1

Ενότητα 44:Το προσφυγικό ζήτημα στην Ελλάδα κατά τον Μεσοπόλεμο

Μπακάλης Κώστας (history-logotexnia.blogspot.com)

Σμύρνη. Έλληνες περιμένουν να επιβιβαστούν στα πλοία που θα τους μεταφέρουν στην Ελλάδα © Topical Press Agency/Getty Images

�Γνωρίζετε προσφυγικά αθλητικά σωματεία στην Ελλάδα ;�Σχολιάστε την ημερομηνία της φωτογραφίας:13/9/2015.

2

3

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα για την ελληνική κοινωνία μετά το 1922 ήταν το προσφυγικό ζήτημα

δηλ. η στέγαση

& η επαγγελματική αποκατάσταση των προσφύγων από τη Μ. Ασία & την Αν. Θράκη (καταστροφή Σμύρνης, ανταλλαγή πληθυσμών)

▲ Πορεία προσφύγων προς την Ελλάδα

4

Μαρτυρία του Α. Μυκονιάτη από τον Ατζανό, κοντά στην Πέργαμο:

«Εμείς οι άλλοι περιμέναμε τρεις μέρες, ώσπου μπήκαμε σε καΐκια και μπαρκάραμε για τη Μυτιλήνη. Ώσπου να πατήσει το ποδάρι του ο τούρκικος στρατός στο χωριό, άραζαν καΐκια και μας παίρναν. […] Βασανιστήκαμε, κακοκοιμηθήκαμε, κακοφάγαμε, μεγάλη συμφορά πάθαμε. Και ποιος δεν έκλαψε νεκρούς; Και ποιος δεν κακοπάθησε και ποιος δεν κλαίει ακόμα; Μονάχα τα παιδιά που γεννήθηκαν εδώ, τα’ ακούνε σαν ψεύτικα παραμύθια.»

🗹 Μελετώ τις πηγές και συζητώ για τις δυσκολίες, τις οποίες αντιμετωπίζουν οι Έλληνες πρόσφυγες

► Προσωρινή εγκατάσταση προσφύγων στην Ελλάδα

◄ Aντίσκηνα με πρόσφυγες στην περιοχή Θησείο, στην Αθήνα (1925). Στην αρχή οι πρόσφυγες ζούσαν σε πρόχειρους καταυλισμούς στις πόλεις και στην ύπαιθρο, σε εκκλησίες, σε σχολεία και σε άλλα δημόσια κτίρια, ακόμη και σε σπίτια ντόπιων.

5

◄ Αγγελία της εποχής, Εφημερίς των Βαλκανίων

🗹 Ποιο είναι το θέμα της αγγελίας;

► Μουσουλμάνοι πρόσφυγες από την Κρήτη που έφτασαν στην Τουρκία με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Ποια νομίζετε ότι ήταν η γλώσσα τους;

▲Μουσουλμάνοι πρόσφυγες καταφθάνουν στη Σμύρνη © ICRC Archives (ARR)

6

Τόπος προέλευσης των προσφύγων

Μικρά Ασία 626.954

Θράκη 256.635

Πόντος 182.169

Κωνσταντινούπολη 38.458

Βουλγαρία 49.027

Ρωσία 58.526

Διάφοροι τόποι 10.080

Σύνολο 1.221.849

Πηγή: Πετσάλης Α., Η δημοσιονομική αντιμετώπισις του προσφυγικού προβλήματος, Αθήνα 1930, σ. 8

​

• Να αναφέρετε
• το συνολικό αριθμό των Ελλήνων προσφύγων
• και τους τόπους προέλευσής τους.

​

▲ Καταυλισμός προσφύγων στις όχθες του ποταμού Έβρου (1925).

▲ Σχέδιο για την επέκταση της Κομοτηνής με προσφυγικές γειτονιές (1932).

7

Α. Φορείς για την αποκατάσταση των προσφύγων

​

• Η Κοινωνία των Εθνών βοήθησε την Ελλάδα να συνάψει δάνειο.

​

• Ιδρύθηκε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ): ένας αυτόνομος οργανισμός σε συνεργασία με ελληνικό κράτος.
• Η ΕΑΠ στο διάστημα 1923-1930 ασχολήθηκε με την αποκατάσταση προσφύγων στην ύπαιθρο.
• 750.000 πρόσφυγες οδηγήθηκαν στη Μακεδονία & Θράκη, όπου υπήρχαν διαθέσιμες γαίες κι ανάγκη εγκατάστασης ελληνικού πληθυσμού.

