ТИББИЁТДА ИШЧИ ЎРИНЛАРНИ АВТОМАТЛАШТИРИШДА АТ. MICROSOFT ОFFICE АМАЛИЙ ДАСТУРЛАР ПАКЕТИ.�� КОМПЬЮТЕРНИНГ ДАСТУРИЙ ТАЪМИНОТИ. ОПЕРАЦИОН ТИЗИМЛАР ВА МОБИЛЬ ОТ.��Маърузачи: катта ўқитувчи Л.Фазилова
РЕЖА:
1. Тизим дастурлар ва уларнинг турлари
2. Амалий дастурлар. Уларни куриниши.
3. Операцион тизим хакида бошланғич маълумот.
4. Операцион тизимнинг таркибий кисмлари
5. Стандарт ва хизматчи давтурлар.
6. Файл ва каталоглар устида амаллар.
7. Замонавий мобиль ОТлар.
Маъруза мақсади
Операцион тизим, унинг турлари ва модификациялари ҳақида маълумот бериш, WINDOWS, UNIX, LINUX мисолида ишлаш принципи ва интерфейсини ўрганиш
Калит сўзлар:
ҳисоблаш тизими, дастурий таъминот (software), аппарат таъминот (hardware), тизимли ДТ, амалий ДТ, инструментал ДТ, модификация, кенгайтирилган машина, виртуал машина, ресурслар, аутентификация, муаллифлаштириш, спулинг, вақт ажратиш тизими, монолит тизимлар, кўп сатҳли тизимлар, микроядро, клиент-сервер, объектга мўлжалланган ёндашув.
.
3
Фойдаланувчи ва компьютер ўртасида
Қурилмалар ва дастурлар ўртасида
Қурилмалар ва қурилмалар ўртасида+
Даструрлар ва дастурлар ўртасида
Интерфейс
ШЭХМ �Дастурий таъминоти – ДТ (ПО)
тизимнинг ДТ- бу дастурлар компьютернинг хамма курилма-ларини шлашини таъминлайди
Амалий ДТ –
бу дастурлар масалалар ечиш, текст, расм ва бошка объектлар яратиш ва х.к.
дастурлаш куроли (инструмент)
- бу тизимнинг ДТ яратиш учун мулжалланган
Тизимнинг дастурий таъминоти - ДТ
Базавий ДТ
Сервис ДТ
Мисол: MS DOS, OS/2, Unix, Windows. Буларсиз компьютерда ишлаб булмайди.
Инструментал ДТ
Турли алгоритмик тил трансляторлари
Созловчилар
Мутахассис интеграллашган мухити
Боғловчи редакторлар
Амалий ДТ
Матн мухаррири – Word
8
Электрон жадвал - Excel
Хужжат алмашинуви тизимлари –Скат, Парус, Евфрат
График мухаррир – Paint, Adobe Photoshop
МБ ва МББТ – Access, FoxPro, Paradox, Oracle
Интеграллашган тизимлар
Корректорлар – Орфо, Пропись
Таржимон ва электрон луғатлар – Lingua Match, Correspondend
Шахсий менеджер ва органайзерлар – Мультилекс Про
Ўйин ва дам олишга ёрдам берадиган тизимлар
Бухгалтерия тизимлари- 1С, БЭМ
Таълим, ўргатувчи, мультимедиали энциклопедиа дастурлари
Мультимедиа ресурслари
Молия тизимлари
Нашриёт тизимлари
ОТ
Тизимли ДТ
Операцион қобиқ (оболочка)
утилиталар
архиваторлар
Антивирус ва яна турли дастурлар
драйверлар
Операцион қобиқлар
ОТ ишини бошқариш қулайлигини оширади-NC, WC
Утилиталар (utility)
Хажми кичик, турли ёрдамчи функцияларни бажаради
Хизмат қилиш
Созлаш
Ишончлилик қобилиятини оширади
Ресурслар: - процессорлар
- хотира
- таймер
- дисклар
- жамғармалар
- тармоқ коммуникация
қурилмалари
- принтерлар
- ва ҳк ................
