Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΑΙΩΝΑ�1. Το εμπόριο

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

1

2

• Το εσωτερικό εμπόριο

3

1. Τα οικονομικά μεγέθη της χώρας,

2. ο μικρός πληθυσμός,

3. η περιορισμένη αγοραστική δυνατότητα των κατοίκων της,

4. η απουσία παραγωγικών μονάδων μεγάλου μεγέθους .

• Καθήλωναν,

σε ολόκληρο το 19ο αιώνα,

• την εσωτερική εμπορική κίνηση σε πολύ χαμηλά επίπεδα.

​

• Μόνο προς τις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα δημιουργήθηκε στις μεγαλύτερες πόλεις μια άξια λόγου εμπορική κίνηση, η οποία όμως, σε μεγάλο ποσοστό, τροφοδοτήθηκε από 🡺 εισαγόμενα καταναλωτικά προϊόντα.

ΑΙΤΙΑ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗΣ:

• Ποια ήταν η κατάσταση του εσωτερικού εμπορίου στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα και ποιοι λόγοι την διαμόρφωσαν;

4

1. Τα οικονομικά μεγέθη της χώρας,

2. ο μικρός πληθυσμός,

3. η περιορισμένη αγοραστική δυνατότητα των κατοίκων της,

4. η απουσία παραγωγικών μονάδων μεγάλου μεγέθους .

• Καθήλωναν,

σε ολόκληρο το 19ο αιώνα,

• την εσωτερική εμπορική κίνηση σε πολύ χαμηλά επίπεδα.

​

• Μόνο προς τις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα δημιουργήθηκε στις μεγαλύτερες πόλεις μια άξια λόγου εμπορική κίνηση, η οποία όμως, σε μεγάλο ποσοστό, τροφοδοτήθηκε από 🡺 εισαγόμενα καταναλωτικά προϊόντα.

ΑΙΤΙΑ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗΣ:

• Ποια ήταν η κατάσταση του εσωτερικού εμπορίου στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα και ποιοι λόγοι την διαμόρφωσαν;

5

• Το εξωτερικό εμπόριο

6

• Ποια μορφή πήρε κυρίως το εμπόριο της μετεπαναστατικής Ελλάδας έως το 1913 και ποιο βασικό πρόβλημα εμφάνιζε; Ποια ήταν η σημασία του για τη χώρα;

​

Για τους ίδιους λόγους, το εμπόριο της χώρας συνδέθηκε με το εξωτερικό, από τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας.

• Έτσι λοιπόν, όταν εξετάζουμε το εμπόριο της Ελλάδας μέχρι το 1913, εννοούμε βασικά το εξωτερικό εμπόριο.
• Και καθώς αυτό το τελευταίο ήταν σχεδόν μόνιμα παθητικό για τη χώρα, η Ελλάδα δηλαδή αγόραζε από το εξωτερικό πολύ περισσότερα από όσα πωλούσε εκεί, το βασικό πρόβλημα ήταν το ισοζύγιο πληρωμών,
• η σχέση δηλαδή ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών.

​

• Παρ' όλα αυτά, η σημασία του εμπορίου ήταν μεγάλη.
• Όχι μόνο συνέβαλλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος της χώρας,
• αλλά ταυτόχρονα αποτελούσε και την πλέον αξιόπιστη πηγή εσόδων για τα δημόσια ταμεία
• Τα έσοδα των τελωνείων αποτελούσαν πραγματικά ένα σημαντικό ποσοστό των δημοσίων εσόδων.

7

• Ποια μορφή πήρε κυρίως το εμπόριο της μετεπαναστατικής Ελλάδας έως το 1913 και ποιο βασικό πρόβλημα εμφάνιζε; Ποια ήταν η σημασία του για τη χώρα;

​

Για τους ίδιους λόγους, το εμπόριο της χώρας συνδέθηκε με το εξωτερικό, από τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας.

• Έτσι λοιπόν, όταν εξετάζουμε το εμπόριο της Ελλάδας μέχρι το 1913, εννοούμε βασικά το εξωτερικό εμπόριο.
• Και καθώς αυτό το τελευταίο ήταν σχεδόν μόνιμα παθητικό για τη χώρα, η Ελλάδα δηλαδή αγόραζε από το εξωτερικό πολύ περισσότερα από όσα πωλούσε εκεί, το βασικό πρόβλημα ήταν το ισοζύγιο πληρωμών,
• η σχέση δηλαδή ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών.

​

• Παρ' όλα αυτά, η σημασία του εμπορίου ήταν μεγάλη.
• Όχι μόνο συνέβαλλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος της χώρας,
• αλλά ταυτόχρονα αποτελούσε και την πλέον αξιόπιστη πηγή εσόδων για τα δημόσια ταμεία
• Τα έσοδα των τελωνείων αποτελούσαν πραγματικά ένα σημαντικό ποσοστό των δημοσίων εσόδων.

8

Η ανάπτυξη του εξωτερικού εμπορίου

ακολούθησε ρυθμούς ανάλογους

• με τη γενικότερη βελτίωση των εθνικών οικονομικών μεγεθών
• αλλά και με τους ρυθμούς ανάπτυξης της διεθνούς εμπορικής κίνησης.

Στατιστικά, η αύξηση της αξίας των συναλλαγών παρουσιάζεται εντυπωσιακή. 🠟

• Πού οφείλεται η στατιστική άνοδος της αξίας των συναλλαγών κατά την περίοδο 1851-1911;

9

Η ανάπτυξη του εξωτερικού εμπορίου

ακολούθησε ρυθμούς ανάλογους

• με τη γενικότερη βελτίωση των εθνικών οικονομικών μεγεθών
• αλλά και με τους ρυθμούς ανάπτυξης της διεθνούς εμπορικής κίνησης.

Στατιστικά, η αύξηση της αξίας των συναλλαγών παρουσιάζεται εντυπωσιακή. 🠟

• Πού οφείλεται η στατιστική άνοδος της αξίας των συναλλαγών κατά την περίοδο 1851-1911;

10

Ποια ήταν τα προϊόντα που εξήγε η Ελλάδα κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα της ανεξαρτησίας της; (Απάντηση 1 και 2)

11

Ποια ήταν τα προϊόντα που εξήγε η Ελλάδα κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα της ανεξαρτησίας της; (Απάντηση 1 και 2)

12

Ποια ήταν τα προϊόντα που εξήγε η Ελλάδα κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα της ανεξαρτησίας της; (Απάντηση 1 και 2)

Το εξωτερικό εξαγωγικό εμπόριο (2)

​

Επιπλέον εξάγονταν:

• Μέχρι το 1880 επίσης υπήρχε σημαντική εμπορική κίνηση στα κατεργασμένα δέρματα, η οποία όμως σχεδόν εξαφανίστηκε στη συνέχεια.
• Στην κατηγορία των πρώτων υλών, τις εξαγωγές συμπλήρωναν τα μεταλλευτικά προϊόντα, που από το τέλος του 19ου αιώνα πλησίαζαν το 1/5 της συνολικής αξίας των εξαγωγών. Επρόκειτο κυρίως:
• για μόλυβδο,
• για μαγγανιούχα μεταλλεύματα,
• για σμύριδα
• και θηραϊκή γη. (+σ. 26, σ.271)

​

Οι εξαγωγές βιομηχανικών προϊόντων ήταν κυριολεκτικά ασήμαντες.

Απάντησε εκεί που αρχίζει το ερώτημα – σταμάτα εκεί που τελειώνει! Αν δεν είσαι σίγουρος, γράψε και κάτι παραπάνω, αλλά μην το παρακάνεις...

​

Πώς διαμορφώνονταν οι εισαγωγές και οι εξαγωγές αγροτικών προϊόντων στο ελληνικό κράτος τον 19ο αιώνα;

13

Ποια ήταν τα προϊόντα που εξήγε η Ελλάδα κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα της ανεξαρτησίας της; (Απάντηση 1 και 2)

Το εξωτερικό εξαγωγικό εμπόριο (2)

​

Επιπλέον εξάγονταν:

• Μέχρι το 1880 επίσης υπήρχε σημαντική εμπορική κίνηση στα κατεργασμένα δέρματα, η οποία όμως σχεδόν εξαφανίστηκε στη συνέχεια.

​

• Στην κατηγορία των πρώτων υλών, τις εξαγωγές συμπλήρωναν τα μεταλλευτικά προϊόντα, που από το τέλος του 19ου αιώνα πλησίαζαν το 1/5 της συνολικής αξίας των εξαγωγών. Επρόκειτο κυρίως:
• για μόλυβδο,
• για μαγγανιούχα μεταλλεύματα,
• για σμύριδα
• και θηραϊκή γη. (+σ. 26, σ.271)

​

Οι εξαγωγές βιομηχανικών προϊόντων ήταν κυριολεκτικά ασήμαντες.

Απάντησε εκεί που αρχίζει το ερώτημα – σταμάτα εκεί που τελειώνει! Αν δεν είσαι σίγουρος, γράψε και κάτι παραπάνω, αλλά μην το παρακάνεις...

​

Πώς διαμορφώνονταν οι εισαγωγές και οι εξαγωγές αγροτικών προϊόντων στο ελληνικό κράτος τον 19ο αιώνα;

14

Ποια αγροτικά και βιομηχανικά προϊόντα εισάγονταν στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα;

Απάντησε εκεί που αρχίζει το ερώτημα – σταμάτα εκεί που τελειώνει! Αν δεν είσαι σίγουρος, γράψε και κάτι παραπάνω, αλλά μην το παρακάνεις...

​

Πώς διαμορφώνονταν οι εξαγωγές και οι εισαγωγές πρώτων υλών και βιομηχανικών προϊόντων στο ελληνικό κράτος κατά τον 19ο αιώνα;

15

▲ Διαφήμιση ντουζιέρας.

Ποια αγροτικά και βιομηχανικά προϊόντα εισάγονταν στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα;

16

Με ποιες χώρες ανέπτυξε εμπορικούς δεσμούς η Ελλάδα το 19^ο αι;

Οι χώρες με τις οποίες η Ελλάδα ανέπτυξε στο διάστημα αυτό εμπορικούς δεσμούς ήταν:

​

❒ ως επί το πλείστον, τα βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης.

✔ Η Αγγλία απορροφούσε:

❶ το σύνολο σχεδόν των εξαγωγών σταφίδας

❷ αλλά και ένα σημαντικό ποσοστό των μεταλλευμάτων (μολύβδου).

✔ Η Γαλλία

• αλλά και μικρότερα ευρωπαϊκά κράτη, όπως ήταν π.χ. το Βέλγιο, ακολουθούσαν.

​

❑ Αντίθετα,

✔ οι εμπορικές σχέσεις με την Οθωμανική αυτοκρατορία,

⮲ αν και υπαρκτές,

⮲ δεν βρίσκονταν στην πρώτη θέση από πλευράς όγκου και αξίας.

​

17

Με ποιες χώρες ανέπτυξε εμπορικούς δεσμούς η Ελλάδα το 19^ο αι;

Οι χώρες με τις οποίες η Ελλάδα ανέπτυξε στο διάστημα αυτό εμπορικούς δεσμούς ήταν:

​

❒ ως επί το πλείστον, τα βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης.

✔ Η Αγγλία απορροφούσε:

❶ το σύνολο σχεδόν των εξαγωγών σταφίδας

❷ αλλά και ένα σημαντικό ποσοστό των μεταλλευμάτων (μολύβδου).

✔ Η Γαλλία

• αλλά και μικρότερα ευρωπαϊκά κράτη, όπως ήταν π.χ. το Βέλγιο, ακολουθούσαν.

​

❑ Αντίθετα,

✔ οι εμπορικές σχέσεις με την Οθωμανική αυτοκρατορία,

⮲ αν και υπαρκτές,

⮲ δεν βρίσκονταν στην πρώτη θέση από πλευράς όγκου και αξίας.

​

18

Κέντρα ελληνικής εμπορικής δραστηριότητας

Η ελληνική εμπορική δραστηριότητα δεν περιοριζόταν μέσα στα σύνορα του ελληνικού κράτους.

Σε ποιες περιοχές ανέπτυξαν σημαντική εμπορική δραστηριότητα οι Έλληνες της Διασποράς, το 19^ο αι.;

​

+σ. 15

19

Κέντρα ελληνικής εμπορικής δραστηριότητας

Η ελληνική εμπορική δραστηριότητα δεν περιοριζόταν μέσα στα σύνορα του ελληνικού κράτους.

