गुणस्तरीय जडीबुटी भण्डारण दिग्दर्शन-२०७६�

नेपाल सरकार

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय

आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा विभाग

​

पृष्ठभूमि/प्रस्तावनाः�

• विश्वबजारमा जडिबुटीहरू र आयुर्वेद औषधि तथा विभिन्न खाद्य–पेय, औषधि, सुगन्धित पदार्थ, प्रसाधनका वस्तु, रङरोगन आदिमा जडीबुटीजन्य “हर्बल” उत्पादनहरूको महत्व, लोकप्रियता, माग र उपभोग बढ्दै गएको छ ।
• नेपालमा पनिपरम्परागतरूपमा जडीबुटी एवं आयुर्वेद औषधि प्रयोग गर्नेहरूका साथै अन्य उपचारबाट थाकेपछि जडीबुटी, आयुर्वेद वा जडीबुटीमा आधारित औषधिद्वारा उपचार गर्नेहरूको संख्या दिनानुदिन बढिरहेको छ ।
• औषधिमा प्रयोग गरिने जडीबुटीहरू सामान्यतः आफ्नो स्वाभाविक रूप, रंग, गन्ध, स्वाद ठीक भएका, सफा, म्याद ननाघेका, नसडेका, नविग्रेका, यथाशक्य ताजा हुनुपर्छ ।
• अधिकांश जडीबुटी बिक्रेता एवं औषधि उत्पादकहरूसँग जडीबुटीको गुणस्तर परीक्षण–निर्धारण–नियन्त्रणसम्बन्धी ज्ञान र सुविधा ज्यादै अपर्याप्त रहेको छ ।
• यहाँ प्रयोग वा उपभोग गरिने जडीबुटीहरूमा पर्याप्त भिन्नता पाइएकाले जडीबुटी व्यवसायीलाई जडीबुटी उपलब्ध हुने र भण्डारण गर्ने उपयुक्त ठाउँ, समय, अवधि, विधि र तरिका बारे सही ज्ञान दिई सो अनुरूप गर्नु गराउनु अत्यावश्यक भएको छ ।

​

​

पृष्ठभूमि/प्रस्तावना (Cont..)

• आयुर्वेद औषधि निर्माण गर्ने घटक द्रव्य (जडीबुटी) सही नभए जतिसुकै प्रयास गरेर जे–जस्ता प्रक्रियाहरू अपनाएपनि त्यसबाट बनेका औषधि वा अन्य वस्तुहरू सुरक्षित, गुणकारी एवं प्रभावकारी हुनै सक्दैनन् ।
• औषधि नै गुणस्तरीय र प्रभावकारी नभए आयुर्वेद चिकित्सक र चिकित्साको विश्वसनियता, लोकप्रियता र औचित्य नरहने हुँदा औषधि बनाउन सुपरिचित, गुणसम्पन्न, योग्य, दोषरहित, शुद्ध जडीबुटी मात्र प्रयोगमा ल्याउनुपर्छ ।
• औषधि बनाउन सुपरिचित, गुणसम्पन्न, योग्य, दोषरहित, शुद्ध जडीबुटी मात्र प्रयोगमा ल्याउनुपर्छ ।
• जडीबुटीसँग सम्बन्धित हरेक कार्यमा पत्यक्षरूपमा संलग्न व्यक्तिलाई जडीबुटीसम्बन्धी सही जानकारी हुनुपर्दछ भने सरोकारवाला सबैलाई यस संवेदनशील पक्षको महत्त्व र यसलाई व्यावहारिकरूपमै पालना गर्नु–गराउनु अपरिहार्य छ भन्ने यथार्थबोध हुनु अनिवार्य हुन्छ ।
• औषधि उत्पादन संहिता,२०४१ को दफा ७ को (१) र (२) मा आयुर्वेद औषधिमा प्रयोग हुने जडिवुटीको सम्वन्धमा उल्लेख नगरेको हुँदा आयुर्वेद औषधि निर्माण मा प्रयोग हुने जडिवुटी(कच्चा पदार्थ) को कुशल भण्डारणको लागि सम्बद्ध पक्षलाई यथोचित जानकारी गराउने तथा आपसी समन्वय र सहकार्य गरी त्यसलाई व्यवहारमा ल्याउने दायित्वबोध गरी नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले यो दिग्दर्शन तयार गरी लागू गरेको छ ।

​

१. दिग्दर्शनको उद्देश्य�

क) यो दिग्दर्शनको मुख्य उद्देश्य आयुर्वेद औषधिमा प्रयोग हुने जडीबुटीहरू गुणस्तरीय रूपमा उपलब्ध हुने व्यवस्था गर्न सम्बन्धित व्यवसायीहरूको क्षमता अभिवृद्धि गरी उनीहरूलाई प्रोत्साहित एवं सहभागी गराउनु ।

ख) जडीबुटीसम्बन्धी व्यापार, व्यवसायमा पत्यक्षरूपले संलग्न व्यक्ति वा संस्थाले आफुले कारोवार गर्ने जडीबुटीहरूको नाम, स्वरूप र प्रयोज्याङ्ग (प्रयोग हुने भाग) राम्ररी चिन्ने तथा तिनको संग्रह एवं प्रारम्भिक प्रशोधन गर्ने समय र तरिका बारे यथार्थ जानकारी गराउनु ।

ग) जडीबुटी व्यवसायीहरूलाई जडीबुटीको सुरक्षित सञ्चय वा भण्डारण गर्न र उपभोक्तालाई गुणस्तरीय जडीबुटी उपलब्ध गराउनुपर्ने दायित्वबोध गर्दै त्यसमा सकारात्मक योगदान पुर्याउने अवस्था सिर्जना गर्ने ।

घ) जडीबुटी व्यवसायीहरूलाई दर्ता वा सूचीकृत गरी यस व्यवसायलाई व्यवस्थित एवं नियमितरूपमा सञ्चालन गराई आयुर्वेद औषधिका लागि गुणस्तरीय जडीबुटीहरू उपलब्ध हुने स्थिति निर्माण गर्ने ।