​

• Στις πόλεις το ελληνικό κράτος δημιούργησε προσφυγικούς συνοικισμούς Καισαριανή, Βύρωνας, Νέα Ιωνία, Κοκκινιά Πειραιά.
• Οι πλουσιότεροι εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της αρεσκείας τους:
• Νέα Σμύρνη, Καλλίπολη Πειραιά.

​

8

Α. Φορείς για την αποκατάσταση των προσφύγων

​

• Η Κοινωνία των Εθνώνβοήθησε την Ελλάδα να συνάψει δάνειο.

​

• Ιδρύθηκε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ): ένας αυτόνομος οργανισμός σε συνεργασία με ελληνικό κράτος.
• Η ΕΑΠ στο διάστημα 1923-1930 ασχολήθηκε με την αποκατάσταση προσφύγων στην ύπαιθρο.
• 750.000 πρόσφυγες οδηγήθηκαν στη Μακεδονία & Θράκη, όπου υπήρχαν διαθέσιμες γαίες κι ανάγκη εγκατάστασης ελληνικού πληθυσμού.

​

• Στις πόλεις το ελληνικό κράτος δημιούργησε προσφυγικούς συνοικισμούς Καισαριανή, Βύρωνας, Νέα Ιωνία, Κοκκινιά Πειραιά.
• Οι πλουσιότεροι εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της αρεσκείας τους:
• Νέα Σμύρνη, Καλλίπολη Πειραιά.

​

9

► Κατασκευή σπιτιού για πρόσφυγες στη δυτική Θράκη (1925) .

► Προσφυγικό σπίτι για δύο οικογένειες στο Διδυμότειχο. 1925.

▲ Προσφυγικό χωριό στη δυτική Θράκη (1926).

🗹 Μπορείτε να περιγράψετε ποιες συνθήκες επικρατούν στους προσφυγικούς καταυλισμούς στις πόλεις;

10

Ο αγώνας των προσφύγων να ριζώσουν στην Ελλάδα

Όλη αυτή η περιοχή λέγεται ανέκαθεν Ανάβυσσος. […] Το τι τραβούσαμε δε λέγεται. Ούτε ο Χριστός δεν υπόφερε έτσι. [...] Νερό δεν είχαμε. ψωμί αγοράζαμε από το Λαύριο. Έπρεπε να το παραγγείλουμε και να το πληρώσουμε μια μέρα πιο μπροστά. Την άλλη μέρα μας το έφερναν με τα γαϊδούρια, μπαγιάτικο και κομματιασμένο. Οι ντόπιοι αλβανόφωνοι Καλυβιώτες που είχαν χτήματα στην Ανάβυσσο μας έβριζαν Τούρκους. Θέλαμε ένα τσαμπί σταφύλι να δροσιστούμε και δε μας έδιναν […]. Από το 1926 ως το 1927 ζευγαρίζαμε στους ελαιώνες του Μελισσουργού. Το 1928 ο τσιφλικούχος αυτός μας απαγόρεψε την καλλιέργεια. Διαμαρτυρηθήκαμε όλοι με τα γυναικόπαιδα μαζί. Ο τσιφλικούχος έφερε χωροφύλακες από το Λαύριο και το Κορωπί και μας χτύπησαν. Μ’ έβαλαν κι εμένα φυλακή.�Αρχείο Προφορικής Παράδοσης Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, φάκελος 230.

▲ Οι προσφυγικές πολυκατοικίες στη λεωφόρο Αλεξάνδρας στην Αθήνα. Σχεδιάστηκαν από τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Κυριάκο και χτίστηκαν την περίοδο 1933–1935.

🗹 Μελετώ τις πηγές και συζητώ για τις δυσκολίες, τις οποίες αντιμετωπίζουν οι Έλληνες πρόσφυγες

11

Β. Προβλήματα από την παρουσία των προσφύγων

​

Συχνά η στάση των γηγενών Ελλήνων απέναντι στους πρόσφυγες ήταν αρνητική.

1. Οι πρόσφυγες πήραν γη που πολλοί γηγενείς θεωρούσαν δική τους

2. και πρόσφεραν την εργασία τους φτηνά πιέζοντας προς τα κάτω τις αμοιβές και των ντόπιων.

3. Ακόμη, οι πρόσφυγες ήταν στη συντριπτική τους πλειονότητα βενιζελικοί κι αυτό τους έφερνε σε αντίθεση με την αντιβενιζελική Παλαιά Ελλάδα.