Σε ποιες περιοχές ανέπτυξαν σημαντική εμπορική δραστηριότητα οι Έλληνες της Διασποράς, το 19^ο αι.;

​

+σ. 15

20

◄ Οι αδελφοί Ράλλη ήταν φημισμένοι μεγαλέμποροι, οι οποίοι είχαν συστήσει εμπορικό οίκο με έδρα την Κωνσταντινούπολη και υποκαταστήματα σε όλα τα μεγάλα λιμάνια της Ευρώπης. Εδώ: Το εμπορικό δίκτυο της οικογένειας Ράλλη.

• Χάρτης. Χαρλαύτη, Τζ., Εμπόριο και Ναυτιλία το 19ο αιώνα, Μνήμων 15, χάρτης 3. Ιστορικό Σπουδαστήριο, Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών, Ια 270. Επεξεργασία ΙΜΕ http://www.ime.gr/projects/migration/15-19/gr/v3/photo/western_rallides.html

Ήταν πάντα σνομπ η Αλεξάνδρεια, και κείνα τα χρόνια, και αφού μεγάλωσα, η ελληνική κοινωνία ήταν λαμπρή, πλούσια, κλειστή στους ξένους, που γύρευαν πώς και πώς να εισχωρήσουν [...]. Λίγοι ξένοι εισχωρούσαν, οι γενικοί πρόξενοι, οι διευθυντές τραπεζών και μεγάλων καταστημάτων, ολίγιστοι Εβραίοι, και ακόμα λιγότεροι Σύριοι, που τους λέγαμε λεβαντίνους, περιφρονητικά. Ό,τι εξαρτούνταν από τους Έλληνες, γίνουνταν καλά. Η κοινότης μας ήταν η σπουδαιότερη και η καλύτερη. Εκκλησίες, σχολεία, νοσοκομείο, όλα τα συντηρούσε η κοινότης, και οι πλούσιοι Έλληνες έδιναν αφθόνως. Στα χωριά (χωριά λέγονταν οι πόλεις του εσωτερικού, έξω από το Κάιρο και την Αλεξάνδρεια), οι Έλληνες ήταν παντού οι ισχυρότεροι. Τους καλούς τύπους του μπαμπακιού τούς είχαν καλλιεργήσει και φτιάσει Έλληνες.

Πηνελόπη Δέλτα, Πρώτες ενθυμήσεις, γύρω στο 1932

◄ Η πλατεία Μοχάμεντ Άλι στην Αλεξάνδρεια. Εκεί βρίσκονταν το ελληνικό προξενείο και πολλές σημαντικές ελληνικές επιχειρήσεις. Τέλη του 19ου αιώνα.

21

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

(I) Να χαρακτηρίσετε τις ακόλουθες προτάσεις ως προς την ορθότητά τους, γράφοντας τη λέξη «Σωστό» ή «Λάθος» δίπλα από τον αριθμό που αντιστοιχεί στην κάθε πρόταση:

1. Στις αρχές του 20ου αιώνα την πρώτη θέση στα εξαγόμενα προϊόντα κατείχε η σταφίδα. 25966

Σ

  3. Μετά το 1880 υπήρξε σημαντική εμπορική κίνηση στα κατεργασμένα δέρματα. 27385

Λ

4. Στις εισαγωγές αγροτικών προϊόντων στην πρώτη θέση βρίσκονταν τα δημητριακά. 27385

Σ

  4. Το βαμβάκι και ο καπνός κατείχαν την πρώτη θέση στις ελληνικές εξαγωγές στα τέλη του 19ου– αρχές 20ού αιώνα. 27444

Λ

  2. Τον 19ο αι. οι εμπορικές σχέσεις με την Οθωμανική αυτοκρατορία βρίσκονταν στην πρώτη θέση από πλευράς όγκου και αξίας. 27930

Λ

  1. Στα βιομηχανικά προϊόντα που εισάγονταν τον 19ο αιώνα κυριαρχούσαν τα υφάσματα και τα νήματα. 28583

Σ

  Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα η ανάπτυξη του εξωτερικού εμπορίου ακολούθησε ρυθμούς ανάλογους με τη γενικότερη βελτίωση των εθνικών οικονομικών μεγεθών. 28586

Σ

22

2. Το εξαγωγικό εμπόριο της Ελλάδας, μέχρι τους βαλκανικούς πολέμους, αποτελούσε αξιόπιστη πηγή δημοσίων εσόδων. 28648

Σ

  3. Στα τέλη του 19ου – αρχές του 20ού αιώνα, το σύνολο των εξαγωγών της ελληνικής σταφίδας απορροφούσε η Γερμανία. 28649

Λ

1. Όταν εξετάζουμε το εμπόριο της Ελλάδας μέχρι το 1913 εννοούμε βασικά το εσωτερικό εμπόριο. 32915

 Λ

1. Κατά τον πρώτο αιώνα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους την πρώτη θέση στις εξαγωγές είχε η σταφίδα. 33275

Σ

1.α. Να επιλέξετε και να γράψετε τη σωστή απάντηση για κάθε ομάδα από τις ακόλουθες ερωτήσεις:

1. Από τα παρακάτω αγροτικά και βιομηχανικά είδη δεν εξαγόταν από την Ελλάδα τον 19ο αιώνα: 29979

α. το βαμβάκι

β. ο μόλυβδος

γ. η σμύριδα

δ. το σιτάρι

δ.

ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ

Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΑΙΩΝΑ�2. Η εμπορική ναυτιλία

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

23

24

18^ος ΑΙΩΝΑΣ

25

• Πώς διαμορφώθηκε η ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων κατά το 18^ο αι.; Ποιοι παράγοντες έδωσαν ώθηση στην ελληνική ναυτιλία σε αυτό το χρονικό διάστημα;

Στη διάρκεια του 18ου αιώνα, παρατηρήθηκε σημαντική ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα σε πολλές παραλιακές περιοχές του ελληνικού χώρου και σε νησιά. Η δραστηριότητα αυτή ευνοήθηκε από διάφορες συγκυρίες,

• και ιδιαίτερα από την έξοδο της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα και το εμπόριο που αναπτύχθηκε στα λιμάνια της περιοχής (λ.χ. στην Οδησσό) και της Μεσογείου.
• Με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας,
• τα χριστιανικά -ελληνικά- πλοία 🡪 προστατεύονταν από τη ρωσική ισχύ
• και έτσι ευνοήθηκε η ραγδαία ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους.
• Λίγο αργότερα, με τη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντειους πολέμους, ευνοήθηκε ιδιαίτερα η ελληνική ναυτιλία.
• Η διάσπαση του ηπειρωτικού αποκλεισμού, τον οποίο είχε επιβάλει το αγγλικό ναυτικό στα γαλλικά λιμάνια, 🡪 έφερνε μεγάλα κέρδη,
• ενώ ταυτόχρονα η εξαφάνιση των γαλλικών πλοίων από την Ανατολική Μεσόγειο δημιούργησε κενά, 🡪πού έσπευσαν να εκμεταλλευτούν οι Έλληνες.

26

• Πώς διαμορφώθηκε η ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων κατά το 18^ο αι.; Ποιοι παράγοντες έδωσαν ώθηση στην ελληνική ναυτιλία σε αυτό το χρονικό διάστημα;

Στη διάρκεια του 18ου αιώνα, παρατηρήθηκε σημαντική ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα σε πολλές παραλιακές περιοχές του ελληνικού χώρου και σε νησιά. Η δραστηριότητα αυτή ευνοήθηκε από διάφορες συγκυρίες,

• και ιδιαίτερα από την έξοδο της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα και το εμπόριο που αναπτύχθηκε στα λιμάνια της περιοχής (λ.χ. στην Οδησσό) και της Μεσογείου.
• Με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας,
• τα χριστιανικά -ελληνικά- πλοία 🡪 προστατεύονταν από τη ρωσική ισχύ
• και έτσι ευνοήθηκε η ραγδαία ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους.
• Λίγο αργότερα, με τη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντειους πολέμους, ευνοήθηκε ιδιαίτερα η ελληνική ναυτιλία.
• Η διάσπαση του ηπειρωτικού αποκλεισμού, τον οποίο είχε επιβάλει το αγγλικό ναυτικό στα γαλλικά λιμάνια, 🡪 έφερνε μεγάλα κέρδη,
• ενώ ταυτόχρονα η εξαφάνιση των γαλλικών πλοίων από την Ανατολική Μεσόγειο δημιούργησε κενά, 🡪πού έσπευσαν να εκμεταλλευτούν οι Έλληνες.

27

◄ Φορτωτική εμπορευμάτων από τη Βενετία για το Ναύπλιο. 1713.

◄ Ακουαρέλα με το μπρίκι (είδος πλοίου) «Αγαμέμνονας». 1809.

Οι Σπέτσες ήταν ένα από τα σημαντικά ναυτικά νησιά του Αιγαίου. ▲ Επάνω άποψη των Σπετσών. ► Στην εικόνα δεξιά το ακρόπρωρο (μια γλυπτή φιγούρα από ξύλο που έμπαινε στην πλώρη του καραβιού) του σπετσιώτικου πλοίου «Λεωνίδας».

► Δεξιά επίσης χρηματοκιβώτιο από τις Σπέτσες. Αρχές του 19ου αιώνα.

28

19^ος ΑΙΩΝΑΣ

29

Ακολούθησαν δύσκολα χρόνια, με αποκορύφωμα τη δεκαετία της Ελληνικής Επανάστασης (1821-1830). ΑΙΤΙΑ:

• Ποια ήταν η εξέλιξη της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας κατά τη διάρκεια του Αγώνα της Εθνικής Ανεξαρτησίας;

30

Ακολούθησαν δύσκολα χρόνια, με αποκορύφωμα τη δεκαετία της Ελληνικής Επανάστασης (1821-1830). ΑΙΤΙΑ:

• Ποια ήταν η εξέλιξη της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας κατά τη διάρκεια του Αγώνα της Εθνικής Ανεξαρτησίας;

27 Μάη 1821 ο Δ. Παπανικολής πυρπολεί οθωμανικό δίκροτο στην Ερεσό της Λέσβου. Πίνακας Βολονάκη.

31

32

Στο ελληνικό κράτος, στη θέση των παλιών κέντρων που παρήκμασαν, αναδείχθηκαν νέα.

• Το πιο σημαντικό απ' αυτά ήταν η Σύρος,
• η οποία στη διάρκεια της Επανάστασης δέχθηκε κύματα προσφύγων, κυρίως από τη Χίο.
• Η στρατηγική θέση του νησιού, στο κέντρο του Αιγαίου
• και πάνω ακριβώς στις διαδρομές που συνέδεαν τα Στενά και τη Μαύρη Θάλασσα με τους μεσογειακούς δρόμους του εμπορίου,
• συνέβαλε στη δημιουργία ισχυρότατου -όχι μόνο για τα ελληνικά μέτρα- ναυτιλιακού κέντρου.
• Στην ανάπτυξη αυτή σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η δυναμική παρουσία και δραστηριότητα των ελληνικών παροικιών στα κυριότερα εμπορικά κέντρα της περιοχής:
• στα λιμάνια της Νότιας Ρωσίας,
• στις εκβολές του Δούναβη,
• στην Κωνσταντινούπολη,
• στη Σμύρνη
• και αργότερα στην Αίγυπτο.

• Ποιο ήταν το ισχυρότερο ναυτιλιακό κέντρο που αναδείχθηκε στη μετεπαναστατική Ελλάδα και ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην ανάπτυξή του;
• +σ.σ. 28 - 121/122

ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

Πώς η εγκατάσταση προσφύγων στη Σύρο την περίοδο της Επανάστασης οδήγησε:�α) στην ανάδειξη του νησιού σε σημαντικό ναυτιλιακό και εμπορικό κέντρο του ελληνικού κράτους και �β) στη δημιουργία και γρήγορη ανάπτυξη της Ερμούπολης ως προσφυγικού συνοικισμού.

33

Στο ελληνικό κράτος, στη θέση των παλιών κέντρων που παρήκμασαν, αναδείχθηκαν νέα.