​

२. दिग्दर्शनको प्रयोजन र उपयोगिता�

२.१ दिग्दर्शनको प्रयोजन

• यस दिग्दर्शनको मुख्य प्रयोजन जडीबुटी व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई जडीबुटी प्राप्ति स्थान, उपलब्धता, संकलन, प्रारम्भिक प्रशोधन, सुकाउने, प्याकेजिङ, ओसार–पसार, गुणस्तरीय भण्डारण, खरीद–बिक्री, उपभोग वा प्रयोग, अभिलेखीकरण, प्रमाणीकरण लगायत विविध पक्षहरूमा सचेत, जानकार, प्रोत्साहित, सक्षम र प्रतिबद्ध गराई उल्लिखित सामान्य एवं विशिष्ट उद्देश्यहरू प्राप्त गर्नका निम्ति सहयोग पुर्याउनु ।

​

२.२ दिग्दर्शनको उपयोगिता

• जडीबुटी व्यवसायी, बिक्रेता, औषधि उत्पादक, नीति निर्माता, योजनाकार, व्यवस्थापक, स्वास्थ्यकर्मी, उपभोक्ता लगायत यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित सबैका लागि मार्गनिर्देशक एवं उपयोगी हुनेछ ।

​

​

३. जडीबुटीको गुणस्तरसँग सम्बन्धित विविध पक्षहरू�

• आयुर्वेद एवं अन्य औषधि, विभिन्न खाद्य–पेय, सुगन्धित पदार्थ, प्रसाधनका वस्तु, रङरोगन लगायत सबै उपभोग्य वस्तुहरूमा जडीबुटीजन्य उत्पादनहरूको माग, उपभोग र लोकप्रियता बढ्दै गएको छ ।यो लोकप्रियता कायम गरीराख्न जडीबुटीहरू स्वयं गुणस्तरयुक्त हुनुपर्दछ ।
• त्यसैले जडीबुटी उपलब्ध हुने प्रारम्भिक स्रोतदेखि तिनको संकलन, सरसफाइ, भण्डारण, ओसार–पसार, प्रयोग वा उपभोग गर्ने अवस्थासम्मका सबै पक्षहरूमा गुणस्तरीयता कायम राख्नु आवश्यक छ ।

​

३.१ जडीबुटी व्यवसाय �

• जडीबुटी व्यवसाय अन्तर्गत तिनको खेती, संकलन, प्रारम्भिक प्रशोधन वा सरसफाइ, सुकाउने कार्य, प्याकिङ, ओसार–पसार, भण्डारण, व्यापार वा बिक्रि–वितरण, प्रयोग आदि सबै कार्यहरू पर्दछन् ।
• जडीबुटीको गुणस्तरीयतामा ह्रास आउन नदिन यी सबै कार्यमा उपयुक्त उपाय वा विधि–प्रक्रियाहरू अपनाउनुपर्दछ ।

​

३.२ जडीबुटीको स्रोत र उपलब्धताको पहिचान�

• नेपालमा पाइने बढी प्रचलित औषधोपयोगी द्रव्यहरू प्राप्ति स्थान वा क्षेत्रबारे व्यवसायीलाई जानकारी हुनुपर्दछ ।
• द्रव्यको प्राप्ति स्थान, क्षेत्र, संकलन समय, प्रयोज्याङ्ग (Part’s used), स्रोत (Botanical sources)जस्तैः नेपाली नाम, स्थानिय नाम, लेटिन नाम, व्यवसायिक नाम आदि सम्बन्धी जानकारी खुलाएको हुनु पर्दछ ।

​

३.३ जैविक विविधताको संरक्षण तथा सम्बर्धन�

• वातावरणलाई प्रभावित गर्ने अनेकौ तत्वहरुमध्ये वनस्पति एक प्रमुख तत्व मानिन्छ ।
• प्राकृतिक स्रोतको अधिक दोहनको कारण कतिपय जडीबुटी विलुप्त भईसकेका छन् भने कतिपय विलुप्त हुने अवस्थामा पुगेको छ ।
• CITES मा उल्लेखित अति-दुर्लभ वनस्पतिहरुको संकलन, व्यपार, ओसार पसार आदिमा राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रियस्तरबाट प्रतिबन्धित गरिएको छ ।यस्ता जडीबुटीहरुको संकलन, भण्डारण र व्यपारलाई रोक लगाउनुपर्दछ ।

​

३.४ जडीबुटीको खेती�

• विलुप्त वा प्रतिबन्धित जडीबुटीको खेती गरि आपूर्ति गर्न सकिन्छ ।
• यसका लागि खास जडीबुटीको प्राकृतिक हावा पानी र माटो सुहाउँदो वातावरणमा व्यवसायिक खेती गर्नुपर्छ ।

​

३.५ जडीबुटीको संकलन�

• जडीबुटी रूप, गन्ध, स्वाद, गुण, वीर्य आदि ठीक भएको, उपयुक्त ठाउँबाट, उपयुक्त समयमा, सही तरिकाले संकलन एवं संग्रह गरिएको हुनुपर्दछ ।
• प्रयोज्याङ्ग मात्र भएको, नसडेको–नबिग्रेको, किरा–ढुसी नलागेको, हिउँ–तुषारो–डढेलोले नखाएको, फोहोर–अपवित्र ठाउँबाट नलिएको, जीवाणु वा विषादि सम्पर्क नभएको, मिसावट वा अपद्रव्य नभएको, सफा, शुद्ध, ताजा हुनुपर्छ ।

​

​

३.६ पोष्ट हार्भेष्ट �

जडीबुटी संकलन पश्चात भण्डारण पूर्व निम्न पक्षहरुलाई ध्यान दिनु पर्छ ।

३.६.१ प्रशोधन एवं छनोट

• जडीबुटीको प्रशोधन वा भण्डारण गर्दा निम्न विधिहरु अवलम्वन गर्नुपर्दछ :

(क) भण्डारणका लागि प्राप्त द्रव्यलाई ताजा (Fresh) वा सुकेको (Dry) दुई समुहमा अलग अलग छुट्याउनुपर्छ । भण्डारण गर्ने कक्ष पनि छुटै हुनुपर्ने छ ;

(ख) जडीबुटीहरुको परस्पर अपमिश्रणको सदृश्य निरिक्षण गरिनु पर्दछ ;

(ग) जडीबुटीमा अपद्रव्यहरुको (Foreign Matters) सदृश्य निरिक्षण गरिनु पर्दछ ;

(घ) जडीबुटीमा भएको वीर्यता वा कार्मुक्ताको परिक्षण पंचज्ञानेन्द्रिय (Organoleptic Examination) द्वारा निरिक्षण गरिनु पर्दछ । जस्तैः स्वाद (Test), रुप (Sight), गन्ध (Odour), स्पर्श (Touch), आकृति (Appearance) र बिग्रेको (Damage) आदि;

