1 of 37

Değişen bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) ve bilgi kullanımı

BBY 253 Bilgi Kullanımı�(2022-2023)

2 of 37

Yeni bilgi ekosistemi

ÖNCE

Endüstri çağında bilgi:

  • Kıt
  • Pahalı
  • Kurum odaklı
  • Tüketim için tasarlanmış

​

ŞİMDİ

Bilgi çağında bilgi:

  • Bol
  • Ucuz
  • Şahıs odaklı
  • Katılım için tasarlanmış

​

3 of 37

..internet kullanımı..

d i g i t a l d i v i d e

4 of 37

5 of 37

«Medya ekolojisi kavramı, enformasyon modelleri ve iletişim kodlarının her geçen gün gelişen teknolojilerin ve tekniklerin insan ilişkilerinin şekillenmesinde birincil rol oynadıklarını söyleyen bir medya çalışmasıdır.» (Odyakmaz, 2005) (Akt. Bozkanat ve Sönmez, 2018)

6 of 37

Yeni medya ekolojisi

  • “Web siteleri, mobil telefonlar, dijital fotoğrafçılık, video ve ses, bloglar, wikiler, dosya paylaşım sistemleri, sosyal medya ve açık kaynak yazılımları, çeşitli ilgileri olan sosyal gruplara kendi topluluklarını inşa etme ve sürdürme imkanı tanımakta, görünürlük ve ses kazandırmakta, alternatif ve marjinal görüş sunma imkanı yaratmakta, kendi DIY (do-it-yourself) bilgi kaynaklarını üretme ve paylaşma fırsatı sunmakta, ayrıca direnme ve cevap vermenin yanında baskın medya kültürü, siyaseti ve gücüne karşı durmayı sağlamaktadır”. (Lievrouw, 2011)

7 of 37

Değişen teknoloji

Önce

Sonra

Masa üstü bilgisayar / Laptop

Tablet / Akıllı telefon

Telefon kulübesi

Cep telefonu

Basılı fotoğraflar

Bilgisayar dosyaları

Kişisel biyografi (duvara asılan diplomalar, başarı belgeleri, vs.)

Sosyal ağlar (örn. Facebook, Linkedin, …) üzerindeki kişisel bilgiler

TV ekibinin yarattığı son dakika haberleri: Her zaman canlı verilemeyen, gecikmeli ulusal / yerel / bölgesel habercilik

4/5 G ile hızla canlı yayın imkanı yanı sıra YouTube / Instagram / Twitter … üzerinde süratle geniş kitlelere erişim

Kamera (bant-kaset-CD veya film): Görüntünün paylaşım öncesi işlenmesi gerekli

Kamera artık her zaman her yerde: Görüntüler anında yayımlanabilir.

Basılı kitaplar

Amazon Kindle / Apple iBooks / e-kitap uygulamaları …

Harita

Navigasyon uygulamaları

Klasik bankacılık / ödeme servisleri

İnternet bankacılığı / otomatik ödeme

Plak, kaset, CD

İsteğe bağlı çevrimiçi müzik, sosyal medya üzerinde şarkı paylaşımları

8 of 37

Değişen teknoloji

9 of 37

Değişen teknoloji ve teknoloji takibi

  • Sorunlar
    • Kullanıcı algısı (user perception), kullanıcı deneyimi (user experience)
    • Model yükseltme (upgrade), güncelleme (update) sırasında karşılaşılabilecek dosya formatı uyumsuzlukları
    • Arayüz aşinalığının olmaması / kullanılabilirlik (usability) sorunları
    • Test aşamasında olabilecek ürünlerin çökmesi, veri kaybı.
    • Farklı teknolojik araçların farklı yazılımlarla kullanılıyor olması.
      • “Yazılımlar öyle tasarlansa ki kullanıcı farklı marka/model bir tablette de dizüstü bilgisayarında da, projektörle duvara yansıttığında da örneğin aynı takvim yazılımını kullanabilse.”
    • Ağ hızındaki değişim: dialup, wifi, fibernet, 3G, edge, 4G, 5G …
    • Özel ihtiyaçları olan kullanıcılara sunulacak hizmetler (görme/duyma engelli, ...)

