«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте 1992 jылдыҥ кандык айыныҥ 9-чы кӱнинде чыккан «Озогызын ундыбайлы» деп рубрикала «Тондор» деп алтай тондордыҥ бӱдӱмдери керегинде В. Каштайдыҥ jетирӱзине туштап, сонуркап, алтай литератураныҥ классиктериниҥ чӱмдемелдеринде, алтай оос чӱмдемелде ле шиҥжӱчилердиҥ иштеринде тондордыҥ бӱдӱмдери керегинде бичилгениле jилбиркектерге белетелген кӧрӱле таныштырадыс. Бу кӧрӱде айдылган алтай эл-jонныҥ кийген тондорыныҥ бӱдӱмдери мынаҥ да кӧп болордоҥ айабас…
Ат jалду болотон,
Тон jакалу болотон.
Алтай кеп ле укаа сӧстӧр.
– Новосибирск, 2010. – С. 218.
Бичиичилердиҥ чӱмдемелдеринде, шиҥжӱлӱ иштерде, оос чӱмделгеде туштаган
алтай тондордыҥ бӱдӱмдери:
1. Тарбыл тон – суйук, кыска тӱктӱ тон
2. Акар тон – кыска, койу тӱктӱ, кӱскиде кайчылаган койдыҥ терезинеҥ эткен тон
3. Корокой тон – jаш кураанныҥ терезинеҥ эткен
4. Некей тон – узун, койу тӱктӱ кышкы теренеҥ эткен
5. Торток тон – кыскачак тон
6. Jаргак тон – тӱк jок тередеҥ эткен
7. Саксарга тон – койдыҥ jайгы терезинеҥ
8. Каба тон – кышкы эликтиҥ терезинеҥ
9. Кер тон – кӱски эликтиҥ терезинеҥ
10. Тӧӧчи тон – jаскы эликтиҥ терезинеҥ эткен тон
jерлик эчкиниҥ, ийттиҥ, айуныҥ, аҥныҥ терезинеҥ тӱгин тышты jаар кӧктӧӧр (доха,
тулуп)
14. Чекпен тон – ичи-тышты бӧс тон
15. Маҥдык-торко тон – алу аҥдардыҥ терезиле jарандырылган торко бӧс тон
16. Илгин тон – jуучылдардыҥ кӧӧ-куйак тоныныҥ алдына кийетен тере тон
17. Кӧӧ-куйак тон – jуучылдардыҥ тоны (кольчуга)
18. Кӱрме тон – тизедеҥ ӧрӧ jуунак тон
19. Jуурмашту тон – ӱй улустыҥ тоны (женская шуба с оборками)
Кой кепти кичееп кий,
Эчки кепти эптеп кий.
– Сен мениҥ каган болотон уулымды, Суртулдушты, не ӧлтӱргеҥ? – деп, Ак-Кӱн jабынып алган акар тонын jардынаҥ таштап, кату унчукты. Jӱзинде боро тӱктери атрайыжып чыкты. Багырып ийбеске тудунынганы jарт болды…
– Мен улуска jакшы эдейин деп. Мен черӱме jакшы эдейин деп – Ак-Кӱн байагы таштап ийген акар тонын ойто jабынып алды. – Мениҥ тергемде тил билишпес jон, тӱк билишпес мал – ончозы амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко jуртаар. Ондый каандыкка болуп, телекейдиҥ тал-ортозын кырып та койсом – карам эмес…
Jылдыстар когы: кӧнӱ куучын // J. Каинчин. Карган тыт. – «Ӱч-Сӱмер», 1994. – С. 110, 115.
Сопок куучынын токтодоло, кезем ле кату сӧстор угулган jер jаар кӧрди. Анда акар тонын белдестенген, тӱлкӱниҥ бычкагынаҥ эткен эски бӧркин чыкпытай кийип алган, колында ӧзӧктӱ камчылу, кара чырайлу чыйрак курч бӱдӱмдӱ кижи куучын айдып турды…
Шодоев И. В. Таҥ алдында. – Горно-Алтайск, 1999. – С. 11.
Акар тон
Аҥ терезин илейле,
Акар тонды кем кӧктӧӧр?
Адабыс jаҥыс болгон деп,
Аказын санап кем барар?
Элик терезин илейле,
Эптӱ тонды кем кӧктӧӧр?
Энебис jаҥыс болгон деп,
Эjезин санап кем барар?
Алтай jаҥар кожоҥ. – Ак Чечек, 2002. – С. 343.