​

​

​

३.६.२ प्रारम्भिक प्रशोधन र सुकाउने कार्य�

• प्रारम्भिक प्रशोधन भन्नाले छान्ने–केलाउने, निफन्ने, काट्ने, पखाल्ने, सडे–गलेको, फोहोर, अनावश्यक भाग वा अपद्रव्यहरू हटाउने (जस्तै– जरासँग टाँसिएका माटो, घाँस–पात वा अन्य फोहरहरु धोई–पखाली हटाउने, आवश्यकतानुसार धोएका जरालाई टुक्र्याएर, पानीमा उमालेर, बोक्रा झिकेर सफा गर्ने, फलसँग मिसिएका पात–हाँगा हटाउने) आदि गरेर सफा–शुद्ध बनाउने कार्य हो ।
• सङ्कलित जडीबुटीमा ढुसी लाग्न, सड्न, बिग्रन नदिन गुणस्तर जोगाइराख्नका लागि भण्डारण गर्नुअघि प्रारम्भिक प्रशोधन गरेर जडीबुटीहरूलाई प्रकृति हेरी घाममा, छहारीमा, घाम–छहारीमा, नियन्त्रित तापक्रमको कोठा, सोलार ड्रायर वा ड्राइङ्ग ओभनमा (सामान्यतः २५–३५ डिग्री से.गे.) सुकाउनुपर्छ ।
• सोझै सूर्यको किरणमा वा चर्को घाममा सुकाउँदा वा धेरै तापक्रममा वा आगोमा तताउँदा सुगन्धित तेलयुक्त वनस्पति लगायत अधिकांश जडीबुटीको रूप, रङ, गन्धका साथै औषधीय गुण पनि नष्ट हुनसक्छ ।
• राम्ररी नसुकेका जडीबुटी संग्रह, प्याकिङ्ग, भण्डारण गर्दा चाँडै ढुसी लाग्ने, सड्ने–कुहिने हुन्छ ।त्यसैले गुणस्तरीय जडीबुटीको लागि उपयुक्त र उचित मात्रामा सुकाउनसमेत जरुरी छ ।

​

३.६.३ जडीबुटीको भण्डारण र व्यापार�

• जडीबुटीको व्यापार-व्यवसायमा बिक्रेता र क्रेता (व्यक्ति वा समूह वा संगठित संस्था) को भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ ।
• यसमा संलग्न बिक्रेता र क्रेता आदिले जडीबुटीका बारेमा निम्नलिखित कुराहरू सुनिश्चित गरेर मात्र व्यापार (खरीद–बिक्री वा लिने–दिने) गर्नुपर्दछ :

(क) जडीबुटी यकिन पहिचान भएको, सही प्रयोज्याङ्ग र सही परिमाणमा हुनुपर्छ । यकिन पहिचान नभएको शंकास्पद, न्यूनाधिक परिमाणमा, अपमिश्रणयुक्त हुनुहुँदैन ;

(ख) जडीबुटी स्वच्छ, जीवाणु वा विषादि सम्पर्क नभएको, फोहोर–मैला, मिसावट वा अपद्रव्य नभएको, सफा, शुद्ध, ताजा भएको हुनुपर्दछ ।

(ग) जडीबुटीको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने ठाउँ र सरसमान पात्र (डोका, मान्द्रा, बोरा, भाँडा–कुँडा, औजार, यन्त्र–उपकरण, वाहन आदि) स्वच्छ–सफा, संक्रमणरहित र उपयुक्त साइजको हुनुपर्दछ ।

(घ) सङ्कलन गर्ने, सफा गर्ने, सुकाउने–उठाउने, ओसार–पसार गर्ने, भण्डारमा राख्ने–झिक्ने, तौलने, किनबेच गर्ने जस्ता जडीबुटीको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने कुनै पनि कार्यमा संलग्न व्यक्ति स्वच्छ, स्वस्थ÷निरोगी र आफ्नो कामको बारेमा जानकारी भएको हुनुपर्दछ ।

​

​

​

​

३.६.४ जडीबुटीको प्रयोग तथा उपभोग�

• जडीबुटी तथा जडीबुटीजन्य उत्पादनहरूको प्रयोग तथा उपभोग आयुर्वेद तथा अन्य औषधिका साथै विभिन्न खाद्य–पेय, सुगन्धित पदार्थ, प्रसाधनका वस्तु, रङरोगन आदिमा गरिन्छ ।
• यी सबैका लागि चाहिएको समय र ठाउँमा चाहिएजति परिमाणमा सुलभरूपमा गुणस्तरयुक्त जडीबुटीहरू उपलब्ध हुनका लागि तिनलाई उपयुक्त समयमा उपयुक्त ठाउँबाट संकलन वा खरीद गरेर व्यवस्थित किसिमले सुरक्षितसाथ भण्डारण गरी राख्नुपर्ने हुन्छ ।

​

४. जडीबुटीको भण्डारणसम्बन्धी सामान्य सिद्धान्त�

• द्रव्यको संकलन, संग्रह एवं भण्डारण गर्दा हावापानी, तापक्रम, समय, औजार–उपकरण आदि सही हुनुपर्छ र संग्रह एवं भण्डारण गर्ने तरिका पनि मिल्नुपर्छ ।
• प्रयोग गर्ने बेलासम्म द्रव्यहरू शीतल, सुख्खा, सफा ठाउँमा घाम, पानी, आगो, जीव–जन्तु, ओस आदिबाट बचाई उपयुक्त पात्रमा राख्नुपर्छ ।

​

४.१ जडीबुटी भण्डारणको उद्देश्य र महत्त्व�

४.१.१ जडीबुटी भण्डारणको उद्देश्य वा प्रयोजनः

• औषधिमा उपयोगी सबै जडीबुटी आदि द्रव्यहरू सबै ठाउँमा सधैं पाईंदैनन् ।
• कुटकी, चिराइतो आदि द्रव्यहरू हिमाली वा उच्च पहाडी भागमा तथा खयर, राजवृक्ष, सर्पगन्धा आदि जडीबुटी मधेश वा तराइमा पाइन्छन् भने गुग्गुलु, हिङ, आदि विदेशबाट ल्याउनुपर्ने हुन्छन् ।
• कुनै जडीबुटी वर्षायाममा मात्र पाइन्छन् भने कुनै अन्य ऋतुमा पाइन्छन् ।
• जडिबुटी तथा तिनका प्रयोज्याङ्गहरू भिन्न–भिन्न ठाउँमा, भिन्न–भिन्न समयमा पाइने र ऋतु वा समय अनुसार तिनीहरूको गुणमा फरक पर्ने हुन्छ ।
• आवश्यक परेको बेलामा र चाहिएको ठाउँमा प्रयोग गर्नका लागि उचित समयमा संकलन, आवश्यक सर–सफाई एवं प्रशोधन गरेर तिनको गुण वा शक्ति नबिग्रने गरी भण्डारण गर्नुपर्दछ ।

