ЖАРАТЫЛЫСТАНУ · ГЕОГРАФИЯ

Бейтараптандыру

дегеніміз не?

Қышқылдар мен сілтілердің өзара әрекеттесуін зерттейміз.

ҚЫШҚЫЛ · СІЛТІ · БЕЙТАРАП

БҮГІНГІ САБАҚ

Сабақтың мақсаты

Түсіндіру

Бейтараптандыру үдерісін түсіндіруді үйрену.

Анықтау

Бейтараптандырудың не екенін және қандай жағдайда орын алатынын білу.

Негізгі сұрақ

Қышқыл мен сілті кездессе, не өзгереді?

ОРТАНЫ ТАНЫ

Орта түрлері: үш түрлі қасиет

Ерітіндідегі қай қасиет басым екенін индикатор арқылы байқаймыз.

Қышқылдық орта

Қышқылдық қасиет басым.

Мысал: лимон шырыны

Сілтілік орта

Сілтілік қасиет басым.

Мысал: ас содасының ерітіндісі

Бейтарап орта

Қышқылдық та, сілтілік те басым емес.

Мысал: таза су

МЕХАНИЗМ

Бейтараптандыру қалай жүреді?

Қышқыл сілтімен әрекеттескенде олардың қасиеттері әлсіреп, бейтарап орта түзіледі.

Қышқыл + сілті → тұз + су

Белгісі

Индикатор түсінің бейтарап ортаға тән түске өзгеруі.

БАҚЫЛАУ ТӘЖІРИБЕСІ

Тәжірибе: лимон шырынын бейтараптандыру

1

Стақандағы суға аздап лимон шырынын қосып, қышқыл орта дайында.

2

Әмбебап индикаторды тамызып, түсін бақыла.

3

Ас содасының аз мөлшерін қос.

4

Индикатор түсінің өзгеруін салыстыр.

Қауіпсіздік: ерітіндіні ішпе, көзге тигізбе, тәжірибені мұғалім бақылауымен орында.

ТҰРМЫСТАҒЫ МЫСАЛ

Тұрмыстағы мысал: қалақай шағуы

Қалақай жанасқанда теріге құмырсқа қышқылы әсер етіп, ашыту сезімі пайда болуы мүмкін.

1. Теріні алдымен таза сумен жу.

2. Ас содасы мен судан жасалған қойыртпақ әлсіз сілті ретінде қышқылдық әсерді азайтуға көмектеседі.

3. Жұмсақ сабын ерітіндісі де қолданылуы мүмкін.

ДЕНСАУЛЫҚПЕН БАЙЛАНЫС

Асқазандағы қыжыл: қышқылды азайту

Қыжыл асқазан қышқылы өңешке көтерілгенде пайда болуы мүмкін.

• Антацид дәрілер асқазан қышқылын бейтараптандыруға немесе оның әсерін азайтуға көмектеседі.
• Дәріні нұсқаулыққа және дәрігер кеңесіне сай қолдан.
• Ас содасын өз бетіңше ем ретінде жиі қолданба.

ӨЗІҢДІ ТЕКСЕР

Сұрақ-жауап — 1-бөлім

Алдымен сұрақты оқы. Жауабы бірден көрінеді, сондықтан өз ойыңмен салыстыр.

СҰРАҚ 1

Қышқылдық ортаны анықтауға не көмектеседі?

Жауап: Индикатор.

СҰРАҚ 2

Бейтараптандыруға қандай екі орта қатысады?

Жауап: Қышқылдық және сілтілік орта.

СҰРАҚ 3

Бейтарап ортаға мысал келтір.

Жауап: Таза су.

ӨЗІҢДІ ТЕКСЕР

Сұрақ-жауап — 2-бөлім

Жағдаятты елестетіп, жауаптың себебін түсіндір.

Жағдаят: Қалақай шаққанда не істеуге болады?

Жауап: Теріні жуып, ас содасы қойыртпағын жағуға болады.

Жағдаят: Лимон шырынына ас содасын қосқанда не байқалады?

Жауап: Индикатор түсі өзгереді, қышқылдық қасиет әлсірейді.

Ойлан: Неліктен мөлшерді біртіндеп қосу керек?

Жауап: Өзгерісті қауіпсіз әрі анық бақылау үшін.

ҚОРЫТЫНДЫ

Бейтараптандыру —

қасиеттерді теңестіру.

Қышқыл мен сілті әрекеттескенде бейтараптандыру жүреді.

Нәтижесінде бейтарап орта, тұз және су түзілуі мүмкін.

Индикатор өзгерісті түс арқылы көрсетеді.

Үдеріс тәжірибеде, тұрмыста және медицинада кездеседі.

Қышқыл + сілті → тұз + су

Есте сақта!