• Το πιο σημαντικό απ' αυτά ήταν η Σύρος,
• η οποία στη διάρκεια της Επανάστασης δέχθηκε κύματα προσφύγων, κυρίως από τη Χίο.
• Η στρατηγική θέση του νησιού, στο κέντρο του Αιγαίου
• και πάνω ακριβώς στις διαδρομές που συνέδεαν τα Στενά και τη Μαύρη Θάλασσα με τους μεσογειακούς δρόμους του εμπορίου,
• συνέβαλε στη δημιουργία ισχυρότατου -όχι μόνο για τα ελληνικά μέτρα- ναυτιλιακού κέντρου.
• Στην ανάπτυξη αυτή σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η δυναμική παρουσία και δραστηριότητα των ελληνικών παροικιών στα κυριότερα εμπορικά κέντρα της περιοχής:
• στα λιμάνια της Νότιας Ρωσίας,
• στις εκβολές του Δούναβη,
• στην Κωνσταντινούπολη,
• στη Σμύρνη
• και αργότερα στην Αίγυπτο.

• Ποιο ήταν το ισχυρότερο ναυτιλιακό κέντρο που αναδείχθηκε στη μετεπαναστατική Ελλάδα και ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην ανάπτυξή του;
• +σ.σ. 28 - 121/122

ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

Πώς η εγκατάσταση προσφύγων στη Σύρο την περίοδο της Επανάστασης οδήγησε:�α) στην ανάδειξη του νησιού σε σημαντικό ναυτιλιακό και εμπορικό κέντρο του ελληνικού κράτους και �β) στη δημιουργία και γρήγορη ανάπτυξη της Ερμούπολης ως προσφυγικού συνοικισμού.

34

▲ Σχέδιο του 1862 για το θέατρο «Απόλλων» στην Ερμούπολη

▲ Το τελωνείο στην Ερμούπολη. Χτίστηκε στα 1859–1861.

◄ Χαρακτικό με την Ερμούπολη (Σύρος), από βιβλίο που εκδόθηκε το 1890.

Μάρκος Βαμβακάρης

​

Μία φούντωση, μια φλόγα�έχω μέσα στην καρδιά�λες και μάγια μου `χεις κάνει�Φραγκοσυριανή γλυκιά�λες και μάγια μου `χεις κάνει�Φραγκοσυριανή γλυκιά

35

• Τι γνωρίζετε για την πορεία της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας κατά το β΄μισό του 19^ου αι. και ποιοι παράγοντες την επηρέασαν;

ΑΝΟΔΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ ΤΟ 19^Ο ΑΙΩΝΑ

​

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα, η ελληνική ναυτιλία,

• παρά τις περιόδους κρίσης που πέρασε και
• παρά τον ανταγωνισμό των υψηλού κόστους και τεχνικών απαιτήσεων ατμοπλοίων,

🢃

ακολούθησε ανοδική πορεία. 

Ο αριθμός και η χωρητικότητα των πλοίων της δεν έπαυαν να αυξάνουν.

• Το 1840 τα ελληνικά πλοία είχαν συνολική χωρητικότητα 100.000 τόνους,
• ενώ το 1866 ξεπερνούσαν τους 300.000 τόνους.

Η ανάπτυξη αυτή δεν ήταν αυτονόητη.

Υπήρξαν έντονες αυξομειώσεις στην περίοδο κατά την οποία τα ελληνικά ιστιοφόρα αντικαταστάθηκαν από ατμόπλοια. 

​

ΕΡΓΑ ΥΠΟΔΟΜΗΣ. Το ίδιο χρονικό διάστημα πολλά από τα εθνικά δημόσια έργα έγιναν για την εξυπηρέτηση της ναυτιλιακής δραστηριότητας. (+σ.32)

• Κατασκευάστηκαν λιμάνια
• και δημιουργήθηκε ένα σύστημα φάρων,

🡪 που έκανε πολύ ασφαλέστερη τη ναυσιπλοΐα στις ελληνικές θάλασσες.

▲Σχέδιο φάρου στο νησί Κύθηρα (1857). Την περίοδο του Όθωνα έγιναν νόμοι για την εμπορική ναυτιλία, δημιουργήθηκαν λιμεναρχεία, λιμάνια, αποβάθρες, αλλά και φάροι που επιτρέπανε στα καράβια να ταξιδεύουν και το βράδυ.

36

• Τι γνωρίζετε για την πορεία της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας κατά το β΄μισό του 19^ου αι. και ποιοι παράγοντες την επηρέασαν;

ΑΝΟΔΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ ΤΟ 19^Ο ΑΙΩΝΑ

​

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα, η ελληνική ναυτιλία,

• παρά τις περιόδους κρίσης που πέρασε και
• παρά τον ανταγωνισμό των υψηλού κόστους και τεχνικών απαιτήσεων ατμοπλοίων, 🢃

ακολούθησε ανοδική πορεία. 

Ο αριθμός και η χωρητικότητα των πλοίων της δεν έπαυαν να αυξάνουν.

• Το 1840 τα ελληνικά πλοία είχαν συνολική χωρητικότητα 100.000 τόνους,
• ενώ το 1866 ξεπερνούσαν τους 300.000 τόνους.

Η ανάπτυξη αυτή δεν ήταν αυτονόητη.

Υπήρξαν έντονες αυξομειώσεις στην περίοδο κατά την οποία τα ελληνικά ιστιοφόρα αντικαταστάθηκαν από ατμόπλοια. 

​

ΕΡΓΑ ΥΠΟΔΟΜΗΣ. Το ίδιο χρονικό διάστημα πολλά από τα εθνικά δημόσια έργα έγιναν για την εξυπηρέτηση της ναυτιλιακής δραστηριότητας. (+σ.32)

• Κατασκευάστηκαν λιμάνια
• και δημιουργήθηκε ένα σύστημα φάρων,

🡪 που έκανε πολύ ασφαλέστερη τη ναυσιπλοΐα στις ελληνικές θάλασσες.

▲Σχέδιο φάρου στο νησί Κύθηρα (1857). Την περίοδο του Όθωνα έγιναν νόμοι για την εμπορική ναυτιλία, δημιουργήθηκαν λιμεναρχεία, λιμάνια, αποβάθρες, αλλά και φάροι που επιτρέπανε στα καράβια να ταξιδεύουν και το βράδυ.

37

• Ποια προβλήματα περιόριζαν την ανάπτυξη της ελληνικής ατμοπλοΐας κατά τον 19^ο αι. και πώς αντιμετωπίστηκαν αυτά;

​

Οι πρωτοβουλίες και οι συγκροτημένες προσπάθειες για την είσοδο της ελληνικής ναυτιλίας στην εποχή του ατμού ξεκίνησαν μετά τα μέσα του 19ου αιώνα.

Τα κεφάλαια που χρειάζονταν για την κατασκευή ή την αγορά και τη συντήρηση των ατμοπλοίων ήταν σημαντικά, 🡺 με αποτέλεσμα

• να ανατραπούν οι παραδοσιακές εφοπλιστικές σχέσεις που ίσχυαν για τα ιστιοφόρα
• και να αναζητηθούν κεφάλαια
• μέσω εταιρειών
• και ισχυρών επιχειρηματικών σχημάτων.

Συμμετείχαν ενεργά σ' αυτές τις πρωτοβουλίες:

• Το κράτος,
• οι τράπεζες (η Εθνική Τράπεζα ιδιαίτερα)
• και οι εκτός συνόρων ομογενείς.

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Παρ' όλα αυτά,

• η περιορισμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων
• και ο αυξημένος επιχειρηματικός κίνδυνος
• ανέστειλαν την ανάπτυξη της ελληνικής ατμοπλοΐας.

Η παρουσία της άρχισε να γίνεται αισθητή μόλις την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα.

​

• Αρχές 20^ου αι. παρατηρήθηκε ανάπτυξη. Ελληνικά ατμόπλοια :
• 1890 🢂 97
• 1901 🢂 191
• 1912 🢂 389
• Η ανάπτυξη αυτή στηρίχθηκε :

⮩ στην κυριαρχία Ελλήνων επιχειρηματιών στις μεταφορές στην περιοχή του Δέλτα του Δούναβη

⮩ αλλά και στην κίνηση στο ίδιο το ποτάμι.

38

• Ποια προβλήματα περιόριζαν την ανάπτυξη της ελληνικής ατμοπλοΐας κατά τον 19^ο αι. και πώς αντιμετωπίστηκαν αυτά;

​

Οι πρωτοβουλίες και οι συγκροτημένες προσπάθειες για την είσοδο της ελληνικής ναυτιλίας στην εποχή του ατμού ξεκίνησαν μετά τα μέσα του 19ου αιώνα.

Τα κεφάλαια που χρειάζονταν για την κατασκευή ή την αγορά και τη συντήρηση των ατμοπλοίων ήταν σημαντικά, 🡺 με αποτέλεσμα

• να ανατραπούν οι παραδοσιακές εφοπλιστικές σχέσεις που ίσχυαν για τα ιστιοφόρα
• και να αναζητηθούν κεφάλαια
• μέσω εταιρειών
• και ισχυρών επιχειρηματικών σχημάτων.

Συμμετείχαν ενεργά σ' αυτές τις πρωτοβουλίες:

• Το κράτος,
• οι τράπεζες (η Εθνική Τράπεζα ιδιαίτερα)
• και οι εκτός συνόρων ομογενείς.

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Παρ' όλα αυτά,

• η περιορισμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων
• και ο αυξημένος επιχειρηματικός κίνδυνος
• ανέστειλαν την ανάπτυξη της ελληνικής ατμοπλοΐας.

Η παρουσία της άρχισε να γίνεται αισθητή μόλις την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα.

​

• Αρχές 20^ου αι. παρατηρήθηκε ανάπτυξη. Ελληνικά ατμόπλοια :
• 1890 🢂 97
• 1901 🢂 191
• 1912 🢂 389
• Η ανάπτυξη αυτή στηρίχθηκε :

⮩ στην κυριαρχία Ελλήνων επιχειρηματιών στις μεταφορές στην περιοχή του Δέλτα του Δούναβη

⮩ αλλά και στην κίνηση στο ίδιο το ποτάμι.

39

⮊ Με βάση τον παραπάνω πίνακα και τις ιστορικές σας γνώσεις να εξηγήσετε τις αυξομειώσεις του ελληνικού εμπορικού στόλου.

◄ Διαφήμιση της ναυτιλιακής εταιρίας Μωραΐτη

40

20^ος ΑΙΩΝΑΣ

41

• Μετέβαλαν για μια ακόμα φορά τα δεδομένα:

❶ Ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος,

❷ οι καταστροφές που προκάλεσε

❸ αλλά και οι μεγάλες οικονομικές και πολιτικές αλλαγές που έφερε στα κράτη του Ευξείνου Πόντου,.

• Καταστροφή
• Το 1919 ο ελληνικός εμπορικός στόλος είχε υποδιπλασιαστεί, σε σχέση με το 1914.

​

• Στην ουσία χρειάστηκε μια νέα αρχή.

• Σε ποια κατάσταση περιήλθε η ελληνική εμπορική ναυτιλία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και γιατί;

42

• Μετέβαλαν για μια ακόμα φορά τα δεδομένα:

❶ Ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος,

❷ οι καταστροφές που προκάλεσε

❸ αλλά και οι μεγάλες οικονομικές και πολιτικές αλλαγές που έφερε στα κράτη του Ευξείνου Πόντου,.

• Καταστροφή
• Το 1919 ο ελληνικός εμπορικός στόλος είχε υποδιπλασιαστεί, σε σχέση με το 1914.

​

• Στην ουσία χρειάστηκε μια νέα αρχή.

• Σε ποια κατάσταση περιήλθε η ελληνική εμπορική ναυτιλία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και γιατί;

43

ΠΗΓΕΣ

Πηγή της ανάλυσης της...πηγής:

https://latistor.blogspot.com/2020/04/tim-johnson-2017-1.html

​

Πανελλήνιες 2017

Απάντηση με σύνθεση, μεταφερμένη σε πίνακα.