​

​

४.१.२ जडीबुटी भण्डारणको महत्त्व र फाइदाहरू M �

• सुरक्षित किसिमले भण्डारण गरी राखेका सही एवं उत्तम गुणस्तरका जडिबुटी र तिनबाट बनेका औषधि गुणवान्, सुरक्षित एवं प्रभावकारी हुन्छन ।
• माग झन्—झन् बढ्दै जान्छ, सजिलोसँग बिक्री हुन्छ, बजारको समस्या रहँदैन र बढी मूल्य पाइन्छ ।
• दिगो, भरपर्दो र इज्जतको पेशा प्राप्त हुनाले रोजगारीको समस्या रहँदैन ।
• दिगो आय आर्जनको स्रोतको रुपमा विकास गरि उद्यमशीलता सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

​

४.२ कुशल भण्डारणको लागि मार्गदर्शिका (Guidelines for Good Storage Practices)�

• जडीबुटीको गुणस्तर कायम राख्न दफा ४.१.१ मा उल्लिखित उद्देश्य प्राप्त गर्नका लागि के–कस्ता उपायहरू अवलम्बन गरी कस्तो स्थानमा, कसरी, कति अवधिसम्म भण्डारण गर्नुपर्दछ भन्ने जानकारी राखी जडीबुटीको भण्डारण सही किसिमले गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कार्य हो ।
• जडीबुटीको भण्डारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने सबै पक्षहरू र पालना गर्नुपर्ने कुराहरूलाई पालना गरी गुणस्तरीय तवरले भण्डारण गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ ।

​

४.२.१ भण्डारण परिसर तथा भण्डारण व्यवस्था�

(क) भण्डारण परिसर नदी, कलकारखाना, ओसिलो, पानी जम्ने ठाउँ, बधशाला, डम्पिङ्ग साइट आदिको नजिक हुनु हुँदैन ।

(ख) भण्डारण कक्षको पक्की भवन हुनुपर्दछ, यसको भुई खाल्डाखुल्डी परेको हुनुहुँदैन ।

(ग) भण्डार स्थलमा अनाधिकृत व्यक्तिको पहुँच हुनुहुँदैन ।

(घ) भण्डारण परिसरको ले–आउट डिजाइन गर्दा त्रुटिगत समस्याहरुलाई न्यूनिकरण गन]{ (Minimize the Risk of Errors) तथा सरसफाई, परस्पर अपमिश्रण (Cross - Contamination) तथा धुलो – धुवाँ आदिले गर्दा हुने दुष्प्रभावबाट बच्ने किसिमको हुनुपर्दछ ।

(ङ) पैठारि भएका जडिबुटिहरुमा धुलो आदि अपद्रव्य हुन सक्ने सम्भावना हुने भएकोले जडिबुटी तौलिने, नमुना लिने, तथा प्याकेजिङ्ग र भण्डारण गर्ने कक्ष छुट्टा-छुट्टै हुनुपर्दछ ।

​

भण्डारण परिसर तथा भण्डारण व्यवस्था (Cont..)�

(च) भण्डारण परिसरमा विभिन्न समुह–उपसमूहका जडिबुटिहरु जस्तैः ताजा, सुकेको तथा सत्व पातन भएका जडिबुटिहरु भण्डारण गर्ने छुट्टा-छुट्टै व्यवस्था हुनुपर्दछ ।

(छ) विष र उपविष समूहका जडिबुटिहरु छुट्टा-छुट्टै भण्डारण गर्ने व्यवस्था हुनुपर्दछ ।

(ज) भण्डारण परिसरमा प्रारम्भिक परिक्षणमा स्विकृत, अस्विकृत र विचाराधिन जडिबुटिहरु लेवुलसहित छुट्टा–छुट्टै भण्डारण गर्ने व्यवस्था हुनुपर्दछ ।

(झ) भण्डारण परिसरमा फोहोरमैला,किरा–फट्याङ्ग्र्र्रा्र तथा मुसा, साङ्ग्ला आदि जीवजन्तुको पहुँच नहुने किसिमको हुनपर्दछ ।

(ञ) भण्डारण परीसरमा पैठारी र निकासी कक्षको छुट्टा-छुट्टै व्यवस्था गर्नु पर्दछ ।

​

भण्डारण परिसर तथा भण्डारण व्यवस्था (Cont..)�

(ट) पहिला भण्डारण गरेको वा पहिला म्याद जान सक्ने जडिबुटीलाई पहिले र पछि भण्डारण गरेको वा धेरै म्याद भएकोलाई पछि निकाल्ने वा बिक्री (FIFO= first in, first out; or FEFO= first expiry, first out) गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्दछ ।

(ठ) भण्डारण परिसरमा जडिबुटी चेकजाँच तथा पहिचान कक्षको व्यवस्थापन हुनुपर्दछ ।

(ड) प्याकेजिङ्ग सामाग्रीहरु सजिलै भेटाउन सक्ने गरी छुट्टै भण्डारण गर्नुपर्दछ ।

(ढ) Gum, Resin, Oil जस्ता प्रज्जवलनशील द्रव्यहरु छुट्टै कन्टेनरमा राखी Air Tight हुने गरी बिर्को लगाई भण्डारण गर्नुपर्दछ ।

(ण) भण्डारण परिसरमा Changing Room तथा शौचालयको उपयुक्त व्यवस्था हुनुपर्दछ ।

​

४.२.२ भण्डारणका लागि चाहिने आवश्यक सामाग्रीहरू�

(क) कडा भाग प्रयोग हुने जडिबुटीहरु जस्तैः काँण्ड, सार र बोक्राहरु जुटको बोरा तथा प्लाष्टिकका थैला -Gunny bags/ Woven sacks_ मा राख्नुपर्दछ ।

(ख) नरम खालका जडिबुटीहरु जस्तैः लहरा, पातहरु आदि HMHD (High Molecular Weight High Density Polyethylene),Woven sacks with Low Density Liner, High Gauge Polyethylene Bags मा राख्नुपर्दछ ।

(ग) मांसल प्रकृतिका जडिबुटकिा भागहरु जस्तैः फल, कन्द आदी HMHD (High Molecular Weight High Density Polyethylene),Wovensacks with Low Density Liner, High Gauge Polyethylene Bags मा राख्नुपर्दछ ।

(घ) पुष्प तथा पुष्पका विभिन्न भागहरु र बिज प्रयोग हुने जडिबुटीहरु Corrugated box with Polypropylene woven sacks, HDPC (High Density Polyethylene Containers आदिमा राख्नुपर्दछ ।

​

४.२.२ भण्डारणका लागि चाहिने आवश्यक सामाग्रीहरू (Cont...)

