FİİLDE ÇATI

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni

FİİL ÇATISI NEDİR?

Bir cümlede yüklemin özneye ve nesneye göre gösterdiği duruma «fiil çatısı» denir.

2

Çatı, yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde aranır.

Yüklemi isim olan cümlelerde çatı aranmaz!

FİİLDE ÇATI

3

ÖZNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

ÖZNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ

4

ÖZNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

Özne – yüklem ilişkisine göre çatıya bakılırken cümlenin ögeleri konusunda gördüğümüz gerçek özne ve sözde özne kavramlarına dikkat edilmelidir.

5

Gerçek ve sözde özneyi kısaca hatırlayalım:

ÖZNE

6

• Yüklemin bildirdiği işi yapan veya oluş içerisinde bulunan varlığı anlatan sözcük veya sözcük gruplarına «özne» denir.

• Özne olmadan cümle kurulamaz ancak her zaman açıkça yazılmak zorunda değildir.

• Özneyi bulmak için yükleme “Kim, ne?” soruları sorulur.

ÖZNE

7

• Çocuklar bahçede neşeyle koşuyor.

• Küçük kız elindeki sütü kedinin önüne bıraktı.

Kim koşuyor?

Koşan kim?

Kim bıraktı?

Bırakan kim?

ÖZNE

8

• Uzun boylu genç biri kapıyı açtı.

• Akşama doğru bulutlar gökyüzünü kapladı.

Kim açtı?

Açan kim?

Ne kapladı?

Kaplayan ne?

SÖZDE ÖZNE

Eylemin kim tarafından yapıldığı belli olmayan cümlelerde eylemden etkilenen unsur özne olarak kabul edilir. Çünkü özne olmadan cümle kurulamaz demiştik. Bu tür öznelere de «sözde özne» denir.

9

Bu tür cümlelerin yükleminde «-l, -n» eklerinden biri bulunur.

Bu tür cümlelere «birileri tarafından» ifadesini getirebiliriz.

SÖZDE ÖZNE

10

• Ağacın dalları makasla budandı.

Budayan kim?

???

Budanan ne? (İşten etkilenen varlık)

• Bu konu çok iyi anlaşıldı.

Anlayan kim?

???

Anlaşılan ne? (İşten etkilenen varlık)

SÖZDE ÖZNE

11

• Yağmur başlayınca tören içeride yapıldı.

Yapan kim?

???

Yapılan ne? (İşten etkilenen varlık)

• Yerdeki cam kırıkları toplandı.

Toplayan kim?

???

Toplanılan ne? (İşten etkilenen varlık)

ÖZNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

Öznesine göre fiiller «etken fiiller» ve «edilgen fiiller» olmak üzere ikiye ayrılır:

12

1. ETKEN FİİLLER

Cümlede bildirilen işi yapan kişi veya varlığın belli olduğu fiillerdir.

13

Etken fiilli cümlelerde gerçek özne veya gizli özne bulunur.

1. ETKEN FİİLLER

14

• Annem araba sürmeyi yeni öğrendi.

• Hakan Bey, İstanbul’dan iki dönüm arsa almış.

Kim öğrendi?

Öğrenen kim?

Kim almış?

Alan kim?

Gerçek

Özne

Gerçek

Özne

1. ETKEN FİİLLER

15

• Bahar gelince ağaçlar güzelleşti.

• Babam bahçenin kapısını onardı.

Ne güzelleşti?

Güzelleşen ne?

Kim onardı?

Onaran kim?

Gerçek

Özne

Gerçek

Özne

1. ETKEN FİİLLER

16

• Sahneye çıkınca salondakileri başımla selamladım.

• Kütüphanenin pencerelerini tek tek kapattı.

Selamlayan kim?

Kapatan kim?

Ben

O

Gizli

Özne

Gizli

Özne

2. EDİLGEN FİİLLER

Cümlede bildirilen işi yapan kişi veya varlığın belli olmadığı fiillerdir.

17

Edilgen fiilli cümlelerde sözde özne bulunur.

Edilgen fiiller mutlaka “–l, –n” yapım eklerinden birini alır.

“Birileri tarafından” yapılma anlamı vardır.

2. EDİLGEN FİİLLER

18

• Çam fidanları arka bahçeye dikildi.

Diken kim?

???

Dikilen ne? (İşten etkilenen varlık)

• Futbolcu kırmızı kartla oyundan atıldı.

Atan kim?

???

Atılan kim? (İşten etkilenen varlık)

Sözde

Özne

Sözde

Özne

2. EDİLGEN FİİLLER

19

• Depodaki malzemeler ön tarafa taşındı.

Taşıyan kim?

???

Taşınan ne? (İşten etkilenen varlık)

• Ağaçlar budanıp yollar asfaltlandı.

Asfaltlayan kim?

???

Asfaltlanan ne? (İşten etkilenen varlık)

Sözde

Özne

Sözde

Özne

ÖZNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

1. ETKEN FİİLLER

• Cümlede bildirilen işi yapan kişi veya varlık bellidir.

2. EDİLGEN FİİLLER

• Cümlede bildirilen işi yapan kişi veya varlık belli değildir.

ALT BİLGİ EKLE

20

GG.AA. 20XX

• Gerçek özne veya gizli özne bulunur.

• Sözde özne bulunur.

• «-l, -n» yapım eklerinden birini alır.

• «Birileri tarafından» yapılma anlamı taşır.

DİKKAT!

Bazı fillerde işi yapan varlık ile işten etkilenen varlık aynıdır.

21

Bu tür fiiller, etken çatılı olmalarına rağmen «-l, -n» eklerinden birini alırlar.

ÖRNEK

• Murat, eve gider gitmez yıkandı.

Yıkayan kim?

Yıkanan kim? (İşten etkilenen varlık)

• Ahmet, yıllarca hep düzenli beslendi.

Besleyen kim?

Beslenen kim? (İşten etkilenen varlık)

DİKKAT!

Bazı fillerde işi karşılıklı yapma veya birlikte yapma anlamı vardır.

23

Bu tür fiiller de aslında etken çatılıdır.

“-ş, -laş” eklerinden birini almaları ile ayırt edebilirsiniz.

ÖRNEK

• Orhan ile Yalçın dün tanıştılar.

Tanışan kim?

Karşılıklı

yapma

• Arkadaşımla yıllarca mektuplaştık.

Mektuplaşan kim?

Karşılıklı

yapma

Biz

ÖRNEK

• Kuşlar cıvıl cıvıl ötüşüyor.

Ötüşen ne?

Birlikte

yapma

• Arkadaşımın esprisine gülüştük.

Gülüşen kim?

Birlikte

yapma

Biz

Verilen cümlelerdeki yüklemleri etken ve edilgen çatılı olarak ayıralım.

26

• Kitaplarını toplayıp odayı terk etti.

• Halamlar da bizimle tatile gelecekmiş.

• Meydanda toplanan göstericiler polis tarafından dağıtıldı.

• Annem hazırladığım yemeği çok beğendi.

• Onun hastalığı da romatizmaymış.

• Pazarda kaybettiğim cüzdan bulunmuş.

• Son romanı önümüzdeki ay basılacak.

• Bütün dertlerini bir bir anlattı.

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

Verilen cümlelerdeki yüklemleri etken ve edilgen çatılı olarak ayıralım.

27

• Kitaplarını toplayıp odayı terk etti.

• Halamlar da bizimle tatile gelecekmiş.

• Meydanda toplanan göstericiler polis tarafından dağıtıldı.

• Annem hazırladığım yemeği çok beğendi.

• Onun hastalığı da romatizmaymış.

• Pazarda kaybettiğim cüzdan bulunmuş.

• Son romanı önümüzdeki ay basılacak.

• Bütün dertlerini bir bir anlattı.

Etken çatılı

Etken çatılı

Edilgen çatılı

Etken çatılı

Çatı aranmaz!

Edilgen çatılı

Edilgen çatılı

Etken çatılı

ÖZNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI BİTTİ.

BAŞA DÖNELİM.

KONUYU TEKRAR EDELİM.

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni

NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

NESNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ

29

NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

Nesne – yüklem ilişkisine göre çatıya bakılırken cümlede nesne olup olmadığına dikkat etmeliyiz.

30

Öncelikle nesneyi kısaca hatırlayalım:

NESNE

31

• Cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen varlığı anlatan sözcük ve sözcük gruplarına «nesne» denir.

• Belirtili nesne ve belirtisiz nesne olmak üzere iki başlık altında incelenebilir.

BELİRTİLİ NESNE

32

• Yükleme sorulan “Kimi, neyi?” sorularının cevabı olan sözcük veya sözcük gruplarına «belirtili nesne» denir.