4. Τέλος, πολλοί γηγενείς θεωρούσαν τους πρόσφυγες παράδοξους,

• καθώς είχαν πρωτάκουστα ονόματα,
• έτρωγαν άγνωστα φαγητά
• και οι γυναίκες τους εργάζονταν σε ξένες δουλειές.
• Το αποτέλεσμα ήταν η λέξη «πρόσφυγας» να είναι για χρόνια απαξιωτικός χαρακτηρισμός μεταξύ των γηγενών Ελλήνων.

​

12

Β. Προβλήματα από την παρουσία των προσφύγων

​

Συχνά η στάση των γηγενών Ελλήνων απέναντι στους πρόσφυγες ήταν αρνητική.

1. Οι πρόσφυγες πήραν γη που πολλοί γηγενείς θεωρούσαν δική τους

2. και πρόσφεραν την εργασία τους φτηνά πιέζοντας προς τα κάτω τις αμοιβές και των ντόπιων.

3. Ακόμη, οι πρόσφυγες ήταν στη συντριπτική τους πλειονότητα βενιζελικοί κι αυτό τους έφερνε σε αντίθεση με την αντιβενιζελική Παλαιά Ελλάδα.

4. Τέλος, πολλοί γηγενείς θεωρούσαν τους πρόσφυγες παράδοξους,

• καθώς είχαν πρωτάκουστα ονόματα,
• έτρωγαν άγνωστα φαγητά
• και οι γυναίκες τους εργάζονταν σε ξένες δουλειές.
• Το αποτέλεσμα ήταν η λέξη «πρόσφυγας» να είναι για χρόνια απαξιωτικός χαρακτηρισμός μεταξύ των γηγενών Ελλήνων.

​

13

Η αντίθεση γηγενών-προσφύγων

Η εντονότατη αντίθεση γηγενών και προσφύγων διαχέεται σ’ όλον τον ελλαδικό χώρο [...] Οι άνθρωποι που μόλις διασώθηκαν από την τουρκική σφαγή αποκαλούνται «τουρκόσποροι» και «γιαουρτοβαφτισμένοι» [επειδή συνήθιζαν να τρώνε γιαούρτι]. Η λέξη «Σμυρνιά» από προσδιοριστική της γυναικείας μικρασιατικής καταγωγής, γίνεται στο νεοελληνικό λεξιλόγιο συνώνυμη της πόρνης. [...] Η λέξη «πρόσφυγας» διαχέεται στον κοινωνικό ιστό με τον πιο υποτιμητικό τρόπο [...]. Το «ρατσισμό» αυτό προσπαθούν να εκμεταλλευτούν οι φασιστοειδείς κινήσεις που [...] απαιτούν [...] να επιβληθεί στους πρόσφυγες να φορέσουν [...] κίτρινα περιβραχιόνια για να τους διακρίνουν και να τους αποφεύγουν οι [...] Έλληνες.�Ά. Ρήγος, Η Β‘ Ελληνική Δημοκρατία, 1924-1935, Θεμέλιο, Αθήνα 1999, σ. 223-228.

• Ποιοι υπήρξαν οι παράγοντες έντασης ανάμεσα σε γηγενείς και πρόσφυγες;

▲Ποια είναι η στάση των κυβερνώντων φιλοβασιλικών απέναντι στους ελληνικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας στο δημοσίευμα της εφημερίδας Καθημερινή στις 14 Αυγούστου 1922, στη συγκυρία δηλαδή της κατάρρευσης του μετώπου;

14

Γ. Αποτελέσματα εγκατάστασης προσφύγων στην Ελλάδα:

�Πολιτικά αποτελέσματα.

​

• Σε πολιτικό επίπεδο, η συγκέντρωση της πλειονότητας των Ελλήνων μέσα στα όρια της Ελλάδας σήμανε την εγκατάλειψη της Μεγάλης Ιδέας.
• Χάρη στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και στη Θράκη ενισχύθηκε όχι μόνο η ελληνική παρουσία σε αυτές τις περιοχές αλλά και η εθνική ομοιογένεια της Ελλάδας.
• Πολιτικά, οι πρόσφυγες τάχθηκαν στον χώρο του βενιζελισμού.
• Αργότερα, αρκετοί από αυτούς έγιναν σοσιαλιστές και κομμουνιστές και διακρίθηκαν στους κοινωνικούς αγώνες και στην ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ.

15

Γ. Αποτελέσματα εγκατάστασης προσφύγων στην Ελλάδα:

�Πολιτικά αποτελέσματα.