44

ΘΕΜΑ :Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα και τον πίνακα που σας δίνονται, να αναφερθείτε:

α. στην εξέλιξη των ναυτικών κέντρων από τη δεκαετία 1821-1830 έως το 1870, (μονάδες 13)

β. στην περίπτωση της Σύρου και στους λόγους ανάπτυξής της κατά την ίδια περίοδο. (μονάδες 12)

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

[...] Στην διάρκεια της Επαναστάσεως είχε καταστραφή μεγάλο ποσοστό των πλοίων, αλλά ένας ισχυρός πυρήνας περισώθηκε. Αν και η Ύδρα και οι Σπέτσες είχαν χάσει αντίστοιχα τα 78% και 50% του εμπορικού τους ναυτικού, στο τέλος του αγώνα η πρώτη διέθετε ακόμη 100 πλοία συνολικής χωρητικότητας 10.240 τόννων και οι Σπέτσες είχαν 50 πλοία 10.324 τόννων, όλα από 30 τόννους και πάνω. Με την αποκατάσταση της ειρήνης ιδρύθηκαν νέα ναυπηγεία σε πολλά νησιά και λιμάνια η ναυπηγική έγινε μια από τις σημαντικότερες βιομηχανίες του νεοσύστατου κράτους. [...] Μετά την Επανάσταση, η Σύρος και αργότερα ο Πειραιάς έγιναν τα κύρια εμπορικά κέντρα με τα πιο δραστήρια ναυπηγεία. Από το 1827 μέχρι το 1834 ναυπηγήθηκαν στην Σύρο πάνω από 260 πλοία.

*Το κείμενο αποδόθηκε στο μονοτονικό, διατηρήθηκε όμως η ορθογραφία του. Γ. Λεονταρίτης, Ελληνική εμπορική ναυτιλία, Ε.Μ.Ν.Ε. Μνήμων, Αθήνα 1981, σ. 62-63.

​

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Σε κύριο ναυτιλιακό κέντρο της δυτικής Ελλάδας αναδεικνύεται η μικρή κωμόπολη σφηνωμένη σε μια γωνιά των βόρειων ακτών του Κορινθιακού κόλπου, το Γαλαξίδι. Πραγματοποιώντας μια πραγματικά εντυπωσιακή οικονομική άνθηση, το Γαλαξίδι, μέσα σε μία τριακονταετία, μεταξύ 1840 και 1870, πενταπλασιάζει το στόλο του. Το 1870, τη χρονιά της κορύφωσής του, διαθέτει 320 μεγάλα ιστιοφόρα και σχεδόν προκαλεί την αδιαμφισβήτητη κυρίαρχο του Αιγαίου, τη Σύρο, η οποία την ίδια χρονιά διαθέτει 700 ιστιοφόρα. Αποτελεί το κύριο ναυπηγικό κέντρο της δυτικής Ελλάδας και στηρίζει όλη του την ευημερία στην παραγωγή και εκμετάλλευση ιστιοφόρων.

ΠΙΝΑΚΑΣ: Ελληνικά ναυτικά κέντρα με ποντοπόρα φορτηγά ιστιοφόρα

1840 1870

Γαλαξίδι 64 319

Σύρος 9 700

Σπέτσες 26 211

Ύδρα 24 119

Πειραιάς 1 49

​

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ

Το διαμετακομιστικό εμπόριο αποτέλεσε την πρώτιστη οικονομική δραστηριότητα στη Σύρο σε όλη την περίοδο της ακμής της. Σπουδαία συμμετοχή στο συνολικό εμπόριο της πόλης είχαν και οι εισαγωγές, οι οποίες σαφώς υπερτερούσαν σημαντικά των εξαγωγών που πραγματοποιούνταν από τους συριανούς εμπόρους. Στην ουσία η Σύρος υπήρξε αφενός η αγορά διοχέτευσης των δυτικών και ανατολικών προϊόντων προς την Ανατολή και τη Δύση αντίστοιχα και αφετέρου ο τόπος εισόδου των εξωτερικών αγαθών προς την ελληνική ενδοχώρα. [...] Το εμπόρευμα που είχε παραγγελθεί από τον ερμουπολίτη έμπορο ερχόταν στη Σύρο για να κατατεθεί στην αποθήκη διαμετακόμισης (transit).

Το ναυπηγείο της πόλης ήταν ένας από τους ζωτικότερους τομείς της τοπικής οικονομίας. Η πλούσια δραστηριότητά του οφείλεται στην παρουσία των ψαριανών και χίων ναυπηγών. [...] Στο πλευρό τους είχαν ένα πολυάριθμο εργατικό δυναμικό, το οποίο παρείχε ειδικευμένη εργασία. [...] Το συνολικά εργαζόμενο προσωπικό του ναυπηγείου ανέρχονταν σε πάνω από 1.000 άτομα. [...] Αν υπολογίσουμε ότι ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός της Ερμούπολης το 1850 ήταν 7.650 άτομα, τότε ο αριθμός των απασχολούμενων στο ναυπηγείο της πόλης υποδεικνύει τη μεγάλη σπουδαιότητα που είχαν οι ναυπηγικές εργασίες στη Σύρο. [...]

Β. Καρδάσης, «Η Σύρος σταυροδρόμι της Ανατολικής Μεσογείου», στο Γ.Β. Δερτιλής - Κ. Κωστής (επιμ.), Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (18ος – 20ός αιώνας), Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα, 1991, σ. 329, 325 και 332.

45

46

47

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

1ο ΘΕΜΑ

1.α.

(Ι) Να χαρακτηρίσετε τις ακόλουθες προτάσεις ως προς την ορθότητά τους, γράφοντας τη λέξη «σωστό» ή «λάθος» δίπλα από τον αριθμό που αντιστοιχεί στην κάθε πρόταση:

1. Ο αποκλεισμός των γαλλικών λιμανιών από το αγγλικό ναυτικό λειτούργησε θετικά για την ελληνική ναυτιλία. 25430 Σ

2. Στα τέλη της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα ο ελληνικός στόλος έχει υπερδιπλασιαστεί. 25966

Λ

  1. Στην περίοδο των Ναπολεόντειων πολέμων ευνοήθηκε ιδιαίτερα η ελληνική εμπορική ναυτιλία. 26871

Σ

  1. Τον 18ο αιώνα αναπτύχθηκε η ελληνική ναυτιλία χάρη στη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. 26921

Σ 

5. Τη δεκαετία της Ελληνικής Επανάστασης τα παραδοσιακά ναυτικά κέντρα γνώρισαν μεγάλη ακμή. 27385

Λ

  2. Το 1919 ο ελληνικός εμπορικός στόλος είχε υπερδιπλασιαστεί, σε σχέση με το 1914. 27929

Λ

  1. Η ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων κατά τον 18ο αιώνα ευνοήθηκε από διάφορες συγκυρίες, και ιδιαίτερα από την έξοδο της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα και το εμπόριο που αναπτύχθηκε στα λιμάνια της περιοχής και της Μεσογείου. 28584

Σ

48

2. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα η πορεία της ελληνικής ναυτιλίας ήταν ανοδική. 29677

Σ

   1. Η Γαλλική Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι αποδυνάμωσαν την ελληνική ναυτιλία. 29682

Λ

   1. Η υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ – Κανταρτζή το 1774, μεταξύ Ρωσίας και Γαλλίας, ευνόησε τη ναυτιλιακή εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων. 29679

Λ

3. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα η ελληνική ναυτιλία ακολούθησε πτωτική τάση. 27444

Λ

1. Η δραστηριότητα των ελληνικών παροικιών δεν έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στην ανάπτυξη της εμπορικής ναυτιλίας. 31154

Λ

1. Ο αποκλεισμός των γαλλικών λιμανιών από το αγγλικό ναυτικό λειτούργησε αρνητικά για την ελληνική ναυτιλία. 32482

Λ

ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΣΥΝΘΗΚΗ ΚΙΟΥΤΣΟΥΚ ΚΑΪΝΑΡΤΖΗ
• Ηπειρωτικός αποκλεισμός

49

1ο ΘΕΜΑ 1.α.

(Ι) Να επιλέξετε και να γράψετε τη σωστή απάντηση για κάθε ομάδα από τις ακόλουθες ερωτήσεις:

1. Οι συγκροτημένες προσπάθειες για την είσοδο της εμπορικής ναυτιλίας στην εποχή του ατμού ξεκίνησαν: 27384

α. μετά τη λήξη της Ελληνικής Επανάστασης

β. στη Σύρο εξαιτίας της στρατηγικής θέσης του νησιού

γ. μετά τα μέσα του 19ου αι.

δ. την τελευταία δεκαετία του 19ου αι.

γ

Να επιλέξετε και να γράψετε τη σωστή απάντηση για κάθε ομάδα από τις ακόλουθες ερωτήσεις: 31322

1. Στην εμπορική ναυτιλία παρατηρούνται έντονες αυξομειώσεις:

α. μετά τη λήξη της Ελληνικής Επανάστασης

β. την περίοδο της μετάβασης από τα ιστιοφόρα στα ατμόπλοια

γ. την τελευταία δεκαετία του 19ου αι.

δ. στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου

β

1.α. Να επιλέξετε και να γράψετε τη σωστή απάντηση για κάθε ομάδα από τις ακόλουθες ερωτήσεις:

1. Το πιο σημαντικό ελληνικό ναυτιλιακό κέντρο που αναδείχτηκε μετεπαναστατικά ήταν: 32487

α. η Χίος β. τα Ψαρά γ. το Γαλαξίδι δ. η Σύρος

δ

  1.α. Να επιλέξετε και να γράψετε τη σωστή απάντηση για κάθε ομάδα από τις ακόλουθες ερωτήσεις: 33224

1. Το ναυτικό κέντρο που κυρίως άκμασε στο νέο ελληνικό κράτος τον 19ο αιώνα ήταν:

α. το Γαλαξίδι

β. η Σύρος

γ. η Χίος

δ. τα Ψαρά

β

50

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

51

Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΑΙΩΝΑ

3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων

►Ένα από τα πιο σημαντικά θέματα που σχετίζονταν με την αγροτική ζωή του τόπου, το οποίο απασχόλησε όλες τις μετεπαναστατικές κυβερνήσεις, ήταν και το ζήτημα της διανομής των εθνικών γαιών. Στην εικόνα αγροτικές καλλιέργειες στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.�Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη.�Χριστόπουλος, Γ.(εκδ), Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Νεώτερος Ελληνισμός από 1833 ως 1881, τ. ΙΓ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, σ. 96.�© Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αθήνα.

52

ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ

ΟΡΙΣΜΟΣ

ΕΚΤΑΣΗ- ΧΡΗΣΗ

53

για την έκταση

για τη σημασία

και την πολυπλοκότητά του

Από τα πολλά προβλήματα που κληροδότησε η οθωμανική κατοχή στο νέο ελληνικό κράτος, ξεχώριζε το ζήτημα των «εθνικών γαιών»:

• ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ

• Τι ονομάζουμε «εθνικές γαίες»; Σε ποιον ανήκαν πριν περιέλθουν στην επικράτεια του ελληνικού κράτους;

54

για την έκταση

για τη σημασία

και την πολυπλοκότητά του

Από τα πολλά προβλήματα που κληροδότησε η οθωμανική κατοχή στο νέο ελληνικό κράτος, ξεχώριζε το ζήτημα των «εθνικών γαιών»:

• ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ

• Τι ονομάζουμε «εθνικές γαίες»; Σε ποιον ανήκαν πριν περιέλθουν στην επικράτεια του ελληνικού κράτους;

55

56

• ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ: ΧΡΗΣΕΙΣ-ΕΚΤΑΣΗ

• Ποια ήταν η νομιμοποιητική συνθήκη βάσει της οποίας η οθωμανική γη καθίσταται ελληνική; Πώς αξιοποίησαν οι επαναστατικές κυβερνήσεις το ζήτημα των Εθνικών Γαιών; Ποια η έκτασή τους;

57

• ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ: ΧΡΗΣΕΙΣ-ΕΚΤΑΣΗ

• Ποια ήταν η νομιμοποιητική συνθήκη βάσει της οποίας η οθωμανική γη καθίσταται ελληνική; Πώς αξιοποίησαν οι επαναστατικές κυβερνήσεις το ζήτημα των Εθνικών Γαιών; Ποια η έκτασή τους;

58

ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

59

• ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΓΑΙΩΝ (1)

• Για ποιους λόγους η διανομή των εθνικών γαιών αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη για τις πρώτες κυβερνήσεις της Επανάστασης και της ανεξαρτησίας;

60

• ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΓΑΙΩΝ (1)

• Για ποιους λόγους η διανομή των εθνικών γαιών αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη για τις πρώτες κυβερνήσεις της Επανάστασης και της ανεξαρτησίας;

61

Επάλληλα δικαιώματα επί της γης: Διαφορετικά δικαιώματα που ασκούνται ταυτόχρονα στο ίδιο έδαφος από διαφορετικά φυσικά ή νομικά πρόσωπα (π.χ. δικαίωμα ψιλής κυριότητας, δικαίωμα κατοχής, νομής, ενοικίασης κ.τ.λ.).