(ङ) भण्डारण गरीने सबै कन्टेनरहरु सफा र राम्ररी लेवुल गरीएको हुनु पर्दछ । लेवुलीङ्ग अनुसुचि १ वमोजिम हुनु पर्नेछ ।

(च) हरेक व्याचको पैठारी तथा निकासीको अभिलेख राख्नुपर्दछ ।

(छ) विभिन्न कन्टेनरमा राखिएका जडिबुटीहरु हावा तथा चिस्यान (moisture) बाट बचाउन Air tight हुने किसिमले राख्नुपर्दछ ।

(ज) बोरा वा कार्टुनमा राखिएका जडिबुटीहरु उपयुक्त साईजको स्टिल -याकहरुमा राख्नुपदर्छ ।

(झ) कुनै पनि जडिबुटीहरु काठको कन्टेनरमा वा भुईको प्रत्यक्ष सम्पर्क हुने गरी राखिनु हुँदैन ।

​

४.२.३ प्राप्त हुने जडीबुटीहरूको नियमन�

(क) खरीद बिल–बिजक अनुसार तथा माग फारम अनुसार जडिबुटीहरु प्राप्त भए–नभएको चेक जाँच गरेर मात्र भण्डारणको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

(ख) प्राप्त हुने जडिबुटीहरुको सहि पहिचान गरी सो अनुसार वर्गीकरण गरेर मात्र भण्डारणको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

(ग) जडिबुटीहरु Fress Herb, Dry Herb वा Extract के हो र सो को प्रयोग हुने अबस्था पहिचान हुने गरी मात्र भण्डारणको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

(घ) प्राप्त जडिबुटीहरुको प्रारम्भिक प्रशोधन जस्तै सुकाउने, केलाउने, निफन्ने आदि गरेर मात्र भण्डारणको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

​

४.२.३ प्राप्त हुने जडीबुटीहरूको नियमन (Cont...)�

(ङ) केही जडिबुटीहरुको विशिष्ट प्रशोधन जस्तैः बोक्रा हटाउन (मुल र कन्दहरु) उमाल्ने, बफाउने, धुपन गर्ने, टुक्राउने आदि प्रक्रियाहरु गरेर मात्र भण्डारणको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

(च) भण्डार गर्नुअघि पानीको मात्रा सकेसम्म कम रहने गरी जडिबुटीलाई घाममा, छहारीमा, आगोको रापमा वा नियन्त्रित तापक्रममा सुकाउनुपर्छ ।

(छ) गाना, जरा, काण्ड आदिलाई टुक्र्याएर सुकाउँदा चाँडै सुक्ने र ढुसीबाट बचाउन सजिलो हुने भएकाले शुरुमै टुक्र्याउनु राम्रो हुन्छ ।

(ज) विशिष्ट कन्टेनरको उल्लेख नगरिएको जडिबुटीहरु Stainless Steel को कन्टेनरमा Air Tight गरेर मात्र भण्डारणको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

​

४.२.४ भण्डारण गरिएका जडीबुटीको परिचालन �

(क) FIFO=first in, first out or FEFO= first expiry, first out अनुसार जडिबुटीहरुको परिचालन गर्नुपर्दछ ।

(ख) प्रयोग गर्न मिल्ने अवधि समाप्त भईसकेका जडिबुटीहरुको छुट्टै व्यवस्थापन गर्नुपर्दछ ।

(ग) भण्डारण गरीएका जडिबुटीहरु निश्चित अवधि सम्म मात्र प्रयोगमा ल्याउन वा बिक्रि बितरण गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ ।

(१) जरा र बोक्रा प्रयोग हुने जडिबुटीहरुको भण्डारण अवधि २ वर्षको हुनेछ ।

(२) पात, काण्ड (डाँठ), बिज आदि प्रयोग हुने जडिबुटीहरुको भण्डारण अवधि १ वर्षको हुनेछ ।

(३) Volatile oil भएका द्रव्यहरुको भण्डारण अवधि ६ महिनाको हुनेछ ।

​

​

४.२.५ अप्रचलित तथा पुरानो जडीबुटी भण्डारण �

(क) Genuine जडिबुटीहरु भण्डारण गर्नुपर्दछ । प्रतिनिधि द्रव्य हो भने सो को स्पष्ट पहिचान खुल्ने गरी मात्र भण्डारण गरिनुपर्दछ ।

(ख) सडेगलेका, किरा लागेका, घुनले खाएका, घामपानी र हिँउले खाएको जडिबुटीहरु भण्डारण गरिनुहुदैन ।

(ग) संघीय सरकार र प्रदेश सरकारको ऐन–कानुनले बन्देज गरेको जडिबुटीहरुको भण्डारण गर्नुहुँदैन ।

(घ) टुटेफुटेका, प्रचलनमा नरहेका तथा खिया लागेका कन्टेनरहरु प्रयोगमा ल्याउनुहुँदैन ।

​

४.२.६ भण्डारण कक्षको निर्मलीकरण तथा तापक्रम व्यवस्थापन�

(क) भण्डारण कक्षको निर्मलिकरण धूपन (Fumigation) विधिले गर्नुपर्दछ । धूपनकोलागि गन्धद्रव्य जस्तैः गुग्गुलु, नीम, गोलोमी आदि वा Fumigants- Methyl bromide, Carbon disulphide, Hydrocyanic acid आदि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

(ख) UV rays, Gamma rays, Alpha radiations, Beta radiations बाट पनि निर्मलिकरण गर्न सकिन्छ ।

(ग) धूपन गरेको मिति भण्डारण कक्षमा उल्लेख गर्नुपर्दछ ।

(घ) Chemical fumigation गर्दा भण्डारण कक्षमा रहेका अन्य जडिबुटिहरु Cross -Contamination बाट बचाउन बाहिर निकालेर मात्र Fumigation गर्नुपर्दछ ।

​

४.२.६ भण्डारण कक्षको निर्मलीकरण तथा तापक्रम व्यवस्थापन (Cont...)