10 of 37

Kullanıcı farklılıkları

  • Bilgisayar becerileri
  • Genel bilgi düzeyi
  • Yaş
  • Cinsiyet
  • Bedensel / zihinsel engeller
  • Yaşanılan çevre (ışık, ısı, gürültü, hareketlilik [mobility],..)
  • Okuryazarlık becerileri (abc, bilgi, teknoloji, dijital, haber, veri, . . .)
  • Kültür
  • Gelir
  • …

​

11 of 37

Bilgi sunumunda kullanıcı bölümlendirmesi (user segmentation)

  • National Cancer Institute
    • Hastalar
    • Doktorlar
  • NASA
    • Yetişkinler
    • Çocuklar
  • Üniversiteler
    • Potansiyel öğrenciler
    • Okuyan öğrenciler
    • Akademisyenler
    • Mezunlar

​

12 of 37

Bilginin kapsamı / niteliği / sunumu

  • Farklı bilgi ihtiyaçlarına farklı kapsamda bilgi sunulması gerekir.
  • Web sitelerinde / mobil uygulamalarda farklı ihtiyaçları olan kullanıcılar düşünülerek de bilgi sunulmalı.
    • Örneğin, bir e-ticaret sitesini kullanan kişi iyi göremiyor olabilir.
    • Örneğin, sitenin anadili Almanca ise ve site Almanca konuşan toplumlar kadar konuşmayanlar tarafından da kullanılıyorsa?
    • Örneğin, e-ticaret web sitelerinin ürün kategorilerinin düzenlenmesi.
      • ~ temel tasarım ilkeleri + kullanıcıların bakış açıları

​

​

​

​

13 of 37

Farklı türde / düzeyde kullanıcıları gelişen teknolojiye çekmek

  • “The challenge for technology developers is to bridge the gap between what users know and what they need to know.”
    • Teknoloji geliştiriciler için asıl mücadele kullanıcıların ne bildiği ile neyi bilmeye ihtiyaç duydukları arasındaki boşluğu kapatabilmektir.
  • Özellikle çok farklı kesimden kullanıcılara hitap eden bilgi sistemleri (örn. e-devlet web siteleri) kullanıcı taleplerine göre bilgi sunmalı (web sitesi, uygulamalar buna göre tasarlamalı).
    • Farklı kullanıcı taleplerine uygun bilgi sistemi tasarımı derken?...

14 of 37

User experience (UX - Kullanıcı deneyimi)

  • Özelleştirme:
    • Müşteri isteklerine göre değiştirme, uyarlama
    • Kullanıcının bir sitede tercihlerini belirtme süreci
  • Kişiselleştirme:
    • Bir birey hakkındaki bilgileri kullanarak o birey için bilgi nesnelerinin ya da ürünlerin seçimi ve filtrelenmesi
    • Özel yazılımlar yardımıyla kullanıcının bir web sitesinde ne yaptığını “izleme” ve kullanıcı davranışını daha önce yaptıklarına dayanarak “eşleştirme” süreci
    • Kullanıcıların tanınması ve kişiye özel önerilerde bulunulması

İnceleyin: https://plat4m.medium.com/7-examples-of-personalization-and-customization-for-better-ux-1d6eb78ab159

15 of 37

User experience design (Kullanıcı deneyimi tasarımı)

  • “Kullanıcı deneyimi” (UX),
    • UX araştırmaları: İnsanların bir ürünü, sistemi veya hizmeti nasıl algıladığını ve bunlarla nasıl etkileşime girdiğini anlamak)
    • UX tasarımını: Bir ürünü, sistemi veya hizmeti kullanmanın ne kadar yararlı/kolay/hoş/pazarlanabilir/bağımlılık yaratacağını iyileştirme veya manipüle etme.
  • UX;
    • Ergonomi,
    • Kullanıcı merkezli tasarım (User centered design),
    • Kullanılabilirlik (Usability) / Bilgi mimarisinden (Information architecture) gibi araştırma alanlarından türemiştir.
  • Temel amaç:
    • Başlangıçta kullanıcının deneyimini iyileştirme amacı ile yola çıkılmış olsa da sonrasında buradan yola çıkarak üreticinin çıkarlarına (kullanımı/satışları/bağımlılığı en üst düzeye çıkarmak) doğru bir eğilim göstermiştir.

