Giới Thiệu Chung
Khu di tích địa đạo Củ Chi thuộc xã Phú Mỹ Hưng, huyện Củ Chi, cách trung tâm Tp. Hồ Chí Minh 70km về phía tây bắc.
Hệ thống địa đạo chủ yếu tập trung ở ấp Phú Hiệp thuộc xã Phú Mỹ Hưng.
Địa đạo Bến Đình và địa đạo Bến Dược là những di tích thuộc hệ thống địa đạo Củ Chi.
Đây là công trình độc đáo với những đường hầm sâu trong lòng đất gồm nhiều tầng, nhiều ngõ ngách như mạng nhện dài trên 200km.
Hệ thống địa đạo bao gồm bệnh xá, nhiều phòng ở, nhà bếp, kho chứa, phòng làm việc, hệ thống đường ngầm dưới lòng đất.
Trong Chiến dịch Tết Mậu Thân 1968, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã sử dụng hệ thống địa đạo này để tấn công Sài Gòn.
Lịch Sử Hình Thành
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, quân và dân hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An đã đào những đoạn hầm ngắn, cấu trúc đơn giản dùng để ẩn nấp tránh các cuộc bố ráp càn quét của quân đội Pháp và để cung cấp nơi trú ẩn cho quân Việt Minh.
Mỗi xã đào một địa đạo riêng, sau đó các địa đạo đã được nối liền nhau tạo thành một hệ thống địa đạo liên hoàn, phức tạp, về sau phát triển rộng ra và trở thành nơi che giấu lực lượng, khi chiến đấu có thể liên lạc, hỗ trợ nhau.
Trong thời gian từ 1961–1965, khi cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ bước sang giai đoạn quyết liệt, các xã phía Bắc Củ Chi đã hoàn thành tuyến địa đạo trục gọi là "xương sống"
Trước sự tấn công ác liệt của Mỹ - ngụy, Khu ủy Sài Gòn – Gia Định và Huyện ủy Củ Chi đã lãnh đạo nhân dân và lực lượng vũ trang quyết tâm bám trụ chiến đấu, bảo vệ vùng căn cứ cách mạng chiến lược quan trọng.
Phong trào đào địa đạo ngày càng phát triển rầm rộ khắp nơi, nhân dân Củ Chi nô nức tham gia kiến tạo đường hầm đánh giặc, bất chấp đạn bom, mưa nắng, xây dựng “xã ấp chiến đấu” thiết lập “vành đai diệt Mỹ”.
Bằng phương tiện dụng cụ thô sơ là lưỡi cuốc và chiếc ki xúc đất bằng tre, quân và dân Củ Chi đã tạo nên công trình đồ sộ với hàng trăm km đường hầm dọc ngang trong lòng đất, nối liền các xã ấp với nhau như một “làng ngầm”.
Một khối lượng lớn đất được đem đổ xuống những hố bom ngập nước, đắp thành ụ mối, đổ ra đồng ruộng cày bừa, trồng hoa màu lên trên…chỉ một thời gian là mất dấu vết.
Đến năm 1965, có khoảng 200km địa đạo đã được đào. Địa đạo Củ Chi đã trở thành mối nguy hiểm thường trực đối với địch trong suốt cuộc chiến tranh.
Cấu Trúc Địa Đạo
Hệ thống địa đạo chạy ngoắt ngoéo trong lòng đất, từ đường “xương sống” tỏa ra vô số nhánh dài ngắn, ăn thông với nhau, hoặc độc lập chấm dứt tùy theo địa hình.
Có nhiều nhánh trổ ra sông Sài Gòn, để khi bị tình thế nguy kịch, có thể vượt qua sông sang vùng căn cứ Bến Cát (Bình Dương).
Những nơi giao nhau hoặc sắp vào miệng hầm, địa đạo hẹp dần, có khi phải trườn hoặc chui vào miệng hầm. Những giao điểm đặc biệt của địa đạo có chốt an toàn.
Hệ thống địa đạo gồm 3 tầng, ăn thông với nhau.
- Tầng một cách mặt đất 3m, chống được đạn pháo và sức nặng của xe tăng, xe bọc thép.
- Tầng 2 cách mặt đất 5m, có thể chống được bom cỡ nhỏ.
- Còn tầng cuối cùng cách mặt đất 8-10m hết sức an toàn.
Địa đạo được chia làm 3 khu: Khu trung tâm dành cho các cán bộ lãnh đạo cao cấp. Khu bên trái nơi đóng quân của tiểu đoàn Vinh Quang (đội phòng vệ). Khu bên phải gồm hầm văn phòng và hầm hội họp.