• Belirtili nesne mutlaka ismin belirtme (-i) hâlindedir.

-ı/-i/-u/-ü

BELİRTİLİ NESNE

33

• Bu maçı mutlaka izlemeliyim.

• Öğretmenimiz Yusuf’u çağırıyor.

Kim izlemeli?

İzleyen kim?

Kim çağırıyor?

Çağıran kim?

Ben

Neyi izlemeliyim?

Kimi çağırıyor?

BELİRTİLİ NESNE

34

• Öğretmenin yazdırdığı ders notlarını dikkatlice okudu.

• Babam dün akşam evin çatısını onardı.

Kim okudu?

Okuyan kim?

Kim onardı?

Onaran kim?

O

Neyi okudu?

Neyi onardı?

BELİRTİSİZ NESNE

35

• Yükleme sorulan “Ne?” sorusunun cevabı olan sözcük veya sözcük gruplarına «belirtisiz nesne» denir.

• Belirtisiz nesne mutlaka ismin yalın halindedir.

BELİRTİSİZ NESNE

36

• Odasına geçip kitap okudu.

• Adam bir çuval taşıyordu.

Kim okudu?

Okuyan kim?

Kim taşıyordu?

Taşıyan kim?

O

Ne okudu?

Ne taşıyordu?

BELİRTİSİZ NESNE

37

• İzmir’den yeni bir ev almış.

• Gişedeki memur benden vesikalık fotoğraf istedi.

Kim almış?

Alan kim?

Kim istedi?

İsteyen kim?

O

Ne almış?

Ne istedi?

ÖZNE – BELİRTİSİZ NESNE

Belirtisiz nesneyi ve özneyi bulmak için sorulan “Ne?” sorusu ortaktır.

38

Karıştırmamak için mutlaka önce özne, sonra nesne bulunmalıdır.

ÖZNE - BELİRTİSİZ NESNE

39

• Bu yöreden bakır ve kurşun çıkıyor.

• Bu yöreden bakır ve kurşun çıkarıyoruz.

Ne çıkıyor?

Çıkan ne?

Kim çıkarıyor?

Çıkaran kim?

Ne çıkarıyoruz?

Biz

ÖZNE

BELİRTİSİZ

NESNE

NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

Nesnesine göre fiiller «geçişli fiiller» ve «geçişsiz fiiller» olmak üzere ikiye ayrılır:

40

1. GEÇİŞLİ FİİLLER

Nesne almış ya da alabilen fiillerdir.

41

Nesneyi bulmak için yükleme “Ne, neyi, kimi?” sorularından biri sorulur.

Yükleme «onu» sözcüğünü getirdiğimizde anlamlıdır.

Geçişli filler nesne alabilse de bu nesne her zaman cümlede yazılmak zorunda değildir.

1. GEÇİŞLİ FİİLLER

42

• Arabaya biner binmez emniyet kemerini taktı.

• Adam mutfaktan bir bardak su getirdi.

Kim taktı?

Takan kim?

Kim getirdi?

Getiren kim?

O

Neyi taktı?

Ne getirdi?

1. GEÇİŞLİ FİİLLER

43

• Sapanca’nın eşsiz güzelliğini saatlerce izledik.

Kim izledi?

İzleyen kim?

Biz

Neyi izledik?

• Parktaki banka oturup bekledim.

Kim bekledi?

Bekleyen kim?

Neyi bekledim?

Ben

Onu bekledim.

2. GEÇİŞSİZ FİİLLER

Gerçekleşmesi için nesneye ihtiyaç duymayan fillerdir.

44

Bu fiiller “Ne, neyi, kimi?” sorularına yanıt vermezler.

Yükleme «onu» sözcüğünü getirdiğimizde anlamsızdır.

DİKKAT!

Edilgen çatılı fiillerde sözde özne bulunduğu için nesne bulunamaz.

45

Bu yüzden edilgen çatılı bütün fiiller, aynı zamanda geçişsizdir.

2. GEÇİŞSİZ FİİLLER

46

• Arkadaşımın sözlerine çok güldük.

• Sokak satıcıları mahalleden bağıra bağıra geçiyordu.

Kim güldü?

Gülen kim?

Kim geçiyordu?

Geçen kim?

Biz

Neyi güldük?

Neyi geçiyordu?