16 of 37

Bilgi sistemlerinde kişiselleştirme stratejileri..

  • Kullanıcının kendisinden, kendisine ait demografik bilgiler toplanarak (yaş, cinsiyet, yaşanılan yer vb.)
    • Bu yaklaşımla kişiselleştirme stratejileri geliştirmek, örneğin yeni çıkan ürünlerden hangilerinin kullanıcıya önerileceğine karar vermek, riskli olabilir. Çünkü istatistiki ya da demografik bilgilerle yapılan çıkarımlar her zaman doğru olmayabilir. Örnek?
      • Örneğin çok zengin bir muhitte yaşayan ya da çalışan yoksul biri olabilir.

​

17 of 37

..Bilgi sistemlerinde kişiselleştirme stratejileri..

  • Kullanıcının siteyi kullanırken sergilediği davranışlara göre çıkarsamalar yapılarak kişiselleştirme
    • Örneğin, bir kullanıcının satın aldığı ürünleri analiz ederek gelecekte o kişiye hangi tür ürünlerin satılabileceği konusunda tahmin yürütmek ve öneride bulunmak

18 of 37

19 of 37

20 of 37

..Bilgi sistemlerinde kişiselleştirme stratejileri

  • Kullanıcının sistem içerisindeki tüm geçmişini incelemek yerine o oturumdaki hareketlerinin analizi ile kişiselleştirme yaparak tavsiyelerde bulunmak
    • Örneğin, e-ticaret sitelerinde sıkça rastlanan “bu kitabı alan bunu da aldı”, “bu ürünü beğendiyseniz bunlarla da ilgilenebilirsiniz” tarzı yaklaşımlar

21 of 37

Web’de bilgi arama ve kişiselleştirme

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

http://www.pclabs.com.tr/2009/12/08/google-kisisellestirilmis-arama-ozelligini-herkese-aciyor/

  • Personalized Search was originally introduced on March 29, 2004 as a beta test of a Google Labs project.
  • On April 20, 2005, it was made available as a non-beta service, but still separate from ordinary Google Search.
  • On November 11, 2005, it became a part of the normal Google Search, but only to users with Google Accounts (Wikipedia, 2015).

22 of 37

Deneyin

  • Google kullanarak aynı tarihte, aynı anda iki farklı bilgisayardan herhangi bir kullanıcı girişi yapmadan arama yapın. Aranacak kelimeler: kişiselleştirme bilgi yönetimi

(aynen yukarıdaki şekilde yazın)

    • Her iki bilgisayarda da görüntülenen ilk 20 sonucu karşılaştırın. Fark var mı? Yoksa sonuç listesi aynı mı?
  • Aynı aramayı (varsa) Google hesaplarınıza girerek deneyin.
    • Yine ilk 20 sonucu karşılaştırın. İki farklı Google hesabından aynı anda yapılan arama aynı sonucu veriyor mu?
    • Peki Google hesabınızdan girerek yaptığınız arama sonuçları hesaptan çıkmışken yaptığınız arama ile aynı mı (aynı bilgisayarda denemiş olmalısınız).

23 of 37

  • Web sitesi
  • Mobil uygulamalar
  • E-posta
  • Site içi arama

​

​

https://pazarlamasyon.com/kisisellestirme-yapabileceginiz-4-dijital-pazarlama-kanali/

24 of 37

https://youtu.be/UAgzl4ng3M4

25 of 37

https://www.youtube.com/watch?v=uaaC57tcci0

26 of 37

https://www.youtube.com/watch?v=iX8GxLP1FHo

27 of 37

https://www.youtube.com/watch?v=R32qWdOWrTo

28 of 37

“Networked individuals” (Ağa bağlı bireyler)..