Điểm nổi bật của khu địa đạo ở Phú Mỹ Hưng là các hầm âm trong lòng đất. Những căn hầm xây dựng cho văn phòng, y tế, hậu cần, cơ yếu, văn nghệ...
Địa đạo nối các hầm thường vòng vèo qua một chốt bảo vệ. Tất cả những hầm này đều xây dựng trong khu vực đất rắn pha đá sỏi.
Nóc hầm được làm bằng các tấm bê tông lát ngang, sau đó lấp kín hoàn toàn bên trên. Đối với hầm hình chữ A, hai bên vách có giàn cây chịu lực có thể mắc võng nằm. Ngoài ra còn có một số hầm được trét xi-măng chống thấm.
Miệng địa đạo thường lẫn trong bụi rậm, gò mối, kích thước vừa vặn một người chui vào. Nắp hầm là mảnh gỗ khỏa cỏ tươi, chụp vừa miệng hầm.
Dọc theo đường hầm có lỗ thông hơi, được ngụy trang kín đáo và trổ lên trên mặt đất bằng nhiều cửa bí mật trong các bụi rậm.
Dưới những khúc địa đạo ở khu vực hiểm yếu, có đặt hầm chông, hố đinh, cạm bẫy… Kẻ lạ bước lên, lập tức rơi xuống bẫy.
Một số kiểu bẫy chông
Chung quanh cửa hầm lên xuống được bố trí nhiều hầm chông, hố đinh, mìn trái (gọi là tử địa), có cả mìn lớn chống tăng và mâm phóng lựu đạn chống máy bay trực thăng đổ chụp, nhằm tiêu diệt, ngăn chặn quân địch tới gần.
Một chiến tuyến vững chắc tạo thành vòng cung bảo vệ khu trung tâm là hệ thống giao thông hào xen kẽ ụ chiến đấu.
Liên hoàn với địa đạo có các hầm rộng để nghỉ ngơi sau khi chiến đấu, mắc võng được. Có các nơi dự trữ vũ khí, lương thực, thực phẩm, nước uống, có giếng nước, bếp Hoàng Cầm, hầm làm việc của các vị lãnh đạo, chỉ huy, hầm giải phẩu, nuôi dưỡng thương binh, hầm chữa A vững chắc cho phụ nữ, người già, trẻ em trú ẩn.
Bếp Hoàng Cầm là bếp nấu ăn, được thiết kế rất khéo léo để khói bếp được lọc qua nhiều lớp đến khi thoát ra bên ngoài chỉ còn là một làn sương mờ ảo, bay là là mặt đất khiến cho máy bay địch từ trên cao không thể phát hiện được.
Vào thời kỳ đánh phá ác liệt, mọi hoạt động của lực lượng chiến đấu và sinh hoạt của nhân dân đều diễn ra lòng đất. Nhưng thực tế ở trong địa đạo cũng hết sức gian khổ. Bởi:
- Trong lòng đất tối đen, chật hẹp, đi lại rất khó khăn, phần lớn đi khom hoặc bò.
- Đường hầm có nơi ẩm ướt và ngột ngạt do thiếu dưỡng khí và ánh sáng.
- Vào mùa mưa, lòng đất lại phát sinh nhiều thứ côn trùng độc hại, nhiều nơi có cả rắn rết…
- Hằng ngày việc lên xuống qua miệng hầm mà vẫn giữ bí mật cho địa đạo là 1 chuyện hết sức phức tạp.
Mỹ - Ngụy nhận ra rằng các lực lượng chiến đấu đều xuất phát từ dưới đường hầm và các công sự nên chúng quyết tâm phá hủy hệ thống địa đạo lợi hại này.
Quân đội Mỹ và quân lực Việt Nam Cộng Hoà đã liên tục tấn công vào hệ thống địa đạo bằng đủ biện pháp như: ném bom, thổi hơi ngạt, bơm nước vào địa đạo...
Trong suốt một thời gian dài, chúng liên tục tấn công, đánh phá vùng căn cứ và hệ thống địa đạo hết sức khốc liệt. Chủ yếu là năm thủ đoạn sau:
1. Dùng nước phá địa đạo.
Trong suốt một thời gian dài, chúng liên tục tấn công, đánh phá vùng căn cứ và hệ thống địa đạo hết sức khốc liệt. Chủ yếu là năm thủ đoạn sau:
1. Dùng nước phá địa đạo.
2. Dùng đội quân chuyên phá hầm vào địa đạo.
Trong suốt một thời gian dài, địch liên tục tấn công, đánh phá vùng căn cứ và hệ thống địa đạo hết sức khốc liệt. Chủ yếu là năm thủ đoạn sau:
1. Dùng nước phá địa đạo.
2. Dùng đội quân chuyên phá hầm vào địa đạo.
3. Dùng chó nghiệp vụ đánh phá địa đạo.
4. Dùng xe cơ giới ủi phá địa đạo.
5. Gieo cỏ phá địa hình.
Cũng từ địa đạo này, cuộc hành quân Crimp (cái bẫy) của Mỹ với trên 8.000 quân (1-1966), cuộc hành quân Sedarfall (1-1967) gồm 12.000 quân và cuộc hành quân manhattan (giữa tháng 3-1967), có xe tăng, máy bay yểm trợ tối đa, nhằm biến Củ Chi thành "khu tự do hủy diệt" đã bị đập tan.