(ङ) भण्डारण कक्षको तापक्रम विशेष किसिमको जडिबुटिहरुको लागि उल्लेख नभएमा समान्यत ८ देखि २५ सेल्सियस सम्म हुनुपर्दछ ।

(च) ताजा हरियो जडिबुटिहरु वा मांसल ताजा अवस्थामा भण्डारण गर्नुपर्ने जडिबुटिहरु तथा Highly Volatile Content भएका जडिबुटिहरु २ देखि ८ डिग्री सेल्सियसमा भण्डारण गर्नुपर्दछ ।

(छ) भण्डारण कक्षको Humidity 15% भन्दा बढी हुनुहुँदैन ।

​

४.२.७ जडीबुटीहरूको गुणस्तर नियमन�

(क) सही र गुणस्तरयुक्त जडीबुटीको प्रमाणीकरण जिम्मेवार व्यक्ति वाट सहीछाप गरी लेवल टाँस भएको हुनुपर्नेछ ।

(ख) अपद्रव्य (Foreign Matters) - जडिबुटिहरु धूलो, माटो, ढुंगा रहित तथा अन्य अपद्रव्य रहित हुनुपर्दछ ।

(ग) पंचेन्द्रिय परीक्षण (Organoleptic Evaluation) - जडिबुटिहरुको रुप, रस, गन्ध, वर्ण, स्पर्श आदि परिक्षण गरि स्वाभाविक रुप, रस, गन्ध, वर्ण, स्पर्श आदि भएको हुनुपर्दछ ।

(घ) उडनशील तेल (volatile oil) र उडनशील तैलयुक्त जडिबुटिहरुको परीक्षण Steam Distillation विधिबाट गर्नुपर्दछ ।

(ङ) आवश्यकता र उपलब्धता अनुसार गुणस्तरण निर्धारणको अन्य विधिहरु प्रयोग गर्न सकिनेछ ।

(च) Toxicological Pesticides Residues, Heavy Metals / Microbial Limit WHO ले निर्धारण गरे बमोजिम अनूसूचि २ र ३ मा भए बमोजिम हुनुपर्दछ ।

​

४.२.८ अभिलेखिकरण, प्रमाणिकरण तथा प्रतिवेदन�

• जडीबुटी व्यवसायीले आफ्नो व्यवसाय र आफुले कारोवार गर्ने जडीबुटीहरूका बारेमा निम्नलिखित विवरणहरू स्पष्ट हुने गरी सम्बन्धित निकायबाट प्रमाणित गराएर वा स्वयंले प्रमाणित गरेर अभिलेख राख्नुपर्दछ ।

(क) आफुले कारोवार (खरीद–बिक्री) गर्ने जडीबुटीहरूको क्रमसंख्या अनुसार बुझिने गरी नामहरू (यथाशक्य प्रचलित शास्त्रीय, नेपाली र वैज्ञानिक) र प्रयोज्याङ्ग (जडीबुटी पूरै वा खास भाग) खुलेको विवरण सहित अनुसूची ४ बमोजिम अभिलेख राख्नुपर्दछ ।

(ख) खरीद वा बिक्री गरेको जडीबुटीको नाम, परिमाण, प्राप्त गरेको÷गर्ने स्रोत र मिति खुल्ने गरी आम्दानी–खर्च र मौज्दातको यथार्थ विवरण अनुसूची ५ बमोजिमको ढाँचामा राख्नुपर्नेछ ।

​

४.२.८ अभिलेखिकरण, प्रमाणिकरण तथा प्रतिवेदन(Cont...)

(ग) प्रत्येक जडीबुटी राखेको पात्रको बाहिर नाम, परिमाण, खरीद मिति, स्रोत वा स्थान, खुलेको लेबुल हुनुपर्दछ ।

(घ) सम्बन्धित स्थानीय वा अन्य निकाय वा संस्थाबाट अनुमति प्राप्त गर्नुपर्ने, दर्ता वा सूचीकृत गर्नुपर्ने अथवा कुनै दस्तुर वा राजस्व तिर्नुपर्ने भएमा सोको प्रमाण राखेको हुनुपर्दछ ।

(ङ) समग्ररूपमा वा कुनै खास जडीबुटीलाई सुकाउने, केलाउने, सफा गर्ने, संरक्षणका लागि कुनै औषधि छर्कने, धूपन गर्ने, रंगरोगन गर्ने वा अन्य कुनै कार्य गरेको भएमा सोको मितिसहित स्पष्ट विवरण राख्नुपर्दछ ।

• उल्लिखित सबै विषयको अभिलेख सम्बन्धित व्यवसायीले तयार गरी स्वयंले प्रमाणित गरेर अद्यावधिक गरी राख्नुपर्नेछ र जिम्मेवार निकायबाट खटिई आएका पदाधिकारी वा व्यक्तिले माग गरे अनुसार देखाउनु वा उपलब्ध गराउनुपर्नेछ ।

​

​

४.२.९ जनशक्ति व्यवस्थापन�

(क) जडिबुटी संकलन, ओसारपसार तथा भण्डारणमा संलग्न जनशक्ति तालिम प्राप्त हुनु पर्दछ ।

(ख) जडिबुटी संकलन, ओसारपसार तथा भण्डारणमा संलग्न जनशक्ति संक्रामक रोग नलागेको, व्यक्तिगत सरसफाईयुक्त स्वस्थ हुनुपर्दछ ।

​

४.२.१० जडीबुटी ओसार-पसार तथा प्याकेजिङ्ग सम्बन्धी व्यवस्था�

• प्याकेजिङ्ग र ओसार–पसार गर्दा पनि निम्नलिखित सावधानीहरू अपनाउनुपर्दछ :

(क) जडीबुटीहरू गुम्सिने, कुहिने, झुर्रिने, भाँचिने वा टुटफुट हुने गरेर बोरा-थैलो वा भाँडोमा खाँदेर-कोचेर प्याकेजिङ्ग नगरी सुख्खा, सफा वा नयाँ बोरा, ब्याग, कार्टुन, बाकस, बट्टा आदिमा खुकुलो गरी राख्नुपर्दछ ।

(ख) ग्रेडिङ्ग वा स्तरनिर्धारण गरेका आधारमा हरेक प्याकेजमा छुट्टाछुट्टै लेबलिङ्ग गरेर र आवश्यकतानुसार संकेत वा क्रमसंख्या समेत राखेर सजिलै चिनिने तथा नमिसिने गरी अलग–अलग राख्नुपर्दछ ।

(ग) प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने प्याकेजिङ्ग गर्ने पात्र र ओसार–पसार गर्ने साधन स्वच्छ, सफा र संक्रमण नभएको हुनुपर्छ । प्याकेजिङ्ग गरेपछि उही भाँडोमा लामो समयसम्म र एकमाथि अर्कोले अँठ्याएर राख्नुहुँदैन ।

​

४.२.१० जडीबुटी ओसार-पसार तथा प्याकेजिङ्ग सम्बन्धी व्यवस्था (Cont...)