И.В. Шодоев 1930-чы jылдарда Улалуда совпартшколдо ӱренгени керегинде, алтай улустыҥ кийген кийими керегинде «Ӧткӧн jолымнаҥ» деп бичигинде эске алат:
«Ол ӧйдӧ Улалуда ӱренгилеп турган алтай улусты бӱгӱнги Горно-Алтайскта ӱренгилеп турган алтайларга тӱҥдештирер арга jок. Тыҥ бичикчи дегенис эки-бир класс ӱредӱлӱ улус. Бу суракты тереҥжитпей, одузынчы jылдарда совпартшколдо ӱренгилеп тургандардыҥ тыш бӱдӱмдерин, jартап айтса, кийим-тудумы jаныныҥ бир кезек кеберлерди темдектезе, эмдиги ӱйеге солум болор деп бодойдым…
Бистиҥ кийген кийимис ол ӧйдӧги jерис аайынча эдинген алтай кийимдер. Темдектезе, Чуй ичинеҥ келгендердиҥ тондоры эки кыйылу, jака jок. Лебедьтеҥ келген улустыҥ ӧдӱктери кеден кончынду, такымынаҥ бууланарлу, фуфайка аайлу кыска пеншак тонду. Оҥдойдоҥ, Кан-Оозынаҥ, Шебалиннеҥ келгендер акар, некей тондорлу, кой, элик ӧдӱктерлӱ. Каа-jаа улус чекпен тонду ла кенежин дейтен сопокту эмезе башпак дейтен кӧм ӧдӱктӱ, килиҥнеҥ, бӧстӧҥ, тӱлкӱниҥ ле шӱлӱзинниҥ бычкактарынаҥ эткен бӧрӱктерлӱ… Мен база су-алтай кийимдӱ болгом. Кер эликтиҥ терезинеҥ чӱмдеп эткен jаҥы тонду, тӱлкӱ-бычкак бӧрӱктӱ, элик бычкак ӧдӱктӱ…».
Кыска-кыска ӱредӱлер // И. Шодоев. Ӧткӧн jолымнаҥ. – Алтай Республиканыҥ «Ӱч-Сӱмер» бичик чыгартузы, 1995. – С. 76-77.
Акар, некей, кер, чекпен тондор
Межеликти беш айландым,
Ортолыкты он айландым.
(Тонныҥ кӱреези)
Алтай табышкактар.
– Горно-Алтайск, 1981. – С. 85.
…Чын, эски jаргактаҥ эткен штандарыс сууга, jутка ла чалынга белбейе кӧбӧлӧ, кӱнге карбайа кадып калган, бистиҥ тытпактажыска алары jок болуп тыдылар, оны торт ло уштуп таштаарга келижетен. Арга jокто бой-бойыска кӧрӱже, кемис jӱк ле чамчалу, кемис бозуныҥ эмезе эчкиниҥ, эмезе кулунныҥ терезинеҥ эткен кыскачак торток тонду.
Шодоев, И. Ӧткӧн jолымнаҥ. – «Ӱч-Сӱмер», 1995. – С. 18.
Шабырак он алты jаштуда кенете ле ӧзӱп чыккан. Jарындары торток тонды jара тепкен. Улустаҥ бийик, олордоҥ jаан болорго кандый уйатту. Шабырак бажын jарындары дӧӧн тыкырайтып, коркойып алган jӱретен. Кичинек ле, jабыс ла болзо – jакшы. Сӧсуккур ла, jӧпсинчек ле болзо – эптӱ. Улусту айылдарда тӱрген ле иргее jаар блаажар. Jаан оборлу кемниҥ-кемниҥ jарындары ажыра jажынып алза макалунаҥ макалду…
Тит Тырышкинниҥ jанганы: повесть // J. Каинчин. Туулар
баштай кыйгы. – Горно-Алтайск, 2006. – С. 79-80.
Jаказы jок тон болбос,
Jааны jок jурт болбос.
Алтай кеп сӧстӧр лӧ укаа сӧстӧр. – Горно-Алтайск, 1956. – С. 6.
Торток тон
Кенетийин ак сӱӱри чырайлу Элик-Баш, jаргак тонын белдестенип алган, эликтиҥ бажындый куу-сӱӱри jӱзи там кугара берген, мылтыгын ӧрӧ кӧдӱреле, Ӧскӱс-Уулдыҥ тӧжине чикелеп тутканы козине jарт ла кӧрӱнерде…
Ӧскӱс-Уул: повесть // Кучияк Павел Васильевич:
jуунадылган сочинениелер. – Горно-Алтайск, 1967. – С. 94.
Оору улустар уйуктап калганда, олор экӱ кӧзнӧктиҥ алдына коштой отурып, jылу кой терези jелбер тонды jабынып алала, jӱзӱн-jӱӱр коркымjылу кӧрмӧстӧр ло кижиниҥ сӱнези керегинде куучындажып отуратандар. Эҥир jылдыс кӧдӱрилип келгенде, Одой ӧрӧ туруп, jанарга меҥдей бергенде, Арина айдатан:
– Мында конуп кал. Jаҥыскан коркыбай канайып баратаҥ? Мен сеге бир jаргак тон, бир кийис тӧжӧк экелерим.
Кӧрмӧстӧрдӧҥ коркыбай турган кижи болуп, Одой тыҥыда кожоҥдоп, кожоҥы божой бергенде, jӧдӱлдеп, тамагы кургай бергенде, сыгырып, Jайлуны ӧрӧ jӱре беретен…
Кенетийин Jайлуныҥ ийттери чуркуражып, кӧп аттардыҥ тоҥдок jерге тибиреп клееткени угулды. Качан аттардыҥ тибирти айылдыҥ тӧрине ле jедерде, энези jаргак тондорды туура мергедеп, тура jӱгӱрди. Энезиниҥ уйуктабай jатканын Арина jаҥы ла сезип ийди. Атту улустарды торсуктап келген ийт кенетийин комудалду каҥылап, кажагандардыҥ кийни jаар болды. Ӱзеҥилер шыҥыражып, эр улустыҥ эрмеги угулды…
Арина: роман // Л. Кокышев. Алтайдыҥ кыстары.
– Горно-Алтайск, 1980. – С. 27, 28.
Тоныҥныҥ эдегин тудуп кийбес,
Jаказынаҥ тудуп кийер.
Алтай кеп ле укаа сӧстӧр. – Новосибирск, 2010. – С. 238.
Jаргак тон
Кара-Канат кам колын jаҥып, манjы тонын уштыды, мӱргӱӱл божоды. Балдар саҥды тӧмӧн чур-чуманак тӱштилер. Ак-Кӱнниҥ кичинек ӱйи Ай-Кине олорло jарышканча, сыр каткыда ӧтти. Кӧстӧри jалтырт чоктолып, тиштери кажас-кажас эдип, Ак-Кӱн jаар кылчас этти. Кӧӧркийдиҥ санап калганы кӧрбӧзӧ дӧ jарт. Оныҥ адазыла, Корон-Сары дейтен кагаанла Ак-Кӱн jыдалашкан. Корон-Сарыныҥ jыдазыныҥ сорбузы Ак-Кӱнниҥ тӧжинде jӱрӱ. Ак-Кӱнди элик терези jаргактаҥ эткен куйак аргадап алган. Ол илгин куйакты Ак-Кӱнге энези эдип берген. Узун jылдыҥ туркунына илеген ошкош эди. Илей-илей келерде, бӱткӱл тере ол ло эликтиҥ jалмаш сӧӧгиниҥ ӱйдиле ӧткӱре тартылып турар боло берген. Илӱниҥ jеткени бу. Ондый jымжак куйакты кийип алзаҥ, согоон до, jыда да ӧткӱре кадап болбос. Керек дезе ӱлдӱ де тыгынбас…
Jылдыстар когы: кӧнӱ куучын // J. Б. Каинчин. Карган тыт
– Горно-Алтайск, 1994. – С. 29.
Энемниҥ эткен кеп-кийим
Эдиме jылу кийгемде.
Энемниҥ айткан эрке сӧс
Ичиме jылу уккамда.
Адамныҥ берген кеп кийим
Аркама jылу кийгемде.
Адамныҥ айткан алкыш сӧс
Бойыма быйан jӱргемде.
Алтай jаҥар кожон. – Ак Чечек, 2002. – С. 349.
Манjы тон, илгин тон
Кара киштердеҥ талдап эткен, кӧк-торколо кыптап койгон ӱчи тонын jебечеҥ jабынып алган Омбо буурзаган ла быйанзынган кепту, Тарык jаар кӧрӱп, айтты…
Шодоев И. В. Кызалаҥду jылдар. – Горно-Алтайск, 2019. – С. 19.
Верхняя одежда женщин (jайгы тон) изготовлялась из двух видов материалов: подклад – из шкурки ягнят, верх – из хлопчатобумажной или шелковой ткани. Особенностью этой одежды являлась нарядная и красочная отделка бархатом, тканями, мехом выдры, ягнят, лапками лис, соболей, вышивкой цветными и парчовыми нитками, перламутровыми и металлическими пуговицами, бусинками. Такая шуба была одеждой замужних женщин. Количество принадлежащих женщине шуб определялось ее социальным положением.
Стан jайгы тона выкраивался из шелковых (торко) и хлопчатобумажных тканей, предпочтительно красного, зеленого и синего цветов. Шелковые ткани атласного типа всегда имели декор того же цвета, что и фон.
Женская одежда // В.П. Дьяконова. Алтайцы: материалы по этнографии теленгитов Горного Алтая.
– Горно-Алтайское республиканское книжное издательство «Юч-Сюмер», 2001. – С. 84.
Аркыттагы чегенди
Азып билетен ол эдим.
Акар тере ийлейле,
Чӱмдеп билетен ол эдим.
Ачыган чеген бар болзо,
Аракы азып билерим.
Тон-чегедек кезеле,
Jарандыр билер ол эдим.
Акулова, Т. От алышкан сӱмерлер: алкыштар,
кожоҥдор, чӧрчӧктӧр, кеп-куучындар.
– Горно-Алтайск, 2012. – С. 67-68.
Ӱчи тон, кыпту тон
Кудай-Берген кӧк торко тонныҥ jеҥиле телбек jӱзине тебилип келген терди туура тартып арчып ийеле, jалчыларына калганчызын кылчайып кӧрӧлӧ, айткан…
…Оттыҥ jаркынына айылчыныҥ кара торколо кыптаган тоны мызылдап чыкты, коркок тумчугыныҥ бажы jалтырап, кызыл чырайы иле кӧрӱнди.
…Эр улустыҥ ортозынаҥ Ырыс ӧрӧ бийиктей отурды. Ол тӱлкӱ бӧлjилӱ торко тонныҥ эдегин ача тартты, кара килиҥ камду бӧлjилу бӧрӱгиниҥ кызыл торко чачагы сол кулагыныҥ ӱстине аҥданып келди.
Аза-Jалаҥ: повесть // Кучияк, П. В. Jуунадылган сочинениелер.
– Горно-Алтайск, 1967. – С. 181, 184, 204.
…Айыл ээзиниҥ кийгени – кӧк кӧбӧҥлӧ кыптаган камду кыйулу кураан тон, тонныҥ таскылдый элбек эдектериниҥ алдынаҥ хром сопокторыныҥ баштары jалтыражат.
Айгырдыҥ бажы: повесть // J. Каинчин. Туулар баштай кыйгы.
– Горно-Алтайск, 2006. – С. 91.
Кызыл чийне чололу
Килиҥ тонныҥ jаражын.
Кызыл торколо кыптаган
Чегедектиҥ сӱрлӱзин.
Чийлӱ чечек чололу
Чиҥмери тонныҥ jаражын.
Чиҥмериле кыптаган
Чегедектиҥ сӱрлӱзин.
Акулова, Т. От алышкан сӱмерлер:
алкыштар, кожоҥдор, чӧрчӧктӧр, кеп-
куучындар. – Горно-Алтайск, 2012. – С. 68.
Кыпту тон
Jуурмашту тон, чекпен тон
Кече бозокой эҥирде тураныҥ jанында серӱӱнден отурза, ӧлӧҥ шылыраган, оноҥ кижи jӧткӱрген. Тураныҥ ары jанынаҥ узун сынду, чекпендӱ (онызы айла jака jок, ондый кырмалjы чекпенди таадазы кийип туратан) кижи чыгып келген. Jалбак кайыш курлу. Курында куулы чӱмдемелдер jалтырап турган. «Куулы мынайып jалтырабас, бу алтын болбой?» – деп, Эрел сананган. Кандый да jеҥилчек кӱреҥ сопокту. Болчок алтай бӧрӱктӱ. Бӧркинде кӱрее jок. Jаҥыс ла jалбак камдула кӱреелей кӧктӧп салган бӧрӱгин тӱҥзӱйте кийип алган...
Адаров, А. Ӧлӱмниҥ чаҥкыр кужы: роман. – Горно-Алтайск, 1993. – С. 14.
…Бойы ол ап-ару jӱстӱ, албаа бычкак бӧрӱгин кӧскӧ jетире тӱжӱре тарткан, jер jалмаган кызыл кӧбӧҥ тон кӱн чогына кылтыраган, jаҥы хром сопокторы чыкыраган-такылдаган да jӱрзе, кижи та незинеҥ де бу келин шалырт, чылбак деп билип ийер.
Айгырдыҥ бажы: повесть // J. Каинчин. Туулар баштай кыйгы. – Горно-Алтайск, 2006. – С. 135.
Межеликти айландыра
Беш элик маҥтай берди.
(Jуурмашту тон)
Вокруг сопки проскакали
Пять одинаковых косуль.
(Женская с оборками шуба)
Алтай табышкактар = Алтайские загадки.
– Горно-Алтайск, 1981. – С. 85.
Ӧлӧштӧйди тӧрт баатыр
Баштап алып ичкери базат.
Кӧк эчки терезинеҥ эткен
Кату-кабыр jаакы берет,
Кӧк шееjимек таштап берет.
Jес казан, бир айак
Jедер дежип айдыжып турат…
(шееjимек – озогы алтай чамча, карманду)
Марков, Ш. Ӧлӧштӧй // Алтай баатырлар: алтай албатыныҥ
ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри. Т. V. – Горно-Алтайск, 1966. – С. 7.
Верхней зимней одеждой южных алтайцев являлись тон – овчинная шуба и дьакы – козлиная доха. Летом верхней одеждой мужчины преимущественно у теленгитов был чекпень – халат из сукна или другого материала. Замужние женщины надевали специальную накидку – чегедек, а вдовы – чуба...
Тощакова, Е. М. Алтайская женщина в дореволюционном прошлом
// Ученые записки Горно-Алтайского научно-исследовательского института
истории, языка и литературы. Вып. 2. – Горно-Алтайск, 1958. – С. 122-123.
Jаакы тон, чекпен тон
Айры тууныҥ бажына
Албаа аҥдап чыгадым.
Албаа терези jаканы
Албаты ортодо кийедим.
Чаҥкыр тууныҥ бажына
Чокондой аҥдап чыгадым.
Чокондой терези jаакыны
Jоным ортодо кийедим.
Jаҥар кожоҥ
Кӧӧ-куйак, чекпен тон
…«Ол jер» кайда да барбас – кӧрӱлер, jӱрилер. «Ол jерде» тузаланатан jӧӧжӧ эмди де белен. Алты ак ат, алтындап койгон абра, амырап jадар алтын межик, ӱлдӱ-jыда, кӧӧ-куйак – jе не керек – ончозы белен. Белен эмес неме jаҥыс чекпен. Оны шидегедий бӧс тӧ бар, чӱмдегедий чиҥмери де бар. Jе кандый бир jепсел тӱҥей ле белен эмес болор учурлу. Бу нениҥ учун дезе бир кижи «ижим бӱтти» ле деерде, Эрлик-бий оныҥ сӱнеезин ушта согуп ийген дешкилеер.
Jылдыстар когы: кӧнӱ куучын // J. Б. Каинчин.
Карган тыт – Горно-Алтайск, 1994. – С. 29.
Токум ичинде ат jӱрер –
Оны кем таныыр?
Тон ичинде эр jӱрер –
Оны кем билер?
Алтай кеп сӧстӧр лӧ укаа сӧстӧр.
– Горно-Алтайск, 1956. – С. 6.
…Алтан сегис бу чилбилӱ
Алтын кӱлер тон ло берди.
Ала кӱйӱп бу кийерде, ӧй лӧ болды.
Тогзон тогус бу топчылу
Кӧӧ куйак бербей кайтты.
Ала кӱйӱп бу кийерде,
Кап тар ӧйдӧҥ ӧй лӧ болды.
Калкин, А. Маадай-Кара // Алтай баатырлар: алтай
калыктыҥ ат-нерелӱ кай чӧрчӧктӧри. Т. XIV.
– Горно-Алтайск, 2008. – С. 65.
Тогус кӱнниҥ бажында
Кара-Бӧкӧ баатыр
Кара-Кӧлдӧҥ чыгып келерде,
Энедеҥ чыккан эт jылаҥаш болды.
Ол коронды урарда,
Тогус кат торко тон,
Сегис кат ылтанду темир сопок –
Ончозы ла кайыла бертир.
Айылдыҥ ичинде
Jакшылыкта кийетен
Айдыҥ-кӱнниҥ чололу
Алтын мандык тон бар,
Эки ийнизи ӧртӧп койтыр…
Айдый-кӱндий алтын чололу
Мандык-торко тонды
Кара-Бӧкӧниҥ ӱстиндӧӧн чачты.
Кара-Бӧкӧ алала, jабынды.
Алтын калбаҥ бӧрӱк кийдирди,
Алты кат ылтанду
Темир сопок ӧдӱк кийдирди,
Тойлу-jыргалду jерге экелди…
Кокпоева, К. Кара-Бӧкӧ // Алтай баатырлар: алтай калыктыҥ ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри. Т. XVI. – Горно-Алтайск, 2018. – С. 261.
Эбире тутса jыртылбас
Эптеп эткен торко тон.
Эр-jажына ташташпас
Элдеҥ тапкан тӧрӧгӧн.
Jардынаҥ тутса jыртылбас
Jазап эткен торко тон.
Jамандажып айдышпас
Jонноҥ тапкан тӧрӧгӧн.
Алтай jаҥар кожоҥ.
– Ак Чечек, 2002. – С. 355.
Маҥдык-торко тон
Алтын каалга кӱрчегин
Кыс меҥдеп салып ийди,
Маҥдык тонын уштып кактады.
Jе катак торко чамча ичинде
Кара чымыл кыҥылдап турды.
Чамчазын уштып кактады,
Кара коҥыс тӱжӱп келди.
Ак-Коо ачынала,
Кара коҥусты былчыра тепти…
Марков, Ш. Ӧлӧштӧй // Алтай баатырлар: алтай албатыныҥ ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри.
Т. V. – Горно-Алтайск, 1966. – С. 196.
Кызыл булгайры ӧдӱктӱ, кӧк торко тонду, камду терезинеҥ чӱмдеп эткен бӧрӱктӱ, алтан jаштаҥ ажа берген Омбо jайзаҥ jаан кереге ӧргӧӧниҥ тӧринде отурды…
Jап-jаҥы сӱт ак кийистердеҥ эткен кереге ӧргӧӧниҥ тӧриниҥ бажында ак ширдектиҥ ӱстинде Амыр-Санаа отурды. Камдуныҥ ла киштиҥ терелериле чӱмдеп jазаган, ич jанын торколо кыптап койгон, эптӱ ле jараш эткен кара килиҥ калат Амыр-Санааныҥ оборы jаан коп-коо сынына, чодыр кара чырайына, солоон баатыр будӱмине сӱрекей келишкени ле jараганы оныҥ тыш бӱдӱмин ӧҥжӱк ле сӱрлӱ эдип кееркедет…
Шодоев И. В. Кызалаҥду jылдар. – Горно-Алтайск, 2019. – С. 46, 88.
Jарманка айылдыҥ чобра jабынтызына jӧлӧнип алган отурды. Оноҥ ыраак jок килиҥ болjилӱ сары тон ло кӧк чачакту кубакай бӧрӱк кӧрӱнди. Ол керек дезе тууразында салактап турган чололу кайышты да кӧрӱп алды. Бу кайыштагы отыкты кызыл курга кыстанып алган эмтир…
Бай айылдаштары Ойтоков Копшолой ло Jыргалов Jакшы Сопокты колтыктап алган келдилер. Оныҥ качарлары билдирер-билдирбес кыскылтым боло берген, кӧстӧри бирде jобожый ӧчӧмиктелип, бирде суркуражып чыгат. Ол бажын ӧрӧ бийик кӧдӱреле, улустыҥ алдына тура тӱшти. Качан ол jайзаҥ болор тушта кийген бу ок кыскылтым торко тонын ла озогы бӱдӱмдӱ кураан бӧрӱгин кийгенче, ол бойыныҥ сӧӧктош улузыныҥ алдына база мынайып ок чыгатан эди…
А. Коптелов. Улу кӧчӱш: роман – Горно-Алтайск, 1959. – С. 23, 71.
Мандык-торко тон
Ары jӱгӱрген кара чат,
Бери jӱгӱрген кара чат.
(Алтай тонныҥ кааjызы)
Алтай табышкактар.
– Горно-Алтайск, 1981. – С. 85.
Эчкиниҥ, эликтиҥ, кулунныҥ терелериниҥ тӱктерин jоголтоло, jымжада уужап, илгин эдип jат.
Шодоев, И. Ӧткӧн jолымнаҥ. – «Ӱч-Сӱмер», 1995. – С. 39.
…Алтайцы носят летом не крытые тканью кожаные кафтаны из шкур жеребенка или дикой козы с шалевым воротником (йаргак) мехом наружу. Зимой (да и летом тоже) – шубы из овчины, шкур дикой козы, сурка, реже – хорька. Эти шубы крыты обычно плюшем, бархатом, дабой или нанкой (бӧз) и оторочены широкой каймой, а кроме того, отделаны широкой полосой меха жеребца. Рукава этих шуб, очень широкие от плеча, в запястье узкие. Ширина спины шубы у плеч – между задними швами рукавов – не более шести дюймов, так что широкие рукава шубы почти соприкасаются на спине. Воротника у шубы нет, но на груди имеется квадратный клапан из пестрого холста шириной в несколько дюймов, который называют воротом (йака).
Бедняки носят не крытые материей шубы из овчины или меха горной козы или кафтаны из белого войлока. Поверх шубы алтаец надевает широкий кожаный пояс с патронташем и мешочком для пуль, огнивом и ножом или матерчатый пояс с огнивом и ножом. Огниво носят за спиной, прикрепляют на ремешке к пуговице, застегнутой за ремень, так что его легко снять и снова прикрепить правой рукой. Нож алтаец носит на левом боку в деревянных или костяных ножнах, прикрепленных ремешком к поясу.
Алтайские горные калмыки. // В.В. Радлов. Из Сибири: страницы дневника. – Москва, 1989. – С. 131-132.
Jеҥемди айландыра
Jеерен маҥтай бертир.
(Тонныҥ кӱреези)
Алтай табышкактар.
– Горно-Алтайск, 1981. – С. 85.
Илгин тон, jаакы тон, манjы тон,
кыпту тон, каба, тӧӧчи, эмезе кер тон
Кӧӧ куйак тон
Ӱч-Сӱмердиҥ jиткезинде
Ӱч тӱҥей кӧлгӧ уул jетти.
Бу кӧлдӧрдиҥ jарадында
Кан-Jеерен ат jӱрер болды.
Алып кижиниҥ тонын ээрде
Jык этире бӧкӧрип койтыр.
Ай-карагай оок-саадакты
Бектеп туруп канjалап койтыр…
…Эки бойы jӧптӧшти,
Ээзи ле ады танышты.
Кӧӧ-куйакты аттаҥ чечип,
Бойына jабынып кийип турат.
Маак ӧдӱкти ол алып,
Будына тартып кийип турат.
Колдыҥ меелейин ол алып,
Колына бу кийип турат,
Ар-маҥдык бу тонды
Кӧӧниҥ ӱстине кийип турат.
Тӧртӧн эки ширӱ топчыны
Теҥдей тудуп топчылайт.