ОТ ресурсларни бошқарувчи сифатида
Ресурсни режалаштириш
Кимгa, қайси жараёнга?
Қачон, қайси вақтда?
Бўш (қанчаси)+
ОТ-ресурсларни самарали бошқариш ва тақсимлаш
қанча?
Банд (қанчаси)+
Ресурс ҳолатини кузатиш
ОТ ларнинг функцияларини деталлаштириш
Қабул қилиш
Топшириқлар –операторлар, матн кўрсатмалари(директивалар) ёки монипулятор (ёки сичқонча) ёрдамида бажариладиган кўрсатмалар
Топшириқ ва командалар – дастурни ишга тушириш
Ишлов бериш
Фойдаланувчидан олинган топшириқар ва командаларни
боғланган компьютерлар орасида мулоқатни таъминлаш
Бир дастурни бошқа дастурдан химоялаш
ОТ-ресурсларни самарали бошқариш ва тақсимлаш
Маълумотлар сақланишини таъминлаш
ОТ ни ўзини бажарилаяпган иловалардан химоялаш
ХИМОЯ
Фойдаланувчилар аутентификацияси ва муаллифлаштириш
Бошқа функциялар
ва бошқалар............
давр
1945-1955 йиллар
1
ОТ ривожланиш босқичлари:
давр
1955-1965 йиллар
2
давр
1965-1980 йиллар
3
давр
1980-ҳозирга қадар
4
Биринчи давр:
18 аср охири – аналитик машина (Чарльз Бэбич яратган)
Бу даврда ОТ – мавжуд эмас эди.
1945 йиллардан кейин лампали машиналар яратилди.
Дастурлаш – фақат машина тилида
Биринчи давр – ҳисоблаш тизими
Нарҳи юқори
Сони кам
Фойдаланиш самараси кам
Билан белгиланди
Иккинчи даврга хос хусусиятлар:
2. ХТ билан ишлайдиган мутахассислар
дастурчилар
операторлар
ХМ-ни ишлаб чиқарувчилар
эксплуотациячилар
1. Иккинчи авлод компьютерлари ишончлироқ
4. Процессор вақти нарҳи ошди
3. Алгоритмик тиллар юзага келди –тизимли дастур, компиляторлар яратилди
5. Биринчи пакетли ишлов бериш тизимлари юзага келди- биринчи ОТ лар
Учинчи даврга хос хусусиятлар:
2. Дастурий мутаносиблик
1. Интеграл микросхемаларга ўтилди IBM/360
машиналари юзага келди
4. Спулинг (spooling)
3. Мультидастурлаш-бир процессорда навбат билан бир нечта дастур бажарилади-кўп дастурли режим
5. Вақт ажратиш тизимлари
Тўртинчи даврга хос хусусиятлар:
2. ОТ лар
Intel 8088….
80286…..80386….
MS DOS
RISK-процессорлар
1. ШК даври бошланди-инсон билан хамкорликда ишлайдиган дастурий таъминот юзага келди
3. Тармоқ ва
тақсимланган
UNIX
ОТ лари
Тармоқ ОТи, ОТга қўшимча воситалар
Тармоқ адаптери
Тармоқга масофадан кириш воситалари (бошқа компьютерларга)
Масофадаги файлларга мурожаат воситалари
Классик (мумтоз) ОТ лар асосий функциялари:
ОТ нинг асосий ташкил этувчилари (компоненталари):
OT
ОТ
Масалаларни қайта ишлаш режими бўйича
Ўзаро боғланиш бўйича
бир дастурли
кўп-мультидастурли
кўп- фойдаланувчили
бир фойдаланувчили
ОТ вазифаси бўйича
шахсий компьютер учун
катта ЭҲМ лар учун
микрокомпьютерлар учун
миникомпьютерлар учун
мейнфреймлар учун
смарт карталар учун
ОТ тайинланиши бўйича
махсус
умумий
ОТ ишлаш режимига қараб
реал вақт тизими
пакетли ишлов бериш
ОТ тузилишига кўра
монолит
кўп сатҳли
клиент-сервер
микроядро
Монолит тизимлар
бир-бирини чақириши мумкин бўлган процедуралардан иборат
