9. SINIF �EDEBİYAT�DERS NOTLARI �

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Kaynak:derskonum.com

1. ÜNİTE: GİRİŞ

• ÜNİTE İÇERİĞİ
• Edebiyat kavramı
• Edebiyatın Bilimlerle ve Güzel Sanatlarla İlişkisi
• Metinlerin Sınıflandırılması
• Dilin Kullanımdan Doğan Türleri
• Yazma Süreci
• İletişim ve Ögeleri
• Dilin İşlevleri

KAYNAK:derskonum.com /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

1-Edebiyat kavramı ( Edebiyat Nedir?)

•  
• Edebiyat; bilgi, gözlem ve deneyimlere dayalı düşünce, duygu ve hayallerin sanatçının yorumundan geçirilerek etkili bir şekilde söz ya da yazıyla anlatılması sanatıdır.

​

• Olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatıdır. Diğer bir tanımla edebiyat dille gerçekleştirilen güzel sanat etkinliğidir.

​

• Tanzimat’tan sonra Türkçede tekil olarak bugünkü anlamında kullanılmıştır.

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

⇒ Edebiyat; sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır:

• �1. Sözlü edebiyat: Yazının kullanılmadığı dönemlerde dilden dile söylenerek günümüze kadar ulaşmış ve anonim (halkın ortak malı) olarak gelişen ürünlerin tamamına sözlü edebiyat denir.

​

• 2. Yazılı edebiyat: Yazının kullanılmaya başlamasından itibaren yazarı belli olan her türlü edebiyat ürünlerine yazılı edebiyat denir.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebiyatın özellikleri:

• Gözleme dayalıdır.
• Hayaller yardımıyla gerçek yeniden kurgulanır.
• Söz ya da yazıyla aktarılabilir.
• Fikir ve sanat dallarından etkilenir.
• Kesinlik bildirmez; ama kaynak olarak kullanılabilir.
• Öğretmekten çok düşündürmek amaçlanır.
• Sanatçının düşüncesine göre seslendiği hedef kitle değişebilir.
• Özneldir, söylenen söz sanatçıya aittir.
• Müzik gibi işitsel (fonetik) sanatlar içerisinde yer alır.
• Malzemesi dildir, hiçbir maddi malzemeye ihtiyaç duymaz.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

2-Edebiyatın Bilimlerle ve Güzel Sanatlarla İlişkisi

• Edebiyatın Bilimlerle İlişkisi
• Edebiyat doğrudan ya da dolaylı yollarla tüm bilim dalları ile ilişki içerisindedir. Edebiyatta bir eser oluşturulurken sanatçı az ya da çok diğer bilim dallarının verilerinden yararlanır.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebiyat ve Felsefe İlişkisi:

• Felsefe varlık ve bilgi konularında sorular sorup çıkarımların yapıldığı bir bilim dalıdır. Edebiyat, felsefe biliminden hem öğretici metin türlerinin hem de edebi metin türlerinin oluşturulmasında yararlanır.
• Bir edebi eserde ,örneğin romanda, kahramanın bulunduğu durumu betimlemesi, olaylar hakkında yorumda bulunup kişilere ve hayatına bu doğrultuda yön vermesi felsefe biliminden yararlanıldığını göstermektedir.

​

• Örnek:
• Dostoyevski’nin “Suç ve Ceza” romanından şu sözler felsefe biliminden yararlanıldığını gösterir.
• "Gariptir, insan her zaman yaptığı işin önemini ya da ne olduğunu fark etmez. Yapar sadece. Yapmak nedir mi ? Bilmek... En önemlisi bilmek değil midir?"

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebiyat ve Sosyoloji İlişkisi

• İnsanı anlatan edebiyat insan ilişkileri hususunda sosyoloji biliminin verilerinden yararlanır. Bir olay karşısında insanın hangi nedenlerle hangi tepkiyi vereceği sosyoloji bilimince araştırılır. Yine insanları birlikte tutan değerler, örf, adet ve gelenekler, toplumsal yaşamın kuralları gibi birçok konuda yazar eserini oluştururken sosyoloji bilimine başvurur.
• Örnek:
• Kuyucaklı Yusuf romanından alınan şu örnekte toplumsal yapı hakkında bilgi verilir.
• Şehrin iyi aileleri arasında bile bunların istedikleri zaman alamayacakları kız yoktu. Adeta bütün eşraf aileleri arasında ezelden beri mevcut, değişmez bir mukavele vardı ve buna, harici şeklin değişmesine, vaziyetin tamamen başka olmasına rağmen, daima riayet ediliyordu.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebiyat ve Psikoloji İlişkisi:

