenix

1982й.UNIX System3

1983й.

UNIX BSD 4.2

1991й. System V 4

1991гй Linux 0.02

LINUXнинг ривожланиш тарихи

48 of 57

Энг кўп тарқалган замонавий мобил операцион тизимлар

1. Anroid-Linux

2. Windows Mobile

3. Symbian OS

4.Palm OS

5. iPhone OS

6. Black Berry

7. Bada

49 of 57

Symbian OS

Таъсисчиси - Nokia фирмаси

График интерфейс ва тизим ядроси бир-биридан ажратилган. Бу уни турли мобил қурилмаларга енгил мослашиш имконини беради.

Ноқулайлиги - ҳар бир версия учун ўз иловаларини яратиш кераклиги.

50 of 57

  • Symbian OS

Устунлиги

  • Хотира ва процессорга талаблар пастлиги

  • Фойдаланилмаган хотирани бўшатиш функцияси

  • Стабиллик

  • Бу платформа вируслари

камлиги

  • Янги версиялар тез ишлаб

чиқилади ва хатолар тузатилади

- Турли қўшимча модул дастурлар кўплиги

Камчилиги

  • ШК билан боғланиш учун қўшимча софт ўрнатиш зарур

  • Эски ва янги версиялар дастурлари бир-бирига тўғри келмайди

(Несовместимость)

51 of 57

  • Windows Mobile

MS фирмаси маҳсулоти – стол компьютери версияси билан бир хил дастурий интерфейс ишлатади.

Win Mobile - Кўп масалалилик, кўпоқимлилик ва кўп платфаормали ОТ.

Устунлиги

- Стол компьютерлари тизими билан ўхшашлиги

- Қулай синхронизация

- Офис дастурларининг комплектда мавжудлиги

- Кўп масалалилик

Камчилиги

- Қурилмага юқори тартибдаги талаби

- Вирусларнинг кўплиги

- Ностабил ишлаши

52 of 57

  • Android

Android- ёш мобил ОТ.

Linux асосида яратилган, очиқ кодли

(Google-қўллаб қувватлайди)

Кўп иловалар – пулли ва текинини юклаш қулай

1-версияси 2008 йилда ишлаб чиқилган –шу вақтгача 10 маротаба яхшиланган

телефонлар

коммуникаторлар

планшетлар

смартбуклар

Рақамли проигривателлар

Қўл соатлари

нетбуклар

53 of 57

iPhone OS

iPhone OS – фақат Apple компанияси маҳсулотларида ишлатилади

iPhone, iPod, Apple TV, iPad

54 of 57

Устунлиги

- Фойдаланиш қулайлиги

- Сифатли қўллаш хизмати

- Мунтазам янгиланиши (муаммолар ҳал қилиш)

- AppStore да турли дастурларни сотиб олиш имкони

Камчилиги

- Норасмий иловаларни ўрнатишда *Джейлбрейк (jailbreak) зарурлиги

- ОТнинг блокловчи характери

- Кўпмасалалик йуклиги

- Ички хужжатлар редактори йуклиги

*Джейлбрейк (jailbreak) – iOS қурилмаларидаги файл тизимига тўлиқ рухсат олиш

iPhone OS

55 of 57

Palm OS

Palm OS- 1996 йилда жуда кенг тарқалган. Кенг имкониятли –қулай фойдаланувчи интерфейси ҳозир яна ривожлана бошлади

Устунлиги

- Ресурсларга талаби паст

- Фойдаланувчи қулай интерфейси

- ШК билан қулай мосланувчанлик (синхронизация)

- ишончлилик

Камчилиги

- Тўлиқ кўпмасалалилиги йўқлиги

- Мультимедиа функциялари йўқлиги

- Тизим ривожланмаслиги

56 of 57

Blackberry OS

Blackberry OS – Research In Motion Limited қурилмалари учун ишлаб чиқилган. Корпоратив муҳитга мўлжалланган.

Устунлиги

- Электрон почтада ишлаш қулайлиги

- ШК билан енгил мослашиш

- Хавфсизликни созлаш кенг имкониятлари

Камчилиги

- Фақат матн маълумотлари учун оптималлаштирилган графика билан яхши ишламайди

- Қулай бўлмаган браузер

57 of 57