структураcи йўқ
Кўп сатҳли тизимлар
сатхда хотирани бошқариш
1-қатлам
оператор-жараён алоқаси
2-қатлам
киритиш-чиқаришни бошқариш
3-қатлам
фойдаланувчи дастурлари
4-қатлам
оператор
5-қатлам
0-чи сатҳ, узилиш ёки таймер кетиши ҳолларида жараёнларни биридан бошқасига ўтиб, процессор вақтини тақсимлаш билан машғул бўлган
6-қатлам
Жараён бажарилиш вақтидаги дастурни характерлайдиган абстракция
ОТ
Жараённи бошқаради
Жараён бажарилмоқда |
Жараён бажарилмоқда |
Бажаришга олинди
Тўхтатилди
Жараён ҳолатини энг оддий диаграммаси
Фойдаланувчи жараён
Хотирани
тақсимлаш
ОТ компоненталари
Хотирани бошқариш
ОТ |
Компьютер хотираси (эслаб қолиш қурилмаси)
Компьютер хотирасини физик ташкил этиш
2 та даражага бўлинади
Асосий хотира
(бош, оператив, физик)
Иккиламчи хотира
(ташқи)
Тартибга солинган бир байтли ячейкалар – ҳар бири ўзининг ягона адресига (номига) эга
Асосий хотира
Иккиламчи хотира
бир ўлчамли адрес макони
байтлар кетма-кетлиги
энергияга боғлиқ
Тармоқ операцион тизимининг структураси
Локал ресурсларни бошқариш воситалари (локал ОТ)
Шахсий ресурсларни умум фойдаланишга бериш
Масофадаги ресурс ва хизматларга мурожаат сўровномалари воситалари
Коммуникация (боғланиш) воситалари
Сервер қисми
Клиент қисми
қобиқ
Компьютер ўз ресурсларини тармоқдаги бошқа фойдаланувчиларга тақдим этса, у сервер ролини ўтайди |
Сервер
Файл сервер
Факс сервер
файл
ресурс
ресурс
факс
Иловалар сервери
ресурси
иловалар
Маълумотлар базаси сервери
ресурси
Маълумотлар базаси
Интернет сервери
ресурси
Интернет
....... сервери
ресурси
...........
Энг замонавий ва оммавий ОТ лар
95/98/NT
MS компаниясининг Windows ОТ лар оиласи
Win NT/2000
Win XP/2003
UNIX га ўхшаш - Linux
FreeBSD, QNX- реал вақт тизими
OS/2-амалда ишлатилмоқда
Бошқа синфлар
UNIX ОТ лар оиласи
мультидастурли
UNIX
мобил
тизимли
мультидастурли
бажарилувчи
Амалий характеристикаси
Соддаликка эришиш
UNIX ни яратишдан
1 чи мақсад
Файлларга
Иккинчи мақсад
Функциялар минимал миқдори
Номловчи
Бир хил
Учинчи мақсад
Мураккаб масалаларни ечишда, мавжуд кичик дастурлардан биргаликда фойдаланиб, янгидан ишлаб чиқмасдан ечиш имконияти
Тўртинчи мақсад
Нафақат процессор вақти, бошқа ресурсларни ҳам тақсимлаш
Самарали механизми
Мультитерминал тизим яратиш
UNIX таркибига:
UNIX (Linux)(NIS)
I-ўрин
Windows NT (Доменлар)
II-ўрин
Nowell Net Ware (NDS-каталог хизмати)
III-ўрин
Кўп фойдаланувчили
Linux
Кўп масалали
Эркин тарқатилувчи
Очиқ кодли тизим
Бошида Linux тизими
Ҳозирги вақтда бу операцион тизимнинг амалдаги версиялари деярли ҳамма типдаги процессор ва компьютерлар учун ишлаб чиқилди. Linux асосида суперкомпьютерлар ҳам яратилаяпти.
i80 386 процессорли IBM PC типидаги машиналарга мўлжалланган эди
Linux – кўп масалали, кўп фойдаланувчили тўла қонли операцион тизимдир (худди UNIX бошқа версиялари каби).