•  Psikiyatri ve psikanaliz son dönemde edebiyata yardımcı bilim dallarından en önemlileri olmuştur. Günümüz insanının yalnızlaşması, içine kapanması, kalabalıkların birbirinden uzaklaşması, ruhsal bunalımlar, kıskançlık, hırs, aşk, bunalım gibi duygu durumlarının anlatıldığı bir edebi eserde yazar ya da şair psikoloji biliminden yararlanır. Edebiyatın en önemli ve zor uğraşlarından biri olan karakter çizme ancak psikoloji biliminden yararlanılarak yapılabilir.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Örnek:
• Sefiller romanından alınan aşağıdaki metinde roman kahramanlarından Javer’in inandığı değerleri yitirmesi ile girdiği çıkmaz ve intihara karar vermesi anlatılmaktadır.
• Javer tamamıyla bozguna uğramış bir adamın, bocalayan bir vicdanın azabını çekmekteydi. Artık daha fazla düşünerek çıldırmaktansa, yapacağı iki ihtimal üzerinde durdu. Birincisi yeniden "Silahlı Adam" sokağındaki yedi numaralı apartman dairesinden Jan Valjan'ı yaka paça sürükleyerek, karakola teslim etmek ya da?.. Javer artık ne yapacağını kararlaştırmıştı.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebiyat ve Tarih İlişkisi

• Edebiyat olay, olgu ve durumları anlattığı gibi tarih biliminin esas konusunu da olaylar oluşturmaktadır. Çoğu zaman tarihte önemli bir yere sahip bir olayın hem tarih bilimince hem de edebiyatta konu olarak ele alındığı görülür. Tarih olayları neden ve sonuçları ile irdeler; edebiyat ise olayların arka planında nelerin yaşandığını anlatır.
• Edebiyatçı tarih biliminin elde ettiği bu verilerden yararlanarak bambaşka kurgusal bir evren yaratır. Gerçek olayları yeniden yorumlayarak anlatır. Yine tarihteki gerçek kişileri kendince yorumlayıp karakterize eder.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Örnek:
• Devlet Ana: Kemal Tahir
• “İçlerinde ermişi var, dervişi var… Rum abdalları derler, rum gazileri derler… Ertuğrul Bey’in savaşçısı ev hesabına gelmez. Savaşçı dervişlerin beşi, onu bir zaviyeye birikmiştir. Rum abdallarına geldi mi, dam, çadır tanımaz bunlar… Ezraile elense çekmiş gözü kara yiğitlerdir her biri. Karıları bile dövüşkendir Ertuğrul Beyin… Bunlara ‘Rum Bacıları’ derler. Bunların töreleri de, gaziler, savaşçı dervişler gibi din yayma üzerinedir…”

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Edebiyatın dolaylı yollarla ilişkili olduğu bilim dalları:
• Edebiyat tıp, astronomi, fizik, coğrafya vb. gibi bilim dalları ile dolaylı yollarla ilişkilidir. Edebiyat ile bu bilimler arasındaki ilişki yüzeyseldir. Yazarın bilgi birikimi, deneyim ve gözlemleri bu bilimlerden yararlanması için yeterli olabilmektedir.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebiyatın Güzel Sanatlarla İlişkisi

•  
• Sanat, insanın duygu, düşünce ve hayallerini, somut ve soyut malzemelerle yaratıcı gücünü kullanarak kişiyi etkileyecek biçimde anlatmasıdır.
•  
• Güzel sanatlar ise insanların, dış dünyaya yönelik duygu, düşünce ve zlenimlerini çizgi, renk, biçim, ses, söz ve ritim gibi unsurlarla anlatması; edebiyat, müzik, resim, heykel, mimari ve tiyatro gibi faaliyetlerle insanda coşku ve hayranlık uyandırmasıdır.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Güzel Sanatların Temel Nitelikleri
• Güzel sanatların temel niteliklerini altı grupta toplayabiliriz:
• ✓ Güzellik ✓ Etkileyicilik ✓ Özgünlük
• ✓ Öğreticilik ✓ Evrensellik ✓ Yaratıcılık