    • “…Kendi başlarına hareket etme, sorunlarını çözme ve hayatlarını düzenleme konusunda çok daha fazla kapasiteye sahip insanlar, ancak bunu ağ üzerinden, arkadaşları ve tanıdıklarıyla yapıyorlar...”
    • “…Artık çok daha fazla insanla etkileşimde bulunup çok daha fazla şey öğrenebileceğimiz yollar var. Ağ üzerinde bilginin peşine düşmek, aradığımız şey hakkında daha geniş bir insan yelpazesinden yardım istemek kolay. Dolayısıyla, sorunları çözmek, kararlar almak, sosyal destek almak, herhangi bir şeyle ilgili karar vermesi gerekiyor veya duygusal destek arıyorlarsa insanlara yardım etmek için ağ üzerinden hareket eden bireylerdir...”

Lee Rainie (http://curiosity.discovery.com/question/what-is-networked-individualism)

29 of 37

..Networked individuals (Ağa bağlı bireyler)

  • “Ağ insanları”nın;
    • Bilginin varlığı hakkında farklı algıları – çok fazla bilgi ile çevrelenmişlerdir
    • Farklı zaman algıları – “sürekli kısmi dikkat” (continuous partial attention) üzerine odaklıdır
    • Farklı topluluk ve bağlantı algıları – “yok varlık” (absent presence)
    • Farklı (ekonomik, sosyal, politik ve kültürel anlamda) ödül ve mücadele algıları

vardır.

​

30 of 37

Mobil teknolojiler

31 of 37

Mobil bilgi kullanımı..

  • Ağ insanlarının hayatı algılama biçimlerinin değişmesini sağlayan en önemli teknolojik gelişmelerden bir tanesi mobil bilgi sistemleri ve araçları.
  • Kişisel zamanın iş, eğlence, özel yaşam, eğitim vb. biçimlerde ayrılması ortadan kalktı. Zaman kullanımında (diğer bir çok konuda olduğu gibi) “yakınsama” söz konusu.
  • Bu kadar hızlı, her türde ve aracısız olarak erişilen bilginin çokluğu ile nasıl baş edilebiliyor?
    • Seçim
    • İlgililik
    • Kişiselleştirilmiş kullanıcı profilleri

32 of 37

..Mobil bilgi kullanımı

  • Aşırı bilgi yüklemesinin olumsuz etkilerinden kurtulmak için kullanıcıların erişebildiği bilgi uzayında rahat hareket edebilmeleri ve bilgi ihtiyaçlarını karşılayabilmeleri için patikalar yaratılması zorunlu.
  • Yalnızca “ilgili”, bir başka değişle ihtiyaç duyulan bilgiye erişebilmek için kullanılan yöntemlerden biri “bağlam bilgisi” (context information).
  • Bağlam bilgisi, kullanıcıların bilgi ihtiyaçlarını anlamak ve karşılamak için temel oluşturur.
  • Bu yolla kullanıcı daha fazla, ancak kendi bilgi ihtiyacı ile daha ilgili ve daha kullanışlı bilgiye eriştirilir.
  • Bu yöntem Web’de kişiselleştirme için kullanılan stratejilere benzer ve bağlam bilgisi;
    • yer, kullanıcının mobil aracıyla ağ üzerinde yaptığı herhangi bir iş/eylem, kullanıcının bulunduğu çevre, kullandığı cihaz, kişisel ilgi alanları, sosyal etkileşimleri vb.

kullanılarak oluşturulabilir.

​

33 of 37

Mobil uygulama geliştirme..

  • Farklı kullanıcıların farklı bilgi gereksinimleri ve bilgi kullanımları doğrultusunda çeşitli uygulamalar geliştirilmektedir.
    • Mobil işletim (Android, iOS …) sistemleri için geliştirilen uygulamalar
      • Mobil yayıncılık
      • Oyunlar
      • Mobil alışveriş
      • Harita uygulamaları
      • Yemek tarifleri
      • …

34 of 37

..Mobil uygulama geliştirme

35 of 37

İnceleyin!

AmbiSense örneği http://www.ambiesense.com/

36 of 37

İnceleyin!

AmbiSense örneği http://www.ambiesense.com/

​

​

37 of 37

  • Kullanılan kaynaklar ve okuma listesi

http://elpub.scix.net/data/works/att/101_elpub2011.content.pdf

​