​

• Σε πολιτικό επίπεδο, η συγκέντρωση της πλειονότητας των Ελλήνων μέσα στα όρια της Ελλάδας σήμανε την εγκατάλειψη της Μεγάλης Ιδέας.
• Χάρη στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και στη Θράκη ενισχύθηκε όχι μόνο η ελληνική παρουσία σε αυτές τις περιοχές αλλά και η εθνική ομοιογένεια της Ελλάδας.
• Πολιτικά, οι πρόσφυγες τάχθηκαν στον χώρο του βενιζελισμού.
• Αργότερα, αρκετοί από αυτούς έγιναν σοσιαλιστές και κομμουνιστές και διακρίθηκαν στους κοινωνικούς αγώνες και στην ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ.

16

• Σε οικονομικό επίπεδο:

17

◄ Γυναίκες πρόσφυγες

εργάζονται σε νηματουργείο.

• Σε κοινωνικό επίπεδο:

• Έφεραν νέο τρόπο ζωής:
• ❶ τις συνήθειές τους,
• ❷ τη μουσική τους (ρεμπέτικο),
• ❸ την κουζίνα τους.
• Βοήθησαν στην κατάρρευση των στερεοτύπων που ήθελαν τη γυναίκα κλεισμένη στο σπίτι

• Έδωσαν νέα πνοή στα γράμματα και τις τέχνες
• Μικρασιάτες λογοτέχνες:
• Γιώργος Σεφέρης (Νόμπελ 1963),
• Ηλίας Βενέζης,
• Κοσμάς Πολίτης,
• Στρατής Δούκας,
• Διδώ Σωτηρίου

18

• Σε πολιτιστικό επίπεδο:

19

▲ Αφού μελετήσετε τον πίνακα:

• Να βρείτε τις πέντε πόλεις με το μεγαλύτερο ποσοστό γηγενών,
• με το μεγαλύτερο ποσοστό προσφύγων
• και με το μεγαλύτερο πληθυσμό εσωτερικών μεταναστών στον πληθυσμό τους.

Πηγή: www.museduc.gr

20

▲ Ο Παναγιώτης Τούντας, ο διασημότερος συνθέτης της Σμύρναϊκής Σχολής, ανήκει στην ομάδα των Μικρασιατών μουσικών που μετά την καταστροφή του 1922, διαμόρφωσαν το ρεμπέτικο τραγούδι στην Ελλάδα. Ο Παναγιώτης Τούντας γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1886 από ευκατάστατους γονείς, που του έδωσαν την δυνατότητα να ασχοληθεί από μικρός με τη μουσική.

Διαθεματική δραστηριότητα: 

Πρόσφυγες και ρεμπέτικο τραγούδι.

21

Κοιτάω ξανά τριγύρω και όλα μοιάζουν ξένα�και να τα αγγίξω δε μπορώ είναι καλά κρυμμένα,�κοιτάω τα σύννεφα και σκέφτομαι ταξίδια,�μα χωρίς φως όλα τα γκρίζα στη ψυχή μου είναι ίδια.�Γι’ αυτό τα μάτια χαμηλώνω προς τη γη�και σε καλό μου πάλι να μου βγει,�γιατί κι αυτό το χώμα τώρα που πατάω�δε φταίω εγώ δε μ’ έμαθαν να τ’ αγαπάω.�Λόγια πολλά και δεν αντέχω πια�- που είναι η πατρίδα μου εκείνη η γλυκιά�που έχει στη πέτρα χαραγμένο λέει το φως�λες να την ξέχασε για πάντα ο θεός.�Και νιώθω πρόσφυγας εδώ που έχω γεννηθεί�σα τους προγόνους μου εδώ έχω στηθεί�για να ξεπλύνω τύψεις και υποσχέσεις να εκπληρώσω�πόσο ακόμα θα πληρώσω.

Έχω σημάδια προσφυγιάς και το γλυκό φιλί γιαγιάς στο μέτωπό μου.�Έχω τον πόνο αδελφό και ένα όνειρο κρυφό για φυλακτό μου.�Κάτω απ’ τον ήλιο χωρίς φως, για μένα γκρίζος ο ουρανός κι όμως υπάρχω.�Παίρνω κουράγιο τραγουδώ, για όλα αυτά που αγαπώ χωρίς να τα ’χω.

▲ ΠΡΟΣΦΥΓΑΣ

active member

To συγκρότημα των προσφυγικών συνοικιών της Αθήνας