(घ) जडीबुटी एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सार्दा वा ओसार–पसार गर्दा हावा–हुरी, पानी, धूलो–धुवाँ, अन्य फोहोर, जीवाणु, विषाणु, विषादिको सम्पर्क तथा टुटफुट हुन नपाओस् भनी सावधानी अपनाउनुपर्दछ ।

(ङ) गुणस्तरहीन वा अयोग्य ठहरिएका, हटाउनुपर्ने वा फिर्ता गनुपर्ने जडीबुटीहरू छुट्टै बोरा वा पात्रमा लेबल लगाएर अरुसँग नमिसिने वा सम्पर्कमा नआउने गरी अलग्गै छुट्याएर राख्नुपर्छ र यथाशीघ्र हटाउनुपर्दछ ।

(च) ओसार–पसारका लागि कुनै निकाय÷संस्थाको छुट्टै अनुमति÷स्वीकृति लिनुपर्ने भएमा सो लिएको हुनुपर्दछ ।

​

४.२.११ फोहोरमैला व्यवस्थापन�

(क) जडीबुटी भण्डारण कक्ष तथा भण्डारण परिसर बाट निस्किने फोहोर मैलाको उचित व्यस्थापन गरिनुपर्दछ ।

(ख) जैविक, अजैविक तथा अन्य फोहोरहरु छुट्टाछुटै संकलन गरि यथोचित विर्सजन गर्ने व्यवस्था हुनु पर्दछ ।

​

४.३ जडीबुटी भण्डारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्षहरू�

(क) घाम र ओस नपर्ने तर हावा आवत–जावत गर्ने, आगो–पानी–धूवाँ–धूलो–वाफ, ढुसी आदिबाट सुरक्षित, स्वच्छ–सफा, सुख्खा, पर्याप्त र शीतल ठाउँमा राख्नुपर्छ । धेरै खाँदेर, कोचेर वा गुम्स्याएर राख्नुहुँदैन । चिसोमा राख्नुपर्ने निर्देश भएकोमा यथाशक्य २–८ डि. से. का बीचमा राख्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्दछ ।

(ख) बढी तातो वा बढी चिसोमा ओस लाग्ने गरी गुम्स्याएर राख्नुहुँदैन । ढुसी, धमिरा–कमिला, मुसा, कीरा–फट्याङ्ग्रा, चरा, चौपाया आदिको सम्पर्कबाट बचाउनुपर्छ । समय–समयमा हेर्नु, सुकाउनुपर्छ, रोग–कीरा लागेको, सडेको–बिग्रेको भाग भेटिनासाथ तुरुन्तै हटाउनुपर्छ तथा फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्दछ ।

​

४.३ जडीबुटी भण्डारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्षहरू (Cont..)

(ग) गम–रेजिन–तेल आदि प्रज्वलनशील, बहुमूल्य, दुर्लभ, विषालु र अन्य जडीबुटीहरू बिर्को लगाउनुपर्ने भए राम्ररी बिर्को लगाई अलग–अलग शिशी, बट्टा, बाकस वा उपयुक्त (जडीबुटीको प्रकृति र परिमाण अनुसार साइजको र प्रतिक्रिया नगर्ने) भाँडोमा स्वच्छ ठाउँमा स्पष्ट देखिने गरी लेबुल लगाएर राख्नुपर्दछ ;

(घ) मानिस, मेशीन, उपकरण आदि सजिलोसँग ओहोर–दोहोर गर्न र जडीबुटीहरू सजिलै झिक्न–राख्न सकिने गरी खुकुलोसँग, निश्चित ठाउँमा सुरक्षितसाथ राख्नुपर्दछ ।

(ङ) धेरै परिमाणमा भण्डार गरी लामो समय राख्नुपर्ने भएमा पर्याप्त झ्याल–ढोका भएको, स्वच्छ र सुरक्षित ठाउँमा छुट्टै उपयुक्त भण्डार कोठा वा गोदाम (Store-house, store-room or godown) हुनुपर्दछ ।

(च) त्यसमा जडीबुटी नबिग्रने गरी व्यवस्थितरूपले राख्नका लागि भुईंमा फल्याकहरू राखिएको र आवश्यकतानुसार तखता, दराज, रेफ्रिजरेटर, बाकस, ड्रम, बट्टा आदि पात्रहरू हुनुपर्दछ ।

​

४.३ जडीबुटी भण्डारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्षहरू (Cont..)

(छ) भण्डारण गर्नुअघि पानीको मात्रा सकेसम्म कम रहने गरी जडिबुटीलाई घाममा, छहारीमा, आगोको रापमा वा नियन्त्रित तापक्रममा सुकाउनुपर्छ । गाना, जरा, काण्ड आदिलाई टुक्र्याएर सुकाउँदा चाँडै सुक्ने र ढुसीबाट बचाउन सजिलो हुने भएकाले शुरुमै टुक्रायाउनु राम्रो हुन्छ ।

(ज) औषधिको रस, गुण आदि विकृत हुन नदिन सोझै भुईंमा नराखी फल्याकमाथि जुटका बोरा, कपडाका थैला, डोका, डाला, थुन्चे, माटाका भाँडा, ड्रम, बाकस आदिमा बन्द गरेर र आवश्यकतानुसार कुनैलाई काठका ¥याकहरूमा, अंकुश वा डोरीले झुण्ड्याएर, सुख्खा हावा चल्ने ओभानो ठाउँमा राख्नुपर्दछ ।

(झ) जडीबुटीको दिगोपन, विश्वसनीयता र मूल्यमा पनि फरक पर्नसक्ने हुँदा भण्डारण गर्दा आकार, आकृति, शुद्धता, वर्ण, गन्ध, गुण, संकलन वा प्राप्त गरेको स्थान, समय आदिका आधारमा वर्गीकरण गरी राख्नुपर्दछ ।

(ञ) प्रत्येक जडीबुटीको प्याकेजमा अनुसूची–२ बमोजिमको छुट्टाछुट्टै लेबुल लगाई त्यसमा आवश्यक सबै विवरणहरू नउड्ने, नमेटिने र स्पष्टरूपमा देखिने गरी लेखेर टाँस्नुपर्दछ ।

​

४.४ जडीबुटी व्यवसायी सूचीकृत हुनुपर्ने�

(क) व्यवसाय सञ्चालनका लागि आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा विभाग वा नेपाल सरकार वा प्रदेश सरकारले तोकेको निकायमा दर्ता वा सूचीकृत भई अनुमति लिनुपर्नेछ ।

(ख) सम्बन्धित निकायबाट अनुमति नलिईकन जडीबुटीको व्यवसाय गर्नुहुँदैन ।

(ग) आयुर्वेद औषधि वा जडीबुटीसँग सम्बन्धित विषय हेर्ने वा कार्यहरू गर्ने नेपाल सरकार वा प्रदेश सरकारका वा अन्तर्राष्ट्रिय आधिकारिक निकाय वा संस्थाले जडीबुटीसम्बन्धी कारोवार गर्ने व्यवसायी व्यक्ति वा संस्थाले पालना गर्नुपर्ने भनी समय–समयमा तोकेका वा लागू गरेका नीति, नियम, निर्देशन, मापदण्ड, प्रावधान वा व्यवस्थाहरू तथा सूचना प्रकाशित गरेका विषयहरू पालन गर्नुपर्नेछ ।

(घ) स्थानीय, प्रादेशिक तथा संघीय सरकारद्वारा यस सम्बन्धमा तोकिएका वा लागू गरिएका नीति, नियम, निर्देशन, प्रावधान वा व्यवस्थाहरू पालन गर्नुपर्नेछ ।

​

४.४ जडीबुटी व्यवसायी सूचीकृत हुनुपर्ने (Cont..)

(ङ) स्थानीय, प्रादेशिक, संघीय सरकार वा सम्बन्धित आधिकारिक निकायद्वारा तोकेका वा लागू गरेका नियमानुसार लाग्ने कर, राजस्व, दस्तुर वा शुल्कहरू समयमै बुझाउनुपर्नेछ ।

(च) आफुले कारोवार गर्ने र आफुसँग भएका जीबुटीहरू वा तिनका नमूनाहरू कुनै सरोकारवाला व्यक्ति वा निकाय÷संस्थाले हेर्न वा उपलब्ध गर्न चाहेमा जडीबुटी व्यवसायीले देखाउनु वा उपलब्ध गराउनुपर्नेछ ।

(छ) सम्बन्धित विषयमा आधिकारिक निकाय वा संस्थाले कुनै तालिम, गोष्ठी, सेमिनार, अन्तरक्रिया, छलफल, बैठक, प्रदर्शनी आयोजना गरी बोलाएमा वा जानकारी गराएमा त्यस्ता तालिम, गोष्ठी, अन्तरक्रिया, बैठक, प्रदर्शनी आदिमा सहभागी हुनुपर्नेछ ।

(ज) व्यवसायी स्वयंले पनि समय–समयमा अनुगमन, निरीक्षण गरी सोको प्रामाणिक अभिलेख अद्यावधिक दुरुस्त गरी राख्नुपर्नेछ ।

​

७. अनुगमन, निरीक्षण र मूल्याङ्कन�

(क) यो दिग्दर्शन अनुसार सम्बन्धित सबै पक्षहरूले आ–आफ्नो व्यवसाय सञ्चालन वा जिम्मेवारी निर्वाह गरे नगरेको बारे स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, आयुर्वेद विभाग, औषधि व्यवस्था विभाग, आयुर्वेद चिकित्सा परिषद्, वन एवं वनस्पतिसँग सम्बन्धित निकायहरू तथा स्थानीय, प्रादेशिक वा संघीय सरकारका अधिकारप्राप्त निकायहरूबाट समय–समयमा अनुगमन, निरीक्षण, मूल्याङ्कन गर्ने व्यवस्था हुनेछ ।

(ख) जडीबुटीको कारोवार गर्ने व्यवसायी, आयुर्वेद औषधि उत्पादन गर्ने उद्योगले जिम्मेवार निकायबाट खटिई आएका पदाधिकारी वा व्यक्तिलाई भण्डार तथा कारोवारको अनुगमन, निरीक्षण र मूल्याङ्कन गर्न दिनुपर्नेछ । अनुगमन र निरीक्षणको क्रममा दिइएका निर्देशन पालना गर्नु–गराउनु व्यवसायीको कर्तव्य हुनेछ ।

(ग) सम्बन्धित व्यवसायीले स्वयं पनि समय–समयमा जडीबुटीहरूको र आफ्नो कारोवारको अनुगमन, निरीक्षण गरी सोको अभिलेख दुरुस्त राख्नुपर्नेछ ।

​

cg';"rL–१= h8La'6Lsf] n]a'nsf] gd"gf -slDtdf @Æ÷%Æ_ .�[दफा ४.२.२(ङ) सँग सम्बन्धित]�

cg';"rL– २�[दफा ४.२.७(च) सँग सम्बन्धित]�

Permissible limits of Microbial load and pathogens as per WHO/API.

​

cg';"rL– ३�[दफा ४.२.७(च) सँग सम्बन्धित]�

Permissible limit as per API

Heavy metal Permissible limit

Mercury 1 ppm

Cadmium 0.3 ppm

Lead 10 ppm

Arsenic 3ppm

​

cg';"rL– ४= sf/f]jf/ ug]{ h8La'6Lsf] ljj/0f;DaGwL clen]vsf] gd"gf .�[दफा ४.२.८(क) सँग सम्बन्धित]�

cg';"rL– ५= h8La'6Lsf] cfDbfgL–vr{ / df}Hbft;DaGwL clen]vsf] gd"gf �[दफा ४.२.८(ख) सँग सम्बन्धित]�

h8La'6Lsf] gfd M -k|To]s h8La'6Lsf] cnu k[i7df_ qmd÷;+s]t ;+Vof M

​