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Görsel (plastik) sanatlar, maddeye biçim veren sanatlardır. Bu madde taş, mermer, boya, çamur vb. olabilir. Görsel sanatlar, adından da anlaşılacağı üzere göze hitap eden sanatlardır.��İşitsel (fonetik) sanatlar sese biçim veren, malzemesi ses ve söz olan sanatlardır. Edebiyat, fonetik bir sanattır. Çünkü edebiyatın malzemesi, dildir. Dil ise seslere dayanan bir iletişim sistemidir.��Dramatik (ritmik) sanatlar, harekete biçim veren sanatlardır. Dramatik sanatların çoğunda hareket öğesinin yanında işitsel ve görsel öğeler de bulunur

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Sanat ve Zanaat

• Sanat, yaratıcılığa ve düş gücüne bağlı olarak bir ürün ortaya koyma eylemidir. Sanat; insanlığın ortak değeridir, alıcısında güzellik duygusu, coşku ve hayranlık uyandırır.
• Sanatçı ise herkesten farklı duyan, düşünen ve gören kişidir; bunları kendi yaratıcı gücüyle, öznel yorumuyla yoğurarak alıcısına ulaştırandır.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Zanaat maddi ihtiyaçları karşılamak için yapılan, tecrübeyle gelişen, pratik bilgi ve el ustalığına bağlı bir eylemdir.

​

3-Metinlerin Sınıflandırılması

• İnsanların iletişim kurmak,kendilerini anlatmak amacıyla bir araya getirdikleri sözlü veya yazılı cümleler topluluğuna metin denir.

​

• Metni oluşturan birimlerin dil bilgisi kurallarıyla birbirine bağlanmasına “bağlaşıklık” denir.
• Metni meydana getiren parçalar arasındaki anlam ilişkisine “bağdaşıklık” denir.

​

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Metinler
• gerçeklikle ilişkilerine
• dilin işlevlerine
• anlatım türlerine
• yazılış amaçlarına göre gruplandırılabilir.

​

• Buna göre metinler genel olarak öğretici metinler ve edebî (sanatsal, kurmaca) metinler olarak ikiye ayrılır.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Edebi Metin Örneği:

• Çanakkale Şehitlerine
• Şu Boğaz Harbi nedir? Var mı ki dünyâda eşi?�En kesîf orduların yükleniyor dördü beşi,�-Tepeden yol bularak geçmek için Marmara’ya-�Kaç donanmayla sarılmış ufacık bir karaya.�Ne hayâsızca tehaşşüd ki ufuklar kapalı!�Nerde -gösterdiği vahşetle “Bu: Bir Avrupalı!”
• ...
• Ey şehîd oğlu şehîd, isteme benden makber,�Sana âgûşunu açmış duruyor Peygamber.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Öğretici Metin Örneği:

• Çanakkale Savaşı Tarihi
• Çanakkale Savaşı batılı ülkelerin oluşturduğu itilafa karşı Osmanlı Devleti’nin savunmada olduğu bir savaştır. Osmanlı Devleti Çanakkale Savaşında bütün bir millet olarak destan yazdığı savaştır. 1914 yılı 3 Kasım-1915 yılı 18 Mart tarihleri arasında deniz savaşları yapılmıştır. 25 Nisan 1915-9 Ocak 1916 tarihleri arasında ise Gelibolu yarımadasında kara savaşları olarak yapılmıştır.
• - İtilaf Devletleri donanmaları 18 Mart 1915’te Osmanlı ordusu tarafından bozguna uğratılmıştır. Böylece Çanakkale Savaşı’nın deniz savaşı bölümü sona ermiştir.
•  - Gelibolu Yarımadası’na yapılan kara çıkartmaları yine Osmanlı ordusunun büyük çabası ile bertaraf edilmiştir. 19-20 Anafartalar ve Arıburnu’ndan, 9 Ocak 1916’da da Seddülbahir’den çekilen itilaf birlikleri büyük yenilgiye uğramıştır.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

4-Dilin Kullanımdan Doğan Türleri�

• Lehçe, şive, ağız, argo, jargon, standart dil gibi dil farklılıklarının olduğu Türkçe, bu farklılıkların en belirgin olarak yaşandığı dillerin başında gelir. Şimdi size bu farklılıkları örneklerle açıklayalım.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