Бу, бир вақтнинг ўзида, битта машинада, кўп фойдаланувчилар, параллел ҳолда, кўпгина дастурларни бажарган ҳолда ишлаши деган сўздир.
1969 й. UNIX
1975й.BSD
1980й.OS Xenix
1982й.UNIX System3
1983й.
UNIX BSD 4.2
1991й. System V 4
1991гй Linux 0.02
LINUXнинг ривожланиш тарихи
Энг кўп тарқалган замонавий мобил операцион тизимлар
1. Anroid-Linux
2. Windows Mobile
3. Symbian OS
4.Palm OS
5. iPhone OS
6. Black Berry
7. Bada
Symbian OS
Таъсисчиси - Nokia фирмаси
График интерфейс ва тизим ядроси бир-биридан ажратилган. Бу уни турли мобил қурилмаларга енгил мослашиш имконини беради.
Ноқулайлиги - ҳар бир версия учун ўз иловаларини яратиш кераклиги.
Устунлиги
камлиги
чиқилади ва хатолар тузатилади
- Турли қўшимча модул дастурлар кўплиги
Камчилиги
(Несовместимость)
MS фирмаси маҳсулоти – стол компьютери версияси билан бир хил дастурий интерфейс ишлатади.
Win Mobile - Кўп масалалилик, кўпоқимлилик ва кўп платфаормали ОТ.
Устунлиги
- Стол компьютерлари тизими билан ўхшашлиги
- Қулай синхронизация
- Офис дастурларининг комплектда мавжудлиги
- Кўп масалалилик
Камчилиги
- Қурилмага юқори тартибдаги талаби
- Вирусларнинг кўплиги
- Ностабил ишлаши
Android- ёш мобил ОТ.
Linux асосида яратилган, очиқ кодли
(Google-қўллаб қувватлайди)
Кўп иловалар – пулли ва текинини юклаш қулай
1-версияси 2008 йилда ишлаб чиқилган –шу вақтгача 10 маротаба яхшиланган
телефонлар
коммуникаторлар
планшетлар
смартбуклар
Рақамли проигривателлар
Қўл соатлари
нетбуклар
iPhone OS
iPhone OS – фақат Apple компанияси маҳсулотларида ишлатилади
iPhone, iPod, Apple TV, iPad
Устунлиги
- Фойдаланиш қулайлиги
- Сифатли қўллаш хизмати
- Мунтазам янгиланиши (муаммолар ҳал қилиш)
- AppStore да турли дастурларни сотиб олиш имкони
Камчилиги
- Норасмий иловаларни ўрнатишда *Джейлбрейк (jailbreak) зарурлиги
- ОТнинг блокловчи характери
- Кўпмасалалик йуклиги
- Ички хужжатлар редактори йуклиги
*Джейлбрейк (jailbreak) – iOS қурилмаларидаги файл тизимига тўлиқ рухсат олиш
iPhone OS
Palm OS
Palm OS- 1996 йилда жуда кенг тарқалган. Кенг имкониятли –қулай фойдаланувчи интерфейси ҳозир яна ривожлана бошлади
Устунлиги
- Ресурсларга талаби паст
- Фойдаланувчи қулай интерфейси
- ШК билан қулай мосланувчанлик (синхронизация)
- ишончлилик
Камчилиги
- Тўлиқ кўпмасалалилиги йўқлиги
- Мультимедиа функциялари йўқлиги
- Тизим ривожланмаслиги
Blackberry OS
Blackberry OS – Research In Motion Limited қурилмалари учун ишлаб чиқилган. Корпоратив муҳитга мўлжалланган.
Устунлиги
- Электрон почтада ишлаш қулайлиги
- ШК билан енгил мослашиш
- Хавфсизликни созлаш кенг имкониятлари
Камчилиги
- Фақат матн маълумотлари учун оптималлаштирилган графика билан яхши ишламайди
- Қулай бўлмаган браузер