Кара кумдус кара бӧрӱкти
Кулак тӧскӧ кийе согот…
Марков, Ш. Бар-Чоокыр атту Байыҥ-Коо
// Алтай баатырлар: алтай албатыныҥ
ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри. Т. VII. – Горно-Алтайск,
1972. – С. 147, 148.
Межеликти беш jеерен айлана берди.
(Тонныҥ кыйузы)
Алтай табышкактар = Алтайские загадки.
– Горно-Алтайск, 1981. – С. 86.
…Оны уккан Отургыш
Кӧӧ-куйак jепсел кийди,
Айылынаҥ чыга конды:
«Бойым буспаан алтайымды
Слер бузарга турар ба?
Бойым jемирбеген jуртымды
Слер jемирерге турар ба?...»
Яманчиков J. Отургыш // Алтай баатырлар:
алтай албатыныҥ ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри. Т. VII.
– Горно-Алтайск, 1972. – С. 50-51.
…Килиҥ кара атту
Кускун Кара баатыр болды.
Jӱс учарлу
Кара тайга адалу.
Jӱс коолду
Кӧк талай энелӱ.
Анайып туруп аайы чыкты,
Ады-jолы адалды,
Ат-нерези чыга берди.
Килиҥ кара ат
Jалбагынаҥ jадып берди.
Алмар-шалмар кийип,
Ак кӱрмелер катай-тетей
Кумдус уул кийип турды.
Тогузон кат ылтаҥду
Темир ӧдӱк тееп кийди
Тогузон кат кӧӧ куйактыҥ,
Jӱс топчызын топчылады.
Алып тудар агас jака,
Кӱлӱк тудар киш jака
Катай-тетей кийинип,
Айдыҥ оды алтын курын
Алты оронып курчанды…
Jутканаков, М. Кӧгӱтей // Алтай баатырлар:
алтай албатыныҥ ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри. Т. I.
– Горно-Алтайск, 1958. – С. 113.
Кӱрме тон, кӧӧ-куйак тон
Тӱлкӱ jакы сыйладым,
Седеҥ, ару кийип jӱр.
Сыргалjым деп ададым,
Ундыбагын, сакып jӱр.
Камду jакы сыйладым,
Чебер, седеҥ кийип jӱр.
Кайраным деп ададым,
Ундыбагын, сакып jӱр.
Акулова, Т. От алышкан сӱмерлер: алкыштар,
кожоҥдор, чӧрчӧктӧр, кеп-куучындар.
– Горно-Алтайск, 2012. – С. 68.
Моҥыс-каан ӱйге кирди.
Ай карагай саадагын jӱктенди,
Алмас болот ӱлдӱзин тагынды,
Кӧӧ куйак тонын кийди…
Марков, Ш. Ӧлӧштӧй // Алтай баатырлар: алтай албатыныҥ ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри.
Т. V. – Горно-Алтайск, 1966. – С. 49-50.
Кӱрме тон, кӧӧ-куйак тон, маҥдык тон
Омок койдыҥ терези
Ойылбас jакшы тон эмей.
Аймактаҥ тапкан тӧрӧгӧн
Ундылбас jаҥду ол эмей.
Кара койдыҥ терези
Катпас jакшы тон эмей.
Калыктаҥ тапкан тӧрӧгӧн
Кару болор ол эмей.
Алтай jаҥар кожоҥ. – Ак Чечек, 2002. – С. 343.
Кан-Алтын баатыр
Айбыстанды туура мергедейт,
Таш ширеедеҥ тӱже секирет,
Иркек маҥдык ичинеҥ кийет,
Тижи маҥдык тыштынаҥ кийет,
Алтан чардыҥ терези
Албыр-шалбыр штан кийет,
Jетен чардыҥ терези
Кӱрме тонды кептей кийет…
Сегизен сегис илjирмелӱ
Кӧӧ куйак тонын болзо
Кӱр кӧксине кийип алат,
Сегизен сегис илjирмезин
Тоолой тудуп, теектеп алат…
Чачияков, Т. Кан-Алтын // Алтай баатырлар:
алтай албатыныҥ ат-нерелӱ чӧрчӧктӧри. Т. VI.
– Горно-Алтайск, 1968. – С. 127-128.
…Тон эдетен терени уужап иилейтениниҥ чӱми jаан, сӱрекей кӱч иш. Терени уужап иилейтениниҥ эп-сӱмезине мен jакшы таскагам. Энем мени мактап, «иш устаҥ коркор», «jалкурбаган кижи ус болор, уйалбаган кижи кам болор» – деп, албатыныҥ кеп сӧсторин эске алындыратан.
Койдыҥ jаскы ла кышкы терелериле тон этпей jат. Jаскы тере jыртылчаҥ, бортык, кышкы тере ӱсту, андый тереле эткен тон кышкыда карбайа тоҥо берер. Тонго jайгы ла кӱски терелер jараар. Jайгы терелердеҥ эткен тонды кӱс, jас кийетен акар тон деп айдар. Кӱски терелер кышкыда кийетен некей тонго jараар.
Чылгый терени иилеп белетеерге эҥ ле баштап буурлайла* бӱктеп болчоктоп койор. Эки-ӱч конгон кийнинде тере чыктап jымжаар, бууры кебирей берзе, оны сӱргӱле сӱрер. Оныҥ кийнинде кол эдректерле эдректеп илеер, колло ныкып уужаар. Уужаш jеткен соҥында терени айылдыҥ керемине арта салып, ышталтар. Анда ол тӧрт-беш, алты-jети кӱнге улай турар. Саргара ышталган кийнинде оны сарсула jибидип, колло тырмап jат. Оноҥ оны агын сууга jунала, кургадар. Кургаган соҥында база ла эдректеер, колло уужаар. Уужаш jеде берзе, терени кулурлайла, бӱктеп, болчоктойло эки-ӱч кӱнге jатырала, сӱргӱшле сӱрер. Ӧрӧги айдылган эп-сӱме ончозы бойыныҥ ӧйинде ле кеминде jакшы эдилген болзо, иилелип уужалган тере ак торкодый ару ла jымжак, чеберлезе кӧп jылдарга кийетен чыҥдый ла ӧҥжӱк тон болор.
(*Буурлайла – терени jибидерге уйдыҥ бууры jараар. Оны кайнадала сокыга салала былча согор. Оноҥ оны кандый бир кичинек сабатка салып, суула эмеш чыктыдала, бир-эки кӱнге jатырала терени буурлаар. Сӱргӱ – тере сӱретен сӱргуни нургулай ла cынык чалгыдаҥ эдип jат.)
Шодоев, И. Ӧткӧн jолымнаҥ. – «Ӱч-Сӱмер», 1995. – С. 20-21.
Кеҥ тон jыртылбас,
Кеп сӧс бузулбас.
Акар тон, некей тон
Материалом для шуб служили овчины… Шкуру первоначально покрывали слоем арчи или чегеня, затем свертывали пакетом мездрой внутрь и в таком виде оставляли лежать. Через два-три дня ее развертывали, соскребали мездру ножом или специальным скребком, разминали ручной мялкой – эдреком… Эдрек представлял собой всего лишь деревянную палку с мелкими зубцами на гранях по обеим сторонам.
После разминания эдреком шкуру одновременно просушивали и продымляли на решетке – артпак, или подвешенной на жерди. Затем начинался второй этап обработки. Шкуру покрывали слоем кашеобразной массы из печени. Предварительно печень варили, размельчали в ступе, разбавляли сывороткой – сарысу. Покрытую шкуру дня два держали в свернутом виде, после чего снова ножом или скребком обрабатывали и разминали тем же эдреком. Наконец, окончательно мездру счищали более совершенным инструментом – куруп.
Раскрой производился обычным ножом. Шили шубы эн учук – сухожильными нитками, проколы делали шилом, не употребляя иголки. Швы сшивали двумя нитками, а чтобы они не оголялись, на лицевой стороне вставляли бурумай – выпушку из той же овчины. Полы и подол шубы обшивались каймой из фабричной материи или из шкур других животных, чаще всего жеребенка.
По внешнему виду мужская, женская, детская шубы отличались только отделкой наружной полы и подола. Женская шуба, например, на левой запашной поле, на груди имела – оймо – ступенчатый выступ, черная материя которого расшивалась цветными нитками, а по краям украшалась набором цветных пуговиц.
Алтайские шубы длинны (до лодыжек) и широкополы, на каждую требуется шесть-семь овчин.
Тощакова, Е. М. Алтайская женщина в дореволюционном прошлом
// Ученые записки Горно-Алтайского научно-исследовательского института
истории, языка и литературы. Вып. 2. – Горно-Алтайск, 1958. – С. 122-123.
Межеликти беш айландым,
Ортолыкты он айландым.
(Тонныҥ кыйузы)
Алтай табышкактар. – Горно-Алтайск, 1981. – С. 85-86.
1. Национальная одежда // Этнографический атлас Республики Алтай. – Горно-Алтайск, 2022. – С. 58-67.
4. Алтай тон // Солоҥы: балдардыҥ журналы. – 2021. - №4.
6. Алтайские горные калмыки. // В.В. Радлов. Из Сибири: страницы дневника. – Москва, 1989. – С. 131-132.
Jалду болзо – ат,
Jакалу болзо – тон.
Алтай кеп ле укаа сӧстӧр.
– Новосибирск, 2010. – С. 218.
Алтай тон керегинде тереҥжиде билерге турган кычыраачыларга керектӱ бичиктер:
Кӧрӱде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ, И. И. Митрофановтыҥ ла И. И. Ортонуловтыҥ jуруктары тузаланылган.