1. Lehçe:

•  Bir dilin bilinmeyen dönemlerinde yani metinlerle takip edilemeyen dönemlerinde, o dilden ayrılarak farklı bir gelişim evresine ulaşmış kollarına lehçe denir. Şekil, ses ve kelime açısından büyük farklılıklar gösteren lehçe, özellikle coğrafi ve kültürel değişimler neticesinde ana dilden ayrılmıştır. 
• Türkçenin iki ana lehçesi Yakut Türkçesi ve Çuvaş Türkçesidir.
• Örnek:
• İki lehçede de “Yeni yılınız kutlu olsun” ifadesi şu şekildedir.
• Çuvaş Türkçesi: Sene sul yaçepe salamlatap
• Yakut Türkçesi: Ehigini şanga cılınan eğerdeliibin

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• 2. Şive: Türkçenin izlenebilen tarihi dönemlerinde bazı kelime ve ses farklılıklarıyla birbirinden ayrılan kollarına şive denir. Lehçelerde var olan keskin ayrılıklar şivelerde yoktur. Türkçenin birçok şiveleri vardır. Kazak, Uygur, Kırgız, Azeri Türkçesi Türkçenin en önemli şiveleridir.

Örnek:

Türkiye Türkçesi: Yakında bakkal var mı?

Azeri Türkçesi: Bu yahınlarda erzag dükkânı var mı?

Özbek Türkçesi: Yakında bakkal barı mı?

Uygur Türkçesi: Yakinda bakkal dukini barmu?

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• 3. Ağız: Bir ülkenin sınırları içerisinde oluşan bölgesel konuşma şekillerine ağız denir. Sadece bölgesel konuşma dilinde görülen bu farklılık yazı dilinde aynıdır.
• Kayseri ağzı:  Nöörüyoon?
• Adıyaman ağzı: Ne yapon?
• Isparta ağzı: Netceb?
• Rize ağzı: Ne edeceesun?
• İstanbul ağzı: Ne yapıyorsun?

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

ÖNEMLİ BİR NOT: 

• Şive ile ağız kavramları çok karıştırılmaktadır. Örneğin Doğu Anadolu’da ya da Karadeniz’de konuşulan Türkçe, şive olarak adlandırılmaktadır. Karedeniz şivesi, Ege şivesi gibi adlandırılmalar aslında yanlıştır. Ülke içerisinde konuşmada görülen farklılıklar ağız terimini, ülkeler arasında görülen değişimler ise şive terimini oluşturur.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• 4. Argo: Çoğunlukla eğitimsiz kişiler tarafında kullanılan ve her yerde kullanılmayan söz veya deyimlere argo denir. Ortak dilde kullanılan sözcüklere farklı anlamlar yüklenerek oluşan argo, farklı bir anlaşma şeklidir.

​

• 5. Jargon: Belli meslek grupları içerisinde sadece onların anlayabilecekleri ortak dile jargon denir. Denizcilerin, polislerin, doktorların kendi içlerinde anlaşmalarını sağlayan ve başkalarının anlamadığı bir dildir.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• 6. Konuşma dili: İnsanların günlük yaşamlarında kullandıkları ve karşıdakiyle iletişimi sağlamak için kullanılan dildir. Bu dil gelişi güzel kullanıldığı için dil bilgisi kurallarına uyma gibi bir zorunluluğu da yoktur. Bu açıdan bölgeden bölgeye değişime uğrayarak ağızları oluşturan bir dildir.
•  
• 7. Yazı dili(Standart Dil): Kültür dili ya da edebi dil olarak da adlandırılan yazı dili; bir dilde anlaşma kolaylığı sağlayan ana dildir. Milli Edebiyat sanatçılarının 1900’lü yıllardan sonra kullanmaya başladığı İstanbul Türkçesi bugünkü yazı dili olarak kullanılmaktadır.

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

ÖRNEKLER

• “Hasta dün gece eks oldu.” JARGON
• Bu çocuk, bizim sınıfın en ineğidir :)  (ARGO)
• Haydah oloroğut.? (Nasılsın?) (LEHÇE)
• Kitaplar hiç solmayacak güllerdir. . (STANDART DİL)
• Menden heç ne soruşma. (ŞİVE)
• Yooooohh valla senden gari kimseye dimem. (AĞIZ)

​

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• DEVAMI EKLENİYORRRR
• ☺)))))) ☺ ☺

KAYNAK:derskonum.com / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN