2 of 17

Ορισμός

Δεν υπάρχει κάποιος καθολικά αποδεκτός επιστημονικός ορισμός της ψυχικής ανθεκτικότητας. Κάθε ορισμός της πρέπει να εμπεριέχει την υγιή προσαρμογή ή την ολοκληρωμένη θετική λειτουργία του ατόμου στην πάροδο του χρόνου από την αντιξοότητα (Southwick et al., 2014)
Μία δυναμική διαδικασία θετικής προσαρμογής απέναντι στην αντιξοότητα ή το τραύμα (Luthar, Chiccetti & Becker, 2000)
Η ανθρώπινη προσαρμογή και ανάπτυξη διαμορφώνονται μέσω των πολλαπλών αλληλοεπιδράσεων στους διάφορους τομείς της ζωής του ατόμου, από το μοριακό επίπεδο στο κοινωνικό σύστημα (Masten, 2015).

3 of 17

Χαρακτηριστικά ψυχικής ανθεκτικότητας

Αλληλεπίδραση παραγόντων επικινδυνότητας με προστατευτικούς παράγοντες, που μας επαναφέρουν σε αρχική κατάσταση ηρεμίας - Η ψυχική ανθεκτικότητα προσεγγίζεται μέσω της αλληλοεπίδρασης και της εξισορρόπησης των προστατευτικών παραγόντων και των παραγόντων επικινδυνότητας που πλαισιώνουν ένα άτομο.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι ένα μονοδιάστατο χαρακτηριστικό που κάποιος διαθέτει ή όχι (Zolkoski & Bullock, 2012)
Υπάρχει διαφορά στην προσέγγιση της ψυχικής ανθεκτικότητας όταν υπάρχουν συμπτώματα της αντιξοότητας και όταν δεν υπάρχουν - Οι άνθρωποι που έχουν υποστεί τα συμπτώματα μίας δυσκολίας και την έχουν ξεπεράσει περνούν σε ένα καλύτερο επίπεδο λειτουργίας (Southwick et al.,2014)

4 of 17

Πώς χαρακτηρίζεται ένα άτομο ψυχικά ανθεκτικό

Για να θεωρηθεί ένα άτομο ψυχολογικά ανθεκτικό πρέπει να καταλήγει σε θετικά αποτελέσματα σε πολλαπλούς τομείς της ζωής του, στην πάροδο του χρόνου μετά από την αντιμετώπιση μίας αντιξοότητας (Cicchetti & Rogosh, 1997)
Να επιδεικνύει μία ποικιλία δεξιοτήτων σε διάφορες διαβαθμίσεις, που βοηθούν το άτομο να ανταπεξέρχεται (Alvon & Grados, 2005, όπ. αναφ. στις Zolkoski & Bullock, 2012).
Σε κάθε προσέγγιση του ορισμού της ψυχολογικής ανθεκτικότητας πρέπει να συναντάμε δύο κρίσιμες συνθήκες:
πρέπει να έχει εκτεθεί σε κάποια απειλή ή αντιξοότητα
να έχει ανταπεξέλθει αυτής με επιτυχία.

5 of 17

Μορφές Ψυχικής Ανθεκτικότητας

Αντίσταση (πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την έκθεση στο δυσάρεστο γεγονός)
Ανάκαμψη (επαναφορά στην προηγούμενή μας κατάσταση ή στη φυσιολογική μας λειτουργία)
Ανάπτυξη (βελτίωση υγείας, λειτουργίας, πεποιθήσεων, νοοτροπίας)

6 of 17

Παράγοντες (αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους)

ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑΣ (ΚΑΝΟΥΝ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΕΥΑΛΩΤΟ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΠΟΥΝ ΤΑ ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ)

Προβλέπουν το αρνητικό αποτέλεσμα
Δρουν πολλαπλασιαστικά

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ (ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΥΝ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΟΥΝ ΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ)

Μεσολαβούν και διευκολύνουν τη θετική προσαρμογή
Συνδυασμός παραγόντων

7 of 17

Παράγοντες επικινδυνότητας

Εξετάζονται τα χαρακτηριστικά πλαισίου, στο οποίο ανήκει το άτομο (ατομικό, οικογενειακό, σχολικό, κοινωνικό)

Φύλο
Φυλή
Βεβαρημένο ιατρικό ιστορικό
Χαμηλές ακαδημαϊκές επιδόσεις
Χαμηλό επίπεδο αυτό-αποτελεσματικότητας
Συναισθηματικά προβλήματα
Στρεσογόνα γεγονότα
Χαμηλό κοινωνικό-οικονομικό στάτους
Σύνθεση της οικογένειας
Πιθανή παιδική κακοποίηση

(Murray, 2003)

8 of 17

Προστατευτικοί παράγοντες (σε ατομικό επίπεδο)

Αυτογνωσία
Αυτό-αποδοχή
Τρόπος αντίληψης ελέγχου (εσωτερική ή εξωτερική εστία ελέγχου)
Αυτό-αποτελεσματικότητα
Νόημα ζωής/ κατασκευή νοήματος (το νόημα που δίνει στη ζωή του το άτομο)
Συναισθηματική ρύθμιση
Στρατηγικές ρύθμισης του στρες
Διαπροσωπικές σχέσεις και κοινωνική στήριξη

9 of 17

Προστατευτικοί παράγοντες (σε κοινωνικό/κοινοτικό επίπεδο)

Διαπροσωπικές σχέσεις
Ενθαρρυντικό κοινωνικό, σχολικό ή επαγγελματικό περιβάλλον
Ευκαιρίες επαγγελματικής αποκατάστασης

(Murray, 2003)

10 of 17

Μοντέλα ψυχικής ανθεκτικότητας �Zimmerman & Arunkumar (1994)

Τα μοντέλα της ψυχικής ανθεκτικότητας προσπαθούν να εξηγήσουν πώς λειτουργούν οι προστατευτικοί παράγοντες ώστε να αντισταθμίσουν και να υπερκεράσουν τους παράγοντες επικινδυνότητας (Fergus & Zimmerman, 2005). Υπογραμμίζεται η σημασία των προστατευτικών παραγόντων στην ενδυνάμωση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.

11 of 17

Μοντέλα ψυχικής ανθεκτικότητας �Zimmerman & Arunkumar (1994)

Αντισταθμιστικό μοντέλο (compensatory model) Περιγράφει τη σημασία ενός προστατευτικού παράγοντα στην εξουδετέρωση ενός παράγοντα επικινδυνότητας Τα προσωπικά χαρακτηριστικά του ατόμου δεν αλληλοεπιδρούν σε αυτό το μοντέλο με τους παράγοντες επικινδυνότητας, αλλά βρίσκονται σε συνάρτηση με το αποτέλεσμα Το άμεσο αποτέλεσμα δηλαδή ενός προστατευτικού παράγοντα προβλέπει λιγότερη έκθεση στην αντιξοότητα.	Το μοντέλο των προκλήσεων (challenge model) Αντιμετωπίζει τη μέσης διαβάθμισης αντιξοότητα ως πρόκληση Ο μεσαίας κλίμακας αγχογόνος παράγοντας μπορεί να ενεργοποιήσει και να ενισχύσει τις ικανότητες του ατόμου να αντιδράσει ή να προσαρμοστεί σε νέες αντίξοες συνθήκες που μπορεί να συναντήσει. Αν το άτομο δεν καταφέρει να ξεπεράσει την αντιξοότητα, θα είναι ευάλωτο σε πιθανή νέα δυσκολία.	Το μοντέλο των προστατευτικών παραγόντων (protective factor model) Περιγράφει τη σημασία των προσωπικών ικανοτήτων του ατόμου στην αντιμετώπιση των στρεσογόνων παραγόντων και δηλώνει μία υπό συνθήκη σχέση μεταξύ τους. Ο προστατευτικός παράγοντας θεωρείται ως η μεταβλητή που αλληλοεπιδρά με τον παράγοντα επικινδυνότητας μειώνοντας την πιθανότητα του αρνητικού αποτελέσματος. Δρα έμμεσα για να επηρεάσει το αποτέλεσμα

12 of 17

Εφαρμογή μοντέλων ψυχικής ανθεκτικότητας

Έχουν εφαρμογή σε όλους τους τομείς της ζωής του ατόμου.
Κατάφεραν να μετατοπίσουν την προσοχή από την αντιξοότητα στη δύναμη και στην επάρκεια πόρων του ατόμου και των κοινωνικών πλαισίων του.
Τα πάντα είναι ζήτημα διαδικασίας (Τα διάφορα συστήματα είναι αλληλεπιδραστικά. Το άτομο βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του και ως κοινωνικό ον καλείται να προσαρμοστεί στις προκλήσεις που προκύπτουν)