62

• ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΓΑΙΩΝ (2)

• Για ποιους λόγους η διανομή των εθνικών γαιών αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη για τις πρώτες κυβερνήσεις της Επανάστασης και της ανεξαρτησίας;

63

• ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΓΑΙΩΝ (2)

• Για ποιους λόγους η διανομή των εθνικών γαιών αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη για τις πρώτες κυβερνήσεις της Επανάστασης και της ανεξαρτησίας;

64

◄ Θέρος στην Αργολίδα– Primitive method of harvesting grain on the plains of Argos, Greece (τέλη 19ου αι.). Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου

►Όργωμα - σπορά σιταριού στα Παλατίτσια Ημαθίας 

https://medusa.libver.gr/iguana/www.main.cls?l=gre&surl=search&p=2cafc322-e6e4-433a-9fcf-b8b0e4d5c7da#recordId=3.6112

65

ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ

ΠΟΛΥΤΕΜΑΧΙΣΜΟΣ

ΣΤΟΧΟΣ –ΑΙΤΙΑ -ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

66

• ΠΟΛΥΤΕΜΑΧΙΣΜΟΣ ΓΗΣ: ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ-ΑΙΤΙΑ

• Να αναφερθείτε στους λόγους που συνέβαλαν στην επικράτηση στην Ελλάδα της μικρής έγγειας ιδιοκτησίας αλλά και στα αποτελέσματά της.

67

• ΠΟΛΥΤΕΜΑΧΙΣΜΟΣ ΓΗΣ: ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ-ΑΙΤΙΑ

• Να αναφερθείτε στους λόγους που συνέβαλαν στην επικράτηση στην Ελλάδα της μικρής έγγειας ιδιοκτησίας αλλά και στα αποτελέσματά της.

68

ΕΘΝΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ

ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ1870-1871

ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ – ΣΤΟΧΟΙ -ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

69

• ΔΙΑΝΟΜΗ ΓΗΣ (1871). ΣΤΟΧΟΙ-ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

Με ποιο τρόπο αντιμετωπίστηκε οριστικά το πρόβλημα της διανομής των εθνικών γαιών μετά το 1870;

70

• ΔΙΑΝΟΜΗ ΓΗΣ (1871). ΣΤΟΧΟΙ-ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

Με ποιο τρόπο αντιμετωπίστηκε οριστικά το πρόβλημα της διανομής των εθνικών γαιών μετά το 1870; (Αυτή κι επόμενη διαφάνεια)

71

• ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Με ποιο τρόπο αντιμετωπίστηκε οριστικά το πρόβλημα της διανομής των εθνικών γαιών μετά το 1870; (Αυτή κι προηγούμενη διαφάνεια)

72

• ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Με ποιο τρόπο αντιμετωπίστηκε οριστικά το πρόβλημα της διανομής των εθνικών γαιών μετά το 1870; (Αυτή κι προηγούμενη διαφάνεια)

73

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

 1. Η διεκδίκηση των εθνικών γαιών μετά την επανάσταση από όλες τις κοινωνικές τάξεις πυροδότησε κοινωνικές εντάσεις. 25967

Λ

  1. Η οριστική αντιμετώπιση του θέματος των «εθνικών γαιών» έγινε με τις νομοθετικές ρυθμίσεις της περιόδου 1870-1871. 25969

Σ

2. Η απόκτηση μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας δεν ήταν στις προθέσεις των πλουσίων τον 19^ο αιώνα. 25972

Σ

  1. Στον ελληνικό χώρο το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας δεν γνώρισε τις εντάσεις που παρατηρήθηκαν σε άλλα ευρωπαϊκά ή βαλκανικά κράτη. 26103

Σ

  2. Στη Στερεά Ελλάδα, ιδιώτες εξαγόρασαν «εθνικές γαίες» άμεσα από Οθωμανούς ιδιοκτήτες σε χαμηλή τιμή. 26192

Σ

1. Οι «εθνικές γαίες» χρησιμοποιήθηκαν ως υποθήκη για τη σύναψη δανείων από τις κυβερνήσεις κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821. 30822

Σ

1. Η διανομή των εθνικών γαιών κατά το 1870-1871 συνέβαλε σε ικανοποιητικό βαθμό στην αντιμετώπιση του διαρκούς δημοσιονομικού αδιεξόδου που αντιμετώπιζε το ελληνικό κράτος. 30914

Σ

1. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα η απόκτηση μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας δεν ήταν στις προθέσεις των πλουσίων. 32483

Σ

74

  1. Οι «εθνικές γαίες» περιήλθαν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω». 32485

Σ

  1. Οι «εθνικές γαίες» ανήκαν αποκλειστικά στο οθωμανικό δημόσιο. 32916

Λ

​

1ο ΘΕΜΑ 1.α.Να επιλέξετε και να γράψετε τη σωστή απάντηση για κάθε ομάδα από τις ακόλουθες ερωτήσεις:

1. Οι εθνικές γαίες ήταν: 29686

α. οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους

β. οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Ελλήνων που μετά τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνική κράτους περιήλθαν στη δικαιοδοσία του

γ. οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών τις οποίες εξαγόρασε το ελληνικό κράτος έναντι υψηλού τιμήματος

δ. οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών που παραχωρήθηκαν στο ελληνικό δημόσιο έναντι χαμηλού τιμήματος

α.

​

1. Η συνολική έκταση των εθνικών κτημάτων ανερχόταν συνολικά σε: 33225

α. 370.000 στρέμματα

β. 600.000 στρέμματα

γ. 2.650.000 στρέμματα

δ. 5.000.000 στρέμματα

δ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ εθνικές γαίες, 26868 , 26921, 27444, 27928, 28552, 29677, 31328

  Κεφάλαιο Ι. Από την αγροτική οικονομία στην αστικοποίηση, Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα, 3. Οι διανομή των εθνικών κτημάτων, «[…] «Εθνικές γαίες» ήταν… «επαναστατικώ δικαίω». […] Υπολογίζεται ότι… 5.000.000 στρέμματα. […]».

75

► Ποια τα προβλήματα στη διανομή των εθνικών γαιών. Να αναλύσετε τον τρόπο με τον οποίο έγινε τελικά η διανομή και να αξιολογήσετε τα αποτελέσματά της.

✴ Να αποσαφηνιστεί το περιεχόμενο των όρων:

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

76

4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

77

• Ποια παράμετρος περιόριζε το ενδιαφέρον για την εκμετάλλευση του υπεδάφους; Που απέβλεπε η αξιοποίησή τους;

​

• ΑΙΤΙΑ

Η απουσία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα → περιόριζε το ενδιαφέρον για εκμετάλλευση του υπεδάφους.

​

​

• ΣΚΟΠΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ

Οι δραστηριότητες στο χώρο αυτό αποσκοπούσαν:

​

1. είτε στην εξυπηρέτηση των περιορισμένων τοπικών αναγκών.

• οι δραστηριότητες των λατομείων 
• και η παραγωγή οικοδομικών υλικών είχαν τον πρώτο λόγο.

2. είτε σε εξαγωγές. Το βάρος έπεσε σε μεταλλευτικά προϊόντα (+σ. 18) που τα ισχυρά βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης χρησιμοποιούσαν ως πρώτες ύλες στη μεταλλουργία τους.

• Τα προϊόντα αυτά εξάγονταν ακατέργαστα, σε μορφή μεταλλεύματος,
• ή μετά από στοιχειώδη μόνο επεξεργασία.

78

• Ποια παράμετρος περιόριζε το ενδιαφέρον για την εκμετάλλευση του υπεδάφους; Που απέβλεπε η αξιοποίησή τους;

​

• ΑΙΤΙΑ

Η απουσία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα → περιόριζε το ενδιαφέρον για εκμετάλλευση του υπεδάφους.

​

​

• ΣΚΟΠΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ

Οι δραστηριότητες στο χώρο αυτό αποσκοπούσαν:

1. είτε στην εξυπηρέτηση των περιορισμένων τοπικών αναγκών.

• οι δραστηριότητες των λατομείων 
• και η παραγωγή οικοδομικών υλικών είχαν τον πρώτο λόγο.

2. είτε σε εξαγωγές. Το βάρος έπεσε σε μεταλλευτικά προϊόντα (+σ. 18) που τα ισχυρά βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης χρησιμοποιούσαν ως πρώτες ύλες στη μεταλλουργία τους.

• Τα προϊόντα αυτά εξάγονταν ακατέργαστα, σε μορφή μεταλλεύματος,
• ή μετά από στοιχειώδη μόνο επεξεργασία.

79

• Ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στη ραγδαία ανάπτυξη του κλάδου στην Ελλάδα μετά το 1860;

​

• ΛΟΓΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1860

​

• Η Ελλάδα, έστω και στις περιορισμένες διαστάσεις της του 19ου αιώνα,
• είχε ικανοποιητική ποικιλία κοιτασμάτων,
• συνήθως όμως σε μικρές ποσότητες.

​

• Α. Η ενθάρρυνση της μεθοδικής τους εκμετάλλευσης στις αρχές της δεκαετίας του 1860 με νομοθεσία που επέτρεπε την «εκχώρηση» μεταλλευτικών δικαιωμάτων με ευνοϊκούς όρους,

🢂 προκάλεσε τη ραγδαία εξέλιξη του κλάδου.

​

• Β. Την ίδια εποχή το ενδιαφέρον για μεταλλευτικά και οικοδομικά υλικά είχε ενισχυθεί εξαιτίας διαφόρων συγκυριών, όπως ήταν:
• π.χ. τα έργα για τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ (έργο που ολοκληρώθηκε το 1869)

(σ. 34., σ. 246)

✔ αλλά και το ίδιο το άνοιγμα της διώρυγας, που αναβάθμισε συνολικά την Ανατολική Μεσόγειο.

​

80

• Ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στη ραγδαία ανάπτυξη του κλάδου στην Ελλάδα μετά το 1860;

​

• ΛΟΓΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1860

​

• Η Ελλάδα, έστω και στις περιορισμένες διαστάσεις της του 19ου αιώνα,
• είχε ικανοποιητική ποικιλία κοιτασμάτων,
• συνήθως όμως σε μικρές ποσότητες.

​

• Α. Η ενθάρρυνση της μεθοδικής τους εκμετάλλευσης στις αρχές της δεκαετίας του 1860 με νομοθεσία που επέτρεπε την «εκχώρηση» μεταλλευτικών δικαιωμάτων με ευνοϊκούς όρους,

🢂 προκάλεσε τη ραγδαία εξέλιξη του κλάδου.

​

• Β. Την ίδια εποχή το ενδιαφέρον για μεταλλευτικά και οικοδομικά υλικά είχε ενισχυθεί εξαιτίας διαφόρων συγκυριών, όπως ήταν:
• π.χ. τα έργα για τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ (έργο που ολοκληρώθηκε το 1869)

(σ. 34., σ. 246)

✔ αλλά και το ίδιο το άνοιγμα της διώρυγας, που αναβάθμισε συνολικά την Ανατολική Μεσόγειο.

​

81

▲ Το 1869 άνοιξε από Γάλλους μηχανικούς η διώρυγα του Σουέζ, στην Αίγυπτο, που έκανε πιο εύκολη την επικοινωνία ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία, αφού τα πλοία δε χρειαζόταν πια να κάνουν το γύρο ολόκληρης της Αφρικής.

82

• ΛΑΥΡΙΟ–ΣΕΡΠΙΕΡΙ ΡΟΥ- ΣΚΩΡΙΕΣ-ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

• Ποια περιοχή αποτέλεσε το κέντρο της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην Ελλάδα μετά τα μέσα του 19^ου αι; Να αναφέρετε τα μεταλλευτικά προϊόντα που ενίσχυσαν τις ελληνικές εξαγωγές.

​

Η πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας υπήρξε, όπως και στην αρχαιότητα, το Λαύριο.

• Το 1866 άρχισε εκεί τις εργασίες της μία γαλλο-ιταλική εταιρεία (Σερπιέρι-Ρου)
• με στόχο την εξαγωγή μεταλλεύματος:

1. όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα

2. αλλά και από τις «σκωρίες»,

• τα υλικά που είχαν συσσωρευτεί εκεί στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα.
• Η τεχνολογία της εποχής επέτρεπε την απόσπαση μεταλλεύματος από αυτά τα κατάλοιπα.

3. Η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου γνώρισε σημαντική άνθηση

και 🡺 πρόσθεσε στις ελληνικές εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

​

83

• ΛΑΥΡΙΟ–ΣΕΡΠΙΕΡΙ ΡΟΥ- ΣΚΩΡΙΕΣ - ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

• Ποια περιοχή αποτέλεσε το κέντρο της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην Ελλάδα μετά τα μέσα του 19^ου αι; Να αναφέρετε τα μεταλλευτικά προϊόντα που ενίσχυσαν τις ελληνικές εξαγωγές.

​

Η πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας υπήρξε, όπως και στην αρχαιότητα, το Λαύριο (+σ.46).

• Το 1866 άρχισε εκεί τις εργασίες της μία γαλλο-ιταλική εταιρεία (Σερπιέρι-Ρου)
• με στόχο την εξαγωγή μεταλλεύματος:

1. όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα

2. αλλά και από τις «σκωρίες»,

• τα υλικά που είχαν συσσωρευτεί εκεί στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα.
• Η τεχνολογία της εποχής επέτρεπε την απόσπαση μεταλλεύματος από αυτά τα κατάλοιπα.

3. Η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου γνώρισε σημαντική άνθηση

και 🡺 πρόσθεσε στις ελληνικές εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

​

84

◄ Μετοχή του 1873 της εταιρείας

Τα Μεταλλουργεία του Λαυρίου

• Κορινθιακό αγγείο με απεικόνιση των εργαζομένων σκλάβων στα μεταλλεία Λαυρίου. 5ος π.Χ. αιώνας

https://el.wikipedia.org/wiki:Mines_1.jpg

▲ Επιταγή της Γαλλικής Εταιρίας Μεταλλείων Λαυρίου (1882)

► Η οικονομική κρίση της περιόδου 1883-84 προκάλεσε, μεταξύ άλλων, τη δυσαρέσκεια των λαϊκών στρωμάτων στα ανεπτυγμένα κέντρα της χώρας. Στη φωτογραφία εργάτες στα εργοστάσια του Λαυρίου. Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.�© Ελληνικό Λογοτεχνικό Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα.

85

• ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΚΥΚΛΑΔΕΣ
• Ποιες μεταλλευτικές δραστηριότητες ξεχώρισαν κατά τον 19ο αι. στην Ελλάδα, εκτός Λαυρίου;

86

• ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΚΥΚΛΑΔΕΣ
• Ποιες μεταλλευτικές δραστηριότητες ξεχώρισαν κατά τον 19ο αι. στην Ελλάδα, εκτός Λαυρίου;

87

Σ' αυτήν την κατηγορία οικονομικής δραστηριότητας μπορούμε να εντάξουμε και τις αλυκές,

• πηγή σημαντικών δημοσίων εσόδων κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα.

• ΑΛΥΚΕΣ

Οι λόφοι αλατιού στις αλυκές/ Photo: Κλαίρη Μουσταφέλλου

88

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

  ΘΕΜΑ 1ο

Η ενθάρρυνση της μεθοδικής εκμετάλλευσης των ελληνικών κοιτασμάτων έγινε με νομοθεσία στις αρχές της δεκαετίας του 1870. 32481

Λ

2. Η πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας κατά τον 19ο αιώνα στην Ελλάδα ήταν το Λαύριο. 33275

Σ

Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Τη δεκαετία του 1860: 31322

α. άρχισε η κατασκευή της διώρυγας της Κορίνθου

β. άρχισε η ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας

γ. διογκώθηκε ο εξωτερικός δανεισμός

δ. ενθαρρύνθηκε η μεθοδική εκμετάλλευση των ορυχείων

δ

ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• Σερπιέρι Ρου
• Σκωρίες
• Θηραϊκή γη

89

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

90

Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΑΙΩΝΑ

5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

▲ Ακουαρέλα του 19ου αιώνα με την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος που ιδρύθηκε το 1841

91

• ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ

92

• ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΙΔΡΥΣΗΣ

• Ποιους στόχους εξυπηρετούσε η ίδρυση Κεντρικής Τράπεζας στο νεοσύστατο κράτος;

Με την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους κεντρικό σημείο στους κυβερνητικούς σχεδιασμούς αποτέλεσε το θέμα της δημιουργίας :

​

• κεντρικής τράπεζας,
• αλλά και τραπεζικού συστήματος αντάξιου εκείνων που λειτουργούσαν στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης.

​

• ΑΝΑΓΚΕΣ ΠΟΥ ΤΟ ΚΑΘΙΣΤΟΥΣΑΝ ΑΝΑΓΚΑΙΟ:
• Η ίδρυση τραπεζικών ιδρυμάτων δεν θα εξυπηρετούσε μόνο τις κυβερνητικές ανάγκες,
• τη διαχείριση του κρατικού δανεισμού,
• την έκδοση χαρτονομίσματος κ.λπ.,
• αλλά θα έδινε λύση στο χρόνιο πρόβλημα των πιστωτικών αναγκών της οικονομίας.
• Θα εξασφάλιζε δηλαδή στις επιχειρηματικές πρωτοβουλίες τα απαραίτητα κεφάλαια
• με όρους οργανωμένης αγοράς και όχι τοκογλυφίας.

​

93

• ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΙΔΡΥΣΗΣ

• Ποιους στόχους εξυπηρετούσε η ίδρυση Κεντρικής Τράπεζας στο νεοσύστατο κράτος;

Με την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους κεντρικό σημείο στους κυβερνητικούς σχεδιασμούς αποτέλεσε το θέμα της δημιουργίας :

​

• κεντρικής τράπεζας,
• αλλά και τραπεζικού συστήματος αντάξιου εκείνων που λειτουργούσαν στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης.

​

• ΑΝΑΓΚΕΣ ΠΟΥ ΤΟ ΚΑΘΙΣΤΟΥΣΑΝ ΑΝΑΓΚΑΙΟ:
• Η ίδρυση τραπεζικών ιδρυμάτων δεν θα εξυπηρετούσε μόνο τις κυβερνητικές ανάγκες,

⮲ τη διαχείριση του κρατικού δανεισμού,

⮲ την έκδοση χαρτονομίσματος κ.λπ.,

• αλλά θα έδινε λύση στο χρόνιο πρόβλημα των πιστωτικών αναγκών της οικονομίας.

⮲ Θα εξασφάλιζε δηλαδή στις επιχειρηματικές πρωτοβουλίες τα απαραίτητα κεφάλαια

⮲ με όρους οργανωμένης αγοράς και όχι τοκογλυφίας.

​

94

• ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ – ΤΟΚΟΓΛΥΦΙΑ
• Το πιστωτικό σύστημα της χώρας βρισκόταν πραγματικά, κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας, σε πρωτόγονη κατάσταση. 🡺 Ήταν συνδεμένο με το εμπόριο των αγροτικών προϊόντων και ιδιαίτερα με τις εξαγωγές της σταφίδας.

​

• Οι έμποροι λειτουργούσαν και ως πιστωτές, με τοκογλυφικές διαθέσεις και όρους.
• Ο δανεισμός κατευθυνόταν, ως επί το πλείστον,

- προς τους παραγωγούς

- και δημιουργούσε προϋποθέσεις εκμετάλλευσης,

- καθώς ουσιαστικά επρόκειτο για έναν τρόπο προαγοράς της επικείμενης παραγωγής,

- με δυσμενείς για τον παραγωγό όρους.

• Την ίδια στιγμή άλλοι κλάδοι της παραγωγής στερούνταν των απαραίτητων για την ανάπτυξή τους πιστώσεων, και έτσι 🡺 περιορίζονταν οι επιχειρηματικές πρωτοβουλίες.
• Η κατάσταση αυτή ήταν αντίθετη με τις προθέσεις και τις πολιτικές του κράτους και αποθάρρυνε τα ελληνικά κεφάλαια του εξωτερικού.

​

Οι προσπάθειες για την άρση όλων αυτών των εμποδίων:

• υπήρξαν έντονες
• και προέρχονταν από πολλές πλευρές.

Δεν απέβλεπαν:

- τόσο στην εξάλειψη της τοκογλυφίας,

- όσο στην παράλληλη δημιουργία ενός πιο σύγχρονου πιστωτικού συστήματος, ικανού να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα ειδικών κοινωνικών ομάδων.

• Σε ποια κατάσταση βρισκόταν το πιστωτικό σύστημα της χώρας μέχρι το 1841;
• Με ποιον τρόπο το πιστωτικό σύστημα των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων επηρέασε αρνητικά τους αγρότες;

95

• ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ – ΤΟΚΟΓΛΥΦΙΑ
• Το πιστωτικό σύστημα της χώρας βρισκόταν πραγματικά, κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας, σε πρωτόγονη κατάσταση. 🡺 Ήταν συνδεμένο με το εμπόριο των αγροτικών προϊόντων και ιδιαίτερα με τις εξαγωγές της σταφίδας.

​

• Οι έμποροι λειτουργούσαν και ως πιστωτές, με τοκογλυφικές διαθέσεις και όρους.
• Ο δανεισμός κατευθυνόταν, ως επί το πλείστον,

- προς τους παραγωγούς

- και δημιουργούσε προϋποθέσεις εκμετάλλευσης,

- καθώς ουσιαστικά επρόκειτο για έναν τρόπο προαγοράς της επικείμενης παραγωγής,

- με δυσμενείς για τον παραγωγό όρους.

• Την ίδια στιγμή άλλοι κλάδοι της παραγωγής στερούνταν των απαραίτητων για την ανάπτυξή τους πιστώσεων, και έτσι 🡺 περιορίζονταν οι επιχειρηματικές πρωτοβουλίες.
• Η κατάσταση αυτή ήταν αντίθετη με τις προθέσεις και τις πολιτικές του κράτους και αποθάρρυνε τα ελληνικά κεφάλαια του εξωτερικού.

​

Οι προσπάθειες για την άρση όλων αυτών των εμποδίων:

• υπήρξαν έντονες
• και προέρχονταν από πολλές πλευρές.

Δεν απέβλεπαν:

- τόσο στην εξάλειψη της τοκογλυφίας,

- όσο στην παράλληλη δημιουργία ενός πιο σύγχρονου πιστωτικού συστήματος, ικανού να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα ειδικών κοινωνικών ομάδων.

• Σε ποια κατάσταση βρισκόταν το πιστωτικό σύστημα της χώρας μέχρι το 1841;
• Με ποιον τρόπο το πιστωτικό σύστημα των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων επηρέασε αρνητικά τους αγρότες;

96

• Η ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

97

• ΙΔΡΥΣΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ-ΜΕΤΟΧΟΙ
• Το μεγάλο βήμα έγινε το 1841, με την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας.
• Τα κεφάλαια για την ίδρυσή της προήλθαν κυρίως από το εξωτερικό,
• ενώ έντονη ήταν η παρουσία κρατικών παραγόντων στις ιδρυτικές διαδικασίες.

• Θεμελιωτής της και πρώτος διοικητής υπήρξε ο Γεώργιος Σταύρου.
• Στις επόμενες διευρύνσεις του κεφαλαίου της Τράπεζας άρχισαν να μετέχουν κεφαλαιούχοι, έμποροι κυρίως, του ελληνικού χώρου (Σκουζές, Ράλλης κ.λπ.). 

• Ποιες ήταν οι διαδικασίες για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας και ποια η δραστηριότητά της στα πρώτα χρόνια της λειτουργία της;

(1)

98

• ΙΔΡΥΣΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ-ΜΕΤΟΧΟΙ
• Το μεγάλο βήμα έγινε το 1841, με την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας.
• Τα κεφάλαια για την ίδρυσή της προήλθαν κυρίως από το εξωτερικό,
• ενώ έντονη ήταν η παρουσία κρατικών παραγόντων στις ιδρυτικές διαδικασίες.

• Θεμελιωτής της και πρώτος διοικητής υπήρξε ο Γεώργιος Σταύρου.
• Στις επόμενες διευρύνσεις του κεφαλαίου της Τράπεζας άρχισαν να μετέχουν κεφαλαιούχοι, έμποροι κυρίως, του ελληνικού χώρου (Σκουζές, Ράλλης κ.λπ.). 

• Ποιες ήταν οι διαδικασίες για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας και ποια η δραστηριότητά της στα πρώτα χρόνια της λειτουργία της;

(1)

99

• ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

► Χαρτονόμισμα πεντακοσίων δραχμών που εκδόθηκε από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος στις 30 Μαρτίου του 1841. http://www.ime.gr/chronos/12/gr /general/gallery/ 187.html

• Ποιες ήταν οι διαδικασίες για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας και ποια η δραστηριότητά της στα πρώτα χρόνια της λειτουργία της;

(2)

► Το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας στην οδό Αιόλου, κατά τα τέλη του 19ου αιώνα

100

• ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

► Χαρτονόμισμα πεντακοσίων δραχμών που εκδόθηκε από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος στις 30 Μαρτίου του 1841. http://www.ime.gr/chronos/12/gr /general/gallery/ 187.html

• Ποιες ήταν οι διαδικασίες για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας και ποια η δραστηριότητά της στα πρώτα χρόνια της λειτουργία της;

(2)

► Το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας στην οδό Αιόλου, κατά τα τέλη του 19ου αιώνα

101

• ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

.

• Τι γνωρίζετε για την εξάπλωση της Εθνικής Τράπεζας στην επαρχία;

Ποια ήταν η επίδρασή της στους ρυθμούς ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας;

102

• ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

.

• Τι γνωρίζετε για την εξάπλωση της Εθνικής Τράπεζας στην επαρχία;

Ποια ήταν η επίδρασή της στους ρυθμούς ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας;

103

• ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

104

1. η Ιονική Τράπεζα (ιδρύθηκε το 1839 στα υπό αγγλική κατοχή τότε Ιόνια νησιά),

2. η Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας,

3. η Γενική Πιστωτική Τράπεζα,

4 η Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως κ.λπ.

• ΑΛΛΕΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ

Από τη δεκαετία του 1860 άρχισαν να πολλαπλασιάζονται τα τραπεζικά και ασφαλιστικά ιδρύματα στη χώρα. Τα πιο σημαντικά απ' αυτά ήταν: 

• Να αναφέρετε τις εξελίξεις μετά το 1860. Ποιες άλλες τράπεζες δημιουργήθηκαν;

105

1. η Ιονική Τράπεζα (ιδρύθηκε το 1839 στα υπό αγγλική κατοχή τότε Ιόνια νησιά),

2. η Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας,

3. η Γενική Πιστωτική Τράπεζα,

4 η Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως κ.λπ.

• ΑΛΛΕΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ

Από τη δεκαετία του 1860 άρχισαν να πολλαπλασιάζονται τα τραπεζικά και ασφαλιστικά ιδρύματα στη χώρα. Τα πιο σημαντικά απ' αυτά ήταν: 

• Να αναφέρετε τις εξελίξεις μετά το 1860. Ποιες άλλες τράπεζες δημιουργήθηκαν;

106

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

Η Εθνική Tράπεζα από την ίδρυσή της έως και τα μέσα του 20ου αιώνα διατήρησε το δικαίωμα της έκδοσης χαρτονομίσματος για λογαριασμό του ελληνικού κράτους. 25967

Λ

Η ίδρυση τραπεζικών ιδρυμάτων δεν βελτίωσε καθόλου την κατάσταση της τοκογλυφίας τον 19ο αιώνα. 25972

Λ

 Το 1841 ιδρύθηκε η Τράπεζα της Ελλάδος. 25972

Λ

  Βασικός στόχος της δημιουργίας τραπεζικού συστήματος στην Ελλάδα του 19ου αι. ήταν η πάταξη της τοκογλυφίας. 26871

Λ

 Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας υπήρξε ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος. 27929

Λ

 Κατά τα πρώτα χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους το πιστωτικό σύστημα ήταν συνδεδεμένο με :την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου. 28581

Λ

Η Εθνική Τράπεζα ιδρύθηκε το 1866. 30822

Λ

Από τη δεκαετία του 1860: 27384

α. άρχισε η κατασκευή της διώρυγας της Κορίνθου β. άρχισε η ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας γ. διογκώθηκε ο εξωτερικός δανεισμός δ. άρχισαν να πολλαπλασιάζονται τα τραπεζικά και ασφαλιστικά ιδρύματα στη χώρα

δ

ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑΣ:

• Εθνική Τράπεζα
• Εκδοτικό δικαίωμα

Μπακάλης Κώστας

history-logotexnia.blogspot.com

107

6. Η βιομηχανία

▲ Αρχιτεκτονικό σχέδιο του Μεταξουργείου

108

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19^ο ΑΙΩΝΑ

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΕΥΡΩΠΗ-Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ

109

• Να συγκρίνετε την ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελλαδικό χώρο με την αντίστοιχη ανάπτυξη στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη κατά το 19^ο αι. Πώς ερμηνεύετε τις διαφορές που παρατηρείτε;

​

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Η εμφάνιση και ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελληνικό χώρο κατά το 19^ο αιώνα, παρουσίασε 🢂 ελάχιστα κοινά σημεία με όσα συνέβαιναν στο πεδίο αυτό στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη, τα οποία συνοπτικά ονομάστηκαν Βιομηχανική Επανάσταση.

​

• Στο μικρό ελληνικό κράτος η ανάπτυξη της βιομηχανίας ήταν διαρκώς παρούσα
• στις συζητήσεις,
• στις οικονομικές και πολιτικές αναλύσεις, συνήθως όμως
• ως σχέδιο
• ή πρόθεση,
• σπάνια ως εφαρμογή.

​

• Η ακτινοβολία των επιτευγμάτων των ευρωπαϊκών κρατών
• έφερνε διαρκώς στο προσκήνιο το ζήτημα της βιομηχανικής ανάπτυξης,

​

• η απουσία όμως των απαραίτητων για την ανάπτυξη της βιομηχανίας προϋποθέσεων
• οδηγούσε τις προθέσεις σε αδιέξοδο.

110

• Να συγκρίνετε την ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελλαδικό χώρο με την αντίστοιχη ανάπτυξη στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη κατά το 19^ο αι. Πώς ερμηνεύετε τις διαφορές που παρατηρείτε;

​

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Η εμφάνιση και ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελληνικό χώρο κατά το 19^ο αιώνα, παρουσίασε 🢂 ελάχιστα κοινά σημεία με όσα συνέβαιναν στο πεδίο αυτό στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη, τα οποία συνοπτικά ονομάστηκαν Βιομηχανική Επανάσταση.

​

• Στο μικρό ελληνικό κράτος η ανάπτυξη της βιομηχανίας ήταν διαρκώς παρούσα
• στις συζητήσεις,
• στις οικονομικές και πολιτικές αναλύσεις, συνήθως όμως
• ως σχέδιο
• ή πρόθεση,
• σπάνια ως εφαρμογή.

​

• Η ακτινοβολία των επιτευγμάτων των ευρωπαϊκών κρατών
• έφερνε διαρκώς στο προσκήνιο το ζήτημα της βιομηχανικής ανάπτυξης,

​

• η απουσία όμως των απαραίτητων για την ανάπτυξη της βιομηχανίας προϋποθέσεων
• οδηγούσε τις προθέσεις σε αδιέξοδο.

111

► Χαρακτικό του 1876 με τις τέσσερις μεγάλες εφευρέσεις το 19ο αιώνα: το σιδηρόδρομο, τον ηλεκτρικό τηλέγραφο, το ατμόπλοιο και το περιστροφικό πιεστήριο.

◄ Πίνακας με τα σιδηρουργεία Μπέρσινγκ στο Βερολίνο. 1845 περίπου

112

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ: 1830-1870

ΠΡΩΤΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ - ΣΤΑΣΙΜΟΤΗΤΑ

113

• Να παρουσιάσετε τις μονάδες παραγωγής που αναπτύχθηκαν στις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας και τους λόγους που δεν επέτρεψαν την πρόοδό τους.

​

• Η εμφάνιση μονάδων παραγωγής, που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν βιομηχανικές, άρχισε κατά τις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας
• με αποσπασματικό, ευκαιριακό ίσως τρόπο.
• Οι μονάδες αυτές αποσκοπούσαν
• στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών, οι οποίες σχετίζονταν με την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων.
• Επρόκειτο κυρίως για εξέλιξη
• των παραδοσιακών αλευρομύλων,
• των ελαιοτριβείων,
3. των βυρσοδεψείων
4. και των κλωστηρίων.
• Οι μονάδες όμως αυτές δεν αποτέλεσαν
• την αφετηρία για τη δημιουργία πιο σύνθετων βιομηχανικών συγκροτημάτων αλλά,
• στις περισσότερες περιπτώσεις, παρέμειναν στάσιμες και περιορισμένες ως προς τα οικονομικά τους μεγέθη.
• Ο δισταγμός αυτός οφειλόταν ίσως
• στη μικρή έκταση της εγχώριας αγοράς,
• στην πίεση των εισαγόμενων προϊόντων
• αλλά και στην έλλειψη πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού.

114

• Να παρουσιάσετε τις μονάδες παραγωγής που αναπτύχθηκαν στις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας και τους λόγους που δεν επέτρεψαν την πρόοδό τους.

​

• Η εμφάνιση μονάδων παραγωγής, που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν βιομηχανικές, άρχισε κατά τις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας
• με αποσπασματικό, ευκαιριακό ίσως τρόπο.
• Οι μονάδες αυτές αποσκοπούσαν
• στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών, οι οποίες σχετίζονταν με την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων.
• Επρόκειτο κυρίως για εξέλιξη
• των παραδοσιακών αλευρομύλων,
• των ελαιοτριβείων,
3. των βυρσοδεψείων
4. και των κλωστηρίων.
• Οι μονάδες όμως αυτές δεν αποτέλεσαν
• την αφετηρία για τη δημιουργία πιο σύνθετων βιομηχανικών συγκροτημάτων αλλά,
• στις περισσότερες περιπτώσεις, παρέμειναν στάσιμες και περιορισμένες ως προς τα οικονομικά τους μεγέθη.
• Ο δισταγμός αυτός οφειλόταν ίσως
• στη μικρή έκταση της εγχώριας αγοράς,
• στην πίεση των εισαγόμενων προϊόντων
• αλλά και στην έλλειψη πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού.

115

◄ Στην εικόνα σχέδιο με την κάτοψη και την όψη του εργοστασίου ζάχαρης, που θα κατασκευαζόταν στο χωριό Καινούργιο, στη Στερεά Ελλάδα.

▲ Χαρακτικό από βιβλίο που εκδόθηκε το 1864 με το Μεταξουργείο. To 1850 μια αγγλική εταιρία ίδρυσε σε μια περιοχή της Αθήνας ένα μεγάλο εργοστάσιο για την επεξεργασία του μεταξιού. Από τότε η περιοχή αυτή ονομάζεται Μεταξουργείο. Το εργοστάσιο λειτούργησε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1870.

◄ Στην εικόνα δεξιά μετοχή του «Βασιλικού Ζαχαρουργείου της Ελλάδας». Τελικά το εργοστάσιο δεν κατασκευάστηκε ποτέ.

116

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ1870 ΩΣ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20^ΟΥ ΑΙ.

117

• ΔΕΚΑΕΤΙΑ 1870: ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΧΩΡΙΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑ

Χρειάστηκε να περάσουν σαράντα περίπου χρόνια από την απόκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας για να παρατηρηθεί:

• Τι γνωρίζετε για την πρώτη απόπειρα, γύρω στα 1870, να αναπτυχθεί η βιομηχανία στην Ελλάδα;

118

• ΔΕΚΑΕΤΙΑ 1870: ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΧΩΡΙΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑ

Χρειάστηκε να περάσουν σαράντα περίπου χρόνια από την απόκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας για να παρατηρηθεί:

• Τι γνωρίζετε για την πρώτη απόπειρα, γύρω στα 1870, να αναπτυχθεί η βιομηχανία στην Ελλάδα;

119

• της βαριάς βιομηχανίας,

​

• της μεταλλουργίας,

​

• της ναυπηγικής

​

​

• και της τσιμεντοβιομηχανίας, η οποία πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του νέου αιώνα.

​

• ΤΕΛΗ 19^ΟΥ – ΑΡΧΕΣ 20^ΟΥ ΑΙ. ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Οι όροι άρχισαν να μεταβάλλονται μόλις στα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και, κυρίως, στα πρώτα χρόνια του 20ού.

Τότε δημιουργήθηκε ένα βιομηχανικό δυναμικό

• σχετικά σταθερό,
• πολυδιάστατο, με τάσεις ανάπτυξης:

• Να παρουσιάσετε τις μεταβολές που παρουσιάστηκαν στο χώρο της βιομηχανίας στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20^ου αι.

120

• της βαριάς βιομηχανίας,

​

• της μεταλλουργίας,

​

• της ναυπηγικής

​

​

• και της τσιμεντοβιομηχανίας, η οποία πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του νέου αιώνα.

​

• ΤΕΛΗ 19^ΟΥ – ΑΡΧΕΣ 20^ΟΥ ΑΙ. ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Οι όροι άρχισαν να μεταβάλλονται μόλις στα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και, κυρίως, στα πρώτα χρόνια του 20ού.

Τότε δημιουργήθηκε ένα βιομηχανικό δυναμικό

• σχετικά σταθερό,
• πολυδιάστατο, με τάσεις ανάπτυξης:

• Να παρουσιάσετε τις μεταβολές που παρουσιάστηκαν στο χώρο της βιομηχανίας στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20^ου αι.

121

• Η βιομηχανία υπέφερε, όπως και άλλοι κλάδοι της οικονομίας,

• από την έλλειψη κεφαλαίων
• και τη διασπορά των υπαρχόντων σε πλήθος δραστηριοτήτων,

• από την ασφυκτικά περιορισμένη -εδαφικά και πληθυσμιακά- βάση οικονομικής εξάπλωσης,

• από την έλλειψη πρώτων υλών
• και τη χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών.

• Τέλος, η έλλειψη παιδείας τεχνικής αλλά και γενικής. Η ελλιπής κατάρτιση περιόριζε ❶ τη δυνατότητα εφαρμογής καινοτομιών και ❷ τη συνακόλουθη τεχνολογική εξέλιξη.

• Ποιοι λόγοι καθιστούσαν δυσχερή την ανάπτυξη της βιομηχανίας στην Ελλάδα στα τέλη του 19^ου και αρχές 20^ου αι.;

• ΧΡΟΝΙΕΣ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ

122

• Η βιομηχανία υπέφερε, όπως και άλλοι κλάδοι της οικονομίας,

• από την έλλειψη κεφαλαίων
• και τη διασπορά των υπαρχόντων σε πλήθος δραστηριοτήτων,

• από την ασφυκτικά περιορισμένη -εδαφικά και πληθυσμιακά- βάση οικονομικής εξάπλωσης,

• από την έλλειψη πρώτων υλών
• και τη χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών.

• Τέλος, η έλλειψη παιδείας τεχνικής αλλά και γενικής. Η ελλιπής κατάρτιση περιόριζε ❶ τη δυνατότητα εφαρμογής καινοτομιών και ❷ τη συνακόλουθη τεχνολογική εξέλιξη.

• Ποιοι λόγοι καθιστούσαν δυσχερή την ανάπτυξη της βιομηχανίας στην Ελλάδα στα τέλη του 19^ου και αρχές 20^ου αι.;

• ΧΡΟΝΙΕΣ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ

123

• ΜΕΤΑ ΤΟ 1912-1913: ΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΙΚΗΣ ΕΠΕΚΤΑΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

• Ούτε η προσάρτηση των Επτανήσων (1864) και της Θεσσαλίας (1881) άλλαξαν τις παραπάνω περιοριστικές συνθήκες.
• Η αλλαγή των δεδομένων ήρθε μετά το 1912-1913, με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών.

​

​

ΓΕΝΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Και τότε όμως η ελληνική βιομηχανία δεν αναδείχτηκε σε κινητήρια δύναμη της ελληνικής οικονομίας επειδή:

• Οι χρόνιες αδυναμίες της ελληνικής βιομηχανίας συνέχισαν να εμποδίζουν την ανάδειξή της.
• Αδύναμη να αντέξει τον εξωτερικό ανταγωνισμό,
• η βιομηχανία παρέμεινε προσηλωμένη σε δευτερεύουσες δραστηριότητες,
• αναζητώντας τη σωτηρία της στην παρέμβαση του κράτους, με δασμολογικά ή άλλα ενισχυτικά μέτρα.

• Ποια κατάσταση επικράτησε στην ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας μετά το 1912-1913;

124

• ΜΕΤΑ ΤΟ 1912-1913: ΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΙΚΗΣ ΕΠΕΚΤΑΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

• Ούτε η προσάρτηση των Επτανήσων (1864) και της Θεσσαλίας (1881) άλλαξαν τις παραπάνω περιοριστικές συνθήκες.
• Η αλλαγή των δεδομένων ήρθε μετά το 1912-1913, με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών.

​

​

ΓΕΝΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Και τότε όμως η ελληνική βιομηχανία δεν αναδείχτηκε σε κινητήρια δύναμη της ελληνικής οικονομίας επειδή:

• Οι χρόνιες αδυναμίες της ελληνικής βιομηχανίας συνέχισαν να εμποδίζουν την ανάδειξή της.
• Αδύναμη να αντέξει τον εξωτερικό ανταγωνισμό,
• η βιομηχανία παρέμεινε προσηλωμένη σε δευτερεύουσες δραστηριότητες,
• αναζητώντας τη σωτηρία της στην παρέμβαση του κράτους, με δασμολογικά ή άλλα ενισχυτικά μέτρα.

• Ποια κατάσταση επικράτησε στην ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας μετά το 1912-1913;

125

1830-1870: πρώτες μονάδες επεξεργασίας αγροτικών προϊόντων-εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών - στασιμότητα

1870:κύμα ίδρυσης βιομηχανιών χωρίς συνέχεια-επιστροφή στη στασιμότητα

τέλη 19ου– πρώτα χρόνια 20ου αιώνα: σταθερό, πολυδιάστατο βιομηχανικό δυναμικό με τάσεις ανάπτυξης βαριάς βιομηχανίας

Μετά το 1912-13

Αλλαγή δεδομένων-ανάπτυξη, αλλά με προβλήματα

126

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΩΣΤΟ - ΛΑΘΟΣ

Οι πρώτες βιομηχανικές μονάδες παραγωγής στην Ελλάδα αφορούσαν κυρίως στην επεξεργασία αγροτικών προϊόντων, θέτοντας ταυτόχρονα ισχυρά θεμέλια για τη μετέπειτα δημιουργία σύνθετων βιομηχανικών συγκροτημάτων. 25979

Λ

 Ο κλάδος της βιομηχανίας στην Ελλάδα ευνοήθηκε σημαντικά τον 19ο αιώνα με την προσάρτηση των Επτανήσων (1864) και της Θεσσαλίας (1881). 30907

Λ

ΕΠΙΛΕΞΕ ΤΗ ΣΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Κατά τις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας: 27384

α. οι βιομηχανικές μονάδες σχετίζονταν με την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων

β. παρατηρείται ένα κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων, περισσότερων από εκατό

γ. δημιουργήθηκε ένα βιομηχανικό δυναμικό με τάσεις ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας

δ. παρατηρείται αλλαγή των δεδομένων στη βιομηχανία με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών

α

 Κατά τα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα: 31322

α. οι βιομηχανικές μονάδες σχετίζονταν με την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων

β. παρατηρείται ένα κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων, περισσότερων από εκατό

γ. δημιουργήθηκε ένα βιομηχανικό δυναμικό με τάσεις ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας

δ. παρατηρείται αλλαγή των δεδομένων στη βιομηχανία με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών

γ

127

ΠΗΓΕΣ

Πηγή της ανάλυσης της...πηγής:

https://latistor.blogspot.com/2017/12/blog-post_35.html

​

Απάντηση με σύνθεση, μεταφερμένη σε πίνακα (η βασική ιδέα από την ιστοσελίδα με κάποιες μικροαλλαγές).

128

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφερθείτε: α) στις πρώτες βιομηχανικές και βιοτεχνικές δραστηριότητες του ελληνικού κράτους από την ανεξαρτησία του ως και το 1870 και στους παράγοντες που τις επηρέασαν, και β) στην πορεία της ελληνικής βιομηχανίας στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, εξηγώντας αντιστοίχως τους λόγους που την καθόρισαν.

 Κείμενο Α

Η πορεία της ελληνικής κοινωνίας κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα δεν επέτρεψε να δημιουργηθούν εκείνες οι διεργασίες που θα οδηγούσαν τη χώρα σ’ ένα στάδιο ανάπτυξης ανάλογο προς εκείνο των εκβιομηχανισμένων καπιταλιστικών χωρών της Δ. Ευρώπης. […] Μέχρι το 1880 δεν είχε γίνει καμία σχεδόν προσπάθεια για την ανάπτυξη του δευτερογενούς τομέα βιομηχανίας. Οι Έλληνες αστοί απέφευγαν τις επενδύσεις στον παραγωγικό τομέα της βιομηχανίας. Αρκέστηκαν στη χρηματοδότηση του εισαγωγικού και εξαγωγικού εμπορίου και σε άλλες κερδοσκοπικές και χρηματιστικές επιχειρήσεις (τοκογλυφία, μεταλλεία κ.ά.) που εξασφάλιζαν εύκολο και γρήγορο κέρδος.

[Β. Σκουλάτος – Ν. Δημόπουλος – Σ. Κόνδης, Ιστορία νεότερη και σύγχρονη, τεύχος Γ΄, σελ. 74.]

 Κείμενο Β

Μεταξύ 1875 και 1889 παρατηρείται μια αύξηση από 95 σε 145 εργοστάσια. Αλλά από τις 50 νέες μονάδες, οι 44 ήταν αλευρόμυλοι και οι 4 ελαιοτριβεία. Επιπλέον, οι περισσότερες εξυπηρετούσαν τη σιτοπαραγωγή της Θεσσαλίας και της Άρτας και πολλές «προσαρτήθηκαν» στην Ελλάδα, μαζί με τις επαρχίες αυτές το 1881. Επομένως, η αύξηση δε δείχνει εκβιομηχάνιση: απλώς αντικατοπτρίζει την εδαφική επέκταση της χώρας και την αντίστοιχη αύξηση του πληθυσμού.

[Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, σελ. 89.]

Κείμενο Γ

Οι ρυθμοί ανάπτυξης της βιομηχανίας το 1880 δεν ήταν υψηλοί και δεν παρατηρείται ουσιαστική συγκέντρωση κεφαλαίων στη βιομηχανία. Η καθυστέρηση της βιομηχανίας ήταν αλληλένδετη με τη συγκέντρωση σε παραγωγικούς τομείς που δεν άφηναν μεγάλα περιθώρια κέρδους και η έλλειψη κρατικών κινήτρων έστρεφε το περιορισμένο επενδυτικό κεφάλαιο σε πιο αποδοτικούς τομείς. Αξιοποιήθηκαν κυρίως εγχώρια κεφάλαια. Το παροικιακό κεφάλαιο δεν εμφανίζεται στις εκκολαπτόμενες βιομηχανικές επιχειρήσεις κατά το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα και δε λειτούργησε σαν άξονας ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, αλλά προσανατολίστηκε σε αντιπαραγωγικές δραστηριότητες. Έτσι αποστέρησε την ελληνική βιομηχανία από την πρώτη της αντικειμενική δυνατότητα να οδηγήσει την οικονομία της χώρας σε κάποια «απογείωση».

Στο τέλος του 19ου αιώνα, με την εξυγίανση του νομισματικού συστήματος και την υποτίμηση της δραχμής, ήρθε η ανάκαμψη της βιομηχανίας. Η ανάπτυξη της εγχώριας παραγωγικής βάσης διαμόρφωσε νέα οικονομικά κέντρα. Η Αθήνα, ο Πειραιάς, η περιοχή της Βοιωτίας είναι οι καινούριοι οικονομικοί άξονες με εμφανή πληθυσμιακή αύξηση. Οι σύγχρονες βιομηχανίες της εποχής χαρακτηρίζονται από μονάδες μεγάλου μεγέθους και έντασης κεφαλαίου. Τα ορυχεία, οι σιδηρόδρομοι και τα ατμόπλοια εξυπηρετούνταν από τα μηχανουργεία του Πειραιά, της Σύρου και του Βόλου. Εμφανίστηκαν εργοστάσια ηλεκτρισμού, τσιμεντοβιομηχανίες και εργοστάσιο λιπασμάτων. Η πραγματική όμως άνθηση της ελληνικής βιομηχανίας δημιουργήθηκε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

[www.archive.gr, «Η ελληνική οικονομία μετά την Επανάσταση».]