Xuân Mậu Thân 1968, lực lượng cách mạng từ hệ thống địa đạo xông lên hợp lực với nhân dân đồng loạt tấn công vào hang ổ kẻ thù tại Sài Gòn. Nhưng sau đó Mỹ - Nguỵ phản công và liên tục mở các cuộc hành quân càn quét ác liệt.
Tới mùa Xuân 1975, nhiều cánh quân lớn của Quân đoàn 3 cùng với nhiều đơn vị chủ lực, địa phương tập kết và tiến vào giải phóng thị trấn Củ Chi và dinh lũy cuối cùng của địch tại Sài Gòn, kết thúc toàn thắng cuộc kháng chiến chống Mỹ, vào lúc 11 giờ 30 ngày 30-4-1975.
Củ Chi được Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tặng danh hiệu: CỦ CHI ĐẤT THÉP THÀNH ĐỒNG.
� Được Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam hai lần tuyên dương danh hiệu; ANH HÙNG LỰC LƯỢNG VŨ TRANG NHÂN DÂN.
� Tính đến năm 1998, toàn huyện Củ Chi được tuyên dương: 13 xã anh hùng, 28 anh hùng, 715 Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng, 1.800 người được phong dũng sĩ. Được tặng thưởng 2 Huân chương Thành đồng Tổ quốc và trên 500 Huân chương Quân công, Chiến công các hạng cho các tập thể và cá nhân.
Lập nên những chiến tích vinh quang, Củ Chi đã chịu nhiều hy sinh to lớn:
Hàng ngàn chiến sĩ và đồng bào đã ngã xuống trong cuộc chiến đấu vì độc lập tự do của Tổ quốc. Hàng ngàn người bị thương tích, 28.000 ngôi nhà bị địch đốt phá, san bằng, ruộng vườn bị hoang phế, môi trường bị hủy diệt…
� Chiến tranh đã để lại hậu quả nặng nề đối với Củ Chi, nhất là những mất mát đau thương về người và tình trạng đói nghèo trong nhiều năm sau ngày giải phóng.
Địa đạo Củ Chi đã đi vào lịch sử đấu tranh anh hùng của dân tộc Việt Nam như một huyền thoại của thế kỷ XX và trở thành một địa danh nổi tiếng trên thế giới.
Địa đạo Củ Chi đã trở thành một điểm du lịch hấp dẫn cho du khách đến tham quan khi đến Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngày nay, địa đạo Củ Chi còn khoảng 120km được bảo vệ và là điểm du lịch hấp dẫn du khách.
Du khách được trải nghiệm cuộc sống dưới địa đạo như những cư dân thực thụ trước đây.
Cơm nắm và khoai mì, là hai món ăn chính mà ngày trước bộ đội ta dùng lót dạ để có sức đánh giặc, giờ đây đang là đặc sản.
Để tưởng nhớ công lao những chiến sĩ đã hy sinh anh dũng vì sự nghiệp giải phóng dân tộc và đất nước một ngôi đền đã được xây dựng hết sức trang trọng và uy nghi tại Bến Dược. Đó là đền tưởng niệm Bến Dược.
Được xây dựng vào ngày 19 tháng 12 năm 1995 là công trình độc đáo của khu di tích, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.
Trên văn bia đặt trước đền có đoạn ghi "...Chiến thắng lớn đến từ hy sinh to lớn. Ai đếm khăn tang, ai đong máu chiến trường? Con của mẹ ra đi không bao giờ trở lại, mẹ khóc mỗi hoàng hôn... ".
Địa đạo Bến Dược (thuộc ấp Phú hiệp, xã Phú Mỹ Hưng - Củ Chi) được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích lịch sử quốc gia theo quyết định số 54/VHQĐ ngày 29/4/1979.
Địa đạo Bến Đình (xã Nhuận Đức - Củ Chi) cũng được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia theo quyết định số 101/2004/QĐ-BVHTT ngày 15 tháng 12 năm 2004 của Bộ Văn hóa - Thông tin.