13 of 17

Ενίσχυση ψυχικής ανθεκτικότητας

Αξιολόγηση αντιξοότητας
Ανάκληση προηγούμενων δυσκολιών
Θετικοί στόχοι
Ενίσχυση προστατευτικών παραγόντων
Σχέσεις (Το άτομο βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του και ως κοινωνικό ον καλείται να προσαρμοστεί στις προκλήσεις που προκύπτουν)
Αυτορρύθμιση
Η θετική προσαρμογή σε ατομικό ή κοινωνικό επίπεδο είναι μείζονος σημασίας για την ανάπτυξη (thriving) του ατόμου.
Το άτομο υφίσταται θετική μετατροπή μέσω της εμπειρίας της αντιξοότητας
Η απάντηση των ατόμων στην αντίξοη συνθήκη είναι η επιβίωση, η θεραπεία και η ανάπτυξη (thriving).
Το άτομο είτε θα συνεχίσει να λειτουργεί εξασθενημένα είτε θα αναρρώσει είτε αναπτυχθεί ανακατασκευάζοντας το νόημα για τη ζωή μέσω της αναθεώρησης των προτεραιοτήτων του και της ενδυνάμωσης της αίσθησης του εαυτού.

14 of 17

Ψυχική ανθεκτικότητα και παιδί

Θετικές και υποστηρικτικές σχέσεις
Σαφή και σταθερά όρια
Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων
Παροχή στήριξης και φροντίδας
Πρότυπο ως μίμηση ενισχύοντας τη δικής μας ψυχική ανθεκτικότητα
Είναι σημαντικό το άτομο να έχει εκπαιδευτεί να σκέφτεται ότι όλα γίνονται για ένα καλύτερο μέλλον και να βρίσκει νόημα μέσα από την αντιξοότητα, αποδεχόμενο παράλληλα ότι η ζωή έχει νόημα παρά τις αντιξοότητες.

15 of 17

Βιβλιογραφικές αναφορές

Cicchetti, D., & Rogosch, F. A. (1997). The role of self-organization in the promotion of resilience in maltreated children. Development and psychopathology, 9(4), 797-815

Fergus, S., & Zimmerman, M. A. (2005). Adolescent resilience: A framework for understanding healthy development in the face of risk. Annu. Rev. Public Health, 26, 399-419

Janssen, M., Bodin, Ö, Anderies, J., Elmqvist, T., Ernstson, H., McAllister, R., Ryan, P. (2006). Toward a Network Perspective of the Study of Resilience in Social-Ecological Systems. Ecology and Society, 11(1). Retrieved January 29, 2021, from http://www.jstor.org/stable/26267803

Howard, C. S., & Irving, J. A. (2014). The impact of obstacles defined by developmental antecedents on resilience in leadership formation. Management Research Review, 20 (1).doi.org/10.1108/MRR-03-2013-0072

Ledesma, J. (2014). Conceptual frameworks and research models on resilience in leadership. Sage Open, 4(3), 2158244014545464

Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child development, 71(3), 543-562

16 of 17

Βιβλιογραφικές αναφορές

McCubbin, L. (2001). Challenges to the Definition of Resilience

Masten, A. S. (2015). Pathways to integrated resilience science. Psychological Inquiry, 26(2), 187-196

Murray, C. (2003). Risk factors, protective factors, vulnerability, and resilience: A framework for understanding and supporting the adult transitions of youth with high-incidence disabilities. Remedial and special education, 24(1), 16-26.

Nishikawa, Y. (2006). Thriving in the face of adversity: Perceptions of elementary school principals. University of La Verne.

Rees, C. S., Breen, L. J., Cusack, L., & Hegney, D. (2015). Understanding individual resilience in the workplace: the international collaboration of workforce resilience model. Frontiers in psychology, 6, 73

Reich, J. W., Zautra, A. J., & Hall, J. S. (Eds.). (2010). Handbook of adult resilience. Guilford Press.

Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: interdisciplinary perspectives. European journal of psychotraumatology, 5(1), 25338

Zimmerman, M. A., & Arunkumar, R. (1994). Resiliency research: Implications for schools and policy. Social policy report, 8(4), 1-20.

Zolkoski, S. M., & Bullock, L. M. (2012). Resilience in children and youth: A review. Children and youth services review, 34(12), 2295-2303.

1 of 17