2. GEÇİŞSİZ FİİLLER

47

• Yorgunluktan gelir gelmez yatağına uzandı.

• Dayımlar bugün tatile gidiyor.

Kim uzandı?

Uzanan kim?

Kim gidiyor?

Giden kim?

O

Neyi uzandı?

Neyi gidiyor?

NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

1. GEÇİŞLİ FİİLLER

• Nesne almış ya da alabilen fiillerdir.

2. GEÇİŞSİZ FİİLLER

• İstesek bile nesne alamayan fiillerdir.

ALT BİLGİ EKLE

48

GG.AA. 20XX

• Yükleme sorulan “Ne, neyi, kimi?” sorularına yanıt verir.

• Yükleme sorulan “Ne, neyi, kimi?” sorularına yanıt vermezler.

• Yükleme «onu» sözcüğünü getirdiğimizde anlamsızdır.

• Yükleme «onu» sözcüğünü getirdiğimizde anlamlıdır.

DİKKAT!

Bazı filler, geçişsiz fiil olmasına rağmen aldığı bir ekle (-r, -t, -tır) geçişli fiil hâline gelebilir.

49

Bu tür fiiller, etken çatılı olmalarına rağmen «-l, -n» eklerinden birini alırlar.

ÖRNEK

• Ben, arkadaşımın bu hareketinden çok korktum.

Korkan kim?

Neyi korktum?

• Arkadaşımın bu hareketi beni çok korkuttu.

Korkutan ne?

Neyi/Kimi korkuttu?

ÖRNEK

• Oyuncular iki gün boyunca dinlendi.

Dinlenen kim?

Neyi dinlendi?

• Oyuncuları iki gün boyunca dinlendirdi.

Dinlendiren kim?

Neyi/Kimi dinlendirdi?

O

DİKKAT!

Bazı fiillerin, zaten geçişli olmalarına rağmen, aldığı bir ekle (-r, -t, -tır) geçişlilik dereceleri artırılabilir.

52

Bu tür fiillerle ilgili sorular «İşi başkasına yaptırma anlamı vardır.» şeklinde de gelebilir.

ÖRNEK

53

• Tahtadaki soruyu defterine yazdı.

Kim yazdı?

Yazan kim?

O

Neyi yazdı?

• Tahtadaki soruyu defterine yazdırdı.

Kim yazdırdı?

Yazdıran kim?

O

Neyi yazdırdı?

ÖRNEK

54

• Bardaktaki suyu içti.

Kim içti?

İçen kim?

O

Neyi içti?

• Bardaktaki suyu içirdi.

Kim içirdi?

İçiren kim?

O

Neyi içirdi?

ÖRNEK

55

• Ahmet, mutfaktaki tabakları topladı.

Kim topladı?

Toplayan kim?

Neyi topladı?

• Ahmet, mutfaktaki tabakları toplattı.

Kim toplattı?

Toplatan kim?

Neyi toplattı?

Verilen cümlelerdeki yüklemleri geçişli ve geçişsiz çatılı olarak ayıralım.

56

• Kitaplarını toplayıp odayı terk etti.

• Halamlar da bizimle tatile gelecekmiş.

• Meydanda toplanan göstericiler polis tarafından dağıtıldı.

• Annem hazırladığım yemeği çok beğendi.

• Onun hastalığı da romatizmaymış.

• Pazarda kaybettiğim cüzdan bulunmuş.

• Son romanı önümüzdeki ay basılacak.

• Bütün dertlerini bir bir anlattı.

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

Verilen cümlelerdeki yüklemleri geçişli ve geçişsiz çatılı olarak ayıralım.

57

• Kitaplarını toplayıp odayı terk etti.

• Halamlar da bizimle tatile gelecekmiş.

• Meydanda toplanan göstericiler polis tarafından dağıtıldı.

• Annem hazırladığım yemeği çok beğendi.

• Onun hastalığı da romatizmaymış.

• Pazarda kaybettiğim cüzdan bulunmuş.

• Son romanı önümüzdeki ay basılacak.

• Bütün dertlerini bir bir anlattı.

Geçişli çatılı

Geçişsiz çatılı

Geçişsiz çatılı

Geçişsiz çatılı

Çatı aranmaz!

Geçişsiz çatılı

Geçişsiz çatılı

Geçişli çatılı

NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI BİTTİ.

BAŞA DÖNELİM.

KONUYU TEKRAR EDELİM.

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni