1

ჰაერი

მაგული ჯინჭარაძე

2

ჰაერი — დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენელი აირების, ძირითადად აზოტისა და ჟანგბადის ბუნებრივი ნარევია, რომელიც დედამიწის ატმოსფერულ შრეს წარმოქმნის. ატმოსფერო გვაწვდის ჟანგბადს, რაც სუნთქვისთვის აუცილებელია. დედამიწის მიზიდულობის ძალის გავლენით აირების ყველაზე მკვრივი ფენა არის ტროპოსფეროში. რაც უფრო ზევით ავდივართ, ჰაერის ფენა თხელდება.

რა არის ჰაერი

3

დედამიწის ატმოსფეროს ნაწილები

ატმოსფეროს სისქე 3000 კილომეტრია. აქ გამოიყოფა 5 ფენა:

ტროპოსფერო– 7-18 კმ;

სტრატოსფერო– 50 კმ-მდე; 

მეზოსფერო– 85 კმ-მდე; 

თერმოსფერო – 300 კმ;

ეგზოსფეროა- 600-1000კმ-ის ზემოთ

ოზონსფერო- 50 კმ სიმაღლეზე.

4

დედამიწის ატმოსფერო (ბერძ.–ატმოს“- ორთქლი, ჰაერი. ,,სფერა“-სფერო — დედამიწის ჰაერის გარსი)

​

დედამიწის ჰაერის გარსი შედგება :

 აზოტის (78 %), ჟანგბადის (21 %),   ნახშირორჟანგის (0,03 %),

დანარჩენი კომპონენტები (წყლის ორთქლი, ოზონი, ინერტული აირები, აზოტის ოქსიდები-0.04% მტვერის და მიკროორგანიზმები.

ჰაერის შედგენილობა

5

• ატმოსფერო დედამიწაზე სიცოცხლის არსებობის უმთავრესი პირობაა. მისი ქვედა საზღვარი დედამიწის ზედაპირია, ხოლო ზედა პირობითად 2000-3000 კილომეტრამდე ვრცელდება.

• ატმოსფერო შეიცავს აგრეთვე წყლის ორთქლს, მტვერს, ყინულის კრისტლებს

​

• ჰაერის შედგენილობაზე გავლენას ახდენს შემდეგი ფაქტორები

​

• წელიწადის დროები - წვიმიან სეზონში ჰაერში წყლის ორთქლი მეტია, ვიდრე გვალვის დროს.. გეოგრაფიული ადგილმდებარეობა- ზღვისპირა რეგიონებშიუფრო მეტია, ვიდრე კონტინენტის სიღრმეში

​

• სამრეწველო რეგიონები - იმ ადგილებში, სადაც მეტი ფაბრიკა -ქარხანა მუშაობს და სადაც მეტი გამონაბოლქვია, ჰაერი უფრო დაბინძურებულია.

ჩვენი ატმოსფერო

6

ატმოსფეროს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დედამიწაზე სიცოცხლის არსებობისათვის. 

• ოზონის ფენები დედამიწის ზედაპირზე არ უშვებს მეტეორიტებს,
• ოზონის ეკრანი იცავს გამოსხივებისაგან
• ჟანგბადის გარეშე წარმოუდგენელია სუნთქვა და წვა და ლპობა
• ნახშიროჟანგის გარეშე კი - ორგანულ ნივთიერებათა წარმოქმნა. ამავე დროს ნახშირორჟანგი ის სითბური ეკრანია, რომელიც იკავებს დედამიწისგან გამოსხივებულ სითბოს და გამოიყენება მცენარეების მიერ ფოტოსინთეზისათვ

​

• ატმოსფერო შეიცავს აგრეთვე წყლის ორთქლს, მტვერს, ყინულის კრისტალებს. წყლის ორთქლი უზრუნველყოფს ნალექების წარმოშობას, მტვრის ნაწილაკები კი წარმოადგენს წყლის ორთქლის კონდენსაციის უმცირეს ბირთვებს.

ატმოსფეროს მნიშვნელობა

7

აზოტი (ლათ Nitrogenium; ბერძ. άζωτο „აზოტო“) — ქიმიური ელემენტი, ქიმიური სიმბოლო — N. მარტივი ნივთიერების სახით ორატომიანი მოლეკულაა N 2. უფერული აირი, რომელსაც არ აქვს სუნი და გემო და ხელს არ უწყობს წვას; ჰაერის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია (78-79 %).-196 გრადუსზე თხევადდება, ამიტომ გამოიყენება საკვების სწრაფად გასაყინად და აგრეთვე გამოიყენება მედიცინაშიც. მის არეში ინახავენ ორგანოებს, ქსოვილებს.

ჰაერის ცალკეული კომპონენტები

აზოტი

8

აზოტის წრებრუნვა

9

აზოტის გამოყენება

10

ჟანგბადი

ქიმიური ელემენტი, ქიმიური სიმბოლო — O. მარტივი ნივთიერების სახით ორატომიანი მოლეკულაა O2. უფერული აირი, არ აქვს სუნი და გემო . ხელს უწყობს წვას; აუცილებელია სუნთქვისათვის. ჰაერის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია (21%).-183 გრადუსზე თხევადდება. მონაწილეობს სუნთქვის პროცესში, რომელიც ასე გამსახება:

​

• ელემენტი ჟანგბადი ბუნებაში წარმოქმნის ორ მარტივ ნივთიერებას:

ჟანგბადსა და ოზონს წარმოქმნის.

​

გლუკოზა+ჟანგბადი🡪ნახშირორჟანგი+წყალი+ენერგია

​

​

11

ჟანგბადი

• ჟანგბადის გარეშე არა მარტო სუნთქვაა წარმოუდგენელი, არამედ წარმოუდგენელია წვა და ლპობაც

​

12

ჟანგბადის გამოყენება

13

ჟანგბადი მედიცინაში

14

ინერტული აირები

ჰაერის კომპონენტებს შორის მე-3 ადგილზეა არგონი (Ar). ის ინერტულ ანუ კეთილშობილურ აირებს მიეკუთვნება. არგონის გარდა ატმოსფეროში არის კიდე ჰელიუმი (He), ნეონი (Ne), კრიპტონი (Kr), ქსენონი (Xe ), რადონი (Ra)

ინერტულ აირებს ახასიათებსდენის გატარებისა ენერგიის გამოსხივება, რაც ვლინდება სხვადასხვა ფერის ნათებთ

15

ინერტული აირები

16

ჰელიუმის გამოყენება

ინერტულ აირებს შორის ჰელიუმი ყველაზე მსუბუქია, ამიტომ ის

ტეხნიკაში სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენება, გარდა ამისა, მსუბუქი და უსაფრთხოა ამიტომ ის გამოიყენება ბუშტების შესავსებად

17

ნახშიროჟანგი

ნახშირორჟანგი სამ ატომიანი რთული მოლეკულაა. უფერო, უსუნო აირია. - 78 გრადუსზე მყარია. მაღალ ტემპერატურაზე აირად მდგომარეობაში გადადის. იგი მუდმივად წარმოიქმნება სუნთქვისა და წვის პროცესების შსედეგად. მისი რაოდენობა ჰაერში იმით ნარჩუნდება, რომ მას ითვისებს მცენარეები, რომლებიც ნახშირორჟანგისა და წყლის გამოყენებით გამოიმუშავებენ ჟანგბადსა და გლუკოზას. ამ პროცესს ფოტოსინთეზი ექოდება

18

ფოტოსინთეზი

ფოტოსინთეზ უმაღლესი მცენარის, წყალმცენარის და ბაქტერიების მიერ , სინათლის კვანტის ენერგიის გარდაქმნა ქიმიურ ბმათა ენერგიად. ამ ენერგიას შთანთქავენ  ქლოროფილი და სხვა პიგმენტები. ფოტოსინთეზის პროცესში მცენარე ჰაერიდან შეითვისებს СO₂ და ფოთოლში არსებული წყლის დაშლის შედეგად გამოყოფს თავისუფალ ჟანგბადს. ამ დროს წარმოიქმნება ორგანული შენაერთები, რომლებიც საკვებად ხმარდება თვით მცენარეს და მთელ ცხოველთა სამყაროს.

19

ნახშიროჟანგის გამოყენება

მყარი ნახშირორჟანგი, რომელსაც ,,მშრალი ყინული“ ეწოდება, გამოიყენება სხვადსხვა პროდუქტის შესანახად, დაბალი ტემპერატურის შესაქმნელად. ნახშირორჟანგი ხელს უშლის წვას, ამიტომ ცეცხლმაქრობებში გამოიყენება .

​

ნახშირორჟანგის აღმოჩენა ხდება კირიანი წყლით. თუ ამოსუნთქულ ჰაერს კირიან წყალსი გავატარებთ, ის აიმღვრევა/

20

ჰაერის დაყოფა ცალკეულ კომპონენტებად

ჰაერის შემადგენელი კომპონენტები აზოტი, ჟანგბადი, არგონი და სხვა სუფთა სახით გამოიყენება.

მათი მიღება ხდება ჰაერიდან . პროცესი შედგება ხუთი საფეხურისგან

21

ჰაერის დამაბინძურებელი აირები

22

სათბურის ეფექტი

შენობას, რომელიც მთლიანად შემინულია და დღის განმავლობაში თბება მზის სხივებისაგან, სათბური ეწოდება.აქ სითბო გარეთ ვეღარ გადის და შიგნით უფრო მეტია სითბო, ვიდრე გარეთ. ამიტომ აქ მცენარეების გამოზრდა და მათგან ნაყოფის მიღება ამინდზე არაა დამოკიდებული და მთელი წლის განმავლობაში შეიძლება.

ცნობილია, რომ ნახშირორჟანგი სითბოს აკავებს, მსგავსად სათბურის მინისა, და თუ მისი კონცენტრაცია მოიმატებს, ის უფრო მეტ სითბოს შეაკავებს დედამიწაზე, რასაც სათბურის ეფექტი ეწოდება. ამან შეიძლება ისეთი მაშტაბი მიიღოს,რომ პლანეტის სითბური ბალანსი დაირღვეს და დედამიწაზე გლობალური დათბობა დაიწყოს.

23

ოზონის გარსი

• ოზონი (O3) — ჟანგბადის ალოტროპია, აირი, რომელიც განსაზღვრავს დედამიწის ატმოსფეროში მზის რადიაციის შთანთქმის ხასიათს. 
• ოზონის ძირითადი მასა ატმოსფეროში მოთავსებულია ოზონოსფეროში — ფენაში, რომელიც განლაგებულია 10-50 კმ სიმაღლეზე.
• ოზონი წარმოიქმნება წვიმის და ჭექა-ქუხილის შედეგად.. სტრატოსფერული ოზონის დაშლა გამოწვეულია ჰალოგენების შემცველი ორგანული ნაერთების: ქლორ–ფტორ–ნახშირწყალბადების (ქფნ–ები), ქლორ–ბრომ–ნახშირწყალბადების და ჰალოგენების ატმოსფეროში მოხვედრით.
• ამ ნივთიერებათა წარმოება მეოცე საუკუნის ოციანი წლებიდან დაიწყო. ისინი გამოიყენება როგორც იდეალურად უსაფრთხო მაცივარაგენტები, დეზოდორანტების შემავსებლები, ელექტრომოწყობილობის გამწმენდები, ცეცხლჩამქრობი ნივთიერებები, მცენარეთა დაცვის საშუალებები.
• დღეს ყველაზე აგრესიული ქლორ–ფტორ–ნახშირწყალბადები (ქაფენები) უკვე ამოღებულია ხმარებიდან. თუმცა სტრატოსფეროდან მათ გაქრობას კიდევ რამდენიმე ათეული წელიწადი დასჭირდება.
• ბოლო წლეებში შეიმჩნევა ოზონის შრის მატების ტენდენცია, რაც მსოფლიოს რიგ ქვეყნებში ფრეონების წარმოებისა და აკრძალვის შედგეია

​

​

24

ოზონის ხვრელი

დედამიწის ატმოსფეროს ზედა ფენაში, სტრატოსფეროში, ოზონის კონცენტრაციის მკვეთრი შემცირების ფენომენი, ბოლო ათწლეულებში გაძლიერდა, სავარაუდოდ ანთროპოგენური (ადამიანური) ზემოქმედების შედეგად. კაცობრიობა განსაკუთრებულად დაინტერესდა იმის გამო, რომ სტრატოსფერული ოზონი დედამიწის ზედაპირს მზის ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან იცავს. ულტრაიისფერი სხივები კი იწვევს დამწვრობას, ავთვისებიან სიმსივნეს, თვალის ბადურის ანთებას, ანადგურებს სასარგებლო მიკროორგანიზმებს, მცენარეებს. ამიტომ ოზონის შრე მეტად მნიშვნელოვანია. მაგრამ მისი შემცირების შედეგად ხდება ოზონის შრის გამოფიტვა, რასაც ოზონის ხვრელი ეწოდება. იგი ანტრაქდიდის თავზე შენიშნეს

25

haeris dabinZurebis mizezi

​

cxrilidan Cans, rom haeris dabinZurebis ZiriTadi mizezia sawvavi wiaRiseulis

(qvaportisTvis da eleqtroenergiis mis-

aRebad gamoiyeneba. sawvavi ZiriTadad

naxSirwyalbadebs anu naxSirbadisa da

wyalbadis naerTebs warmoadgens, Tum-

ca wiaRiseuli xSirad sxva elementebs,

magaliTad, gogirdsac Seicavs. sawvavis

wva globalur ekologiur problemebs

qmnis, radgan am procesis Sedegad gare-

moSi cocxali organizmebisTvis saxif-

aTo nivTierebebi gamoiyofa.

26

haeris dabinZurebis problema

​

cxrilidan Cans, rom haeris dabinZurebis ZiriTadi mizezia sawvavi wiaRiseulis

(qvaportisTvis da eleqtroenergiis mis-

aRebad gamoiyeneba. sawvavi ZiriTadad

naxSirwyalbadebs anu naxSirbadisa da

wyalbadis naerTebs warmoadgens, Tum-

ca wiaRiseuli xSirad sxva elementebs,

magaliTad, gogirdsac Seicavs. sawvavis

wva globalur ekologiur problemebs

qmnis, radgan am procesis Sedegad gare-

moSi cocxali organizmebisTvis saxif-

aTo nivTierebebi gamoiyofa.

​

• haeris dabinZurebis ZiriTadi mizezia sawvavi wiaRiseulis (qvanaxSiri, navTobi da bunebrivi airi) wva, rac ZiriTadad gasaTbobad, transportisTvis da eleqtroenergiis misaRebad gamoiyeneba.

​

• sawvavi ZiriTadad naxSirwyalbadebs warmoadgens, Tumca wiaRiseuli xSirad gogirdsac Seicavs.

​

• sawvavis wva globalur ekologiur problemebs qmnis, radgan am procesis Sedegad garemoSi cocxali organizmebisTvis saxifaTo nivTierebebi gamoiyofa.

27

• haeris dabinZurebis problema mwvaved dgas msoflioSi, amitom haeris sisufTaveze zrunva Zalian mniSvnelovania da TiToeuli Cvenganis უპირველესი movaleobaa.
• გაერომ 2015 წელს შეიმუშავა მდგრადი განვითარების კონცეფცია, რომელიც ითალისწინებს იმას, რომ ადამიანმა აწმყოს მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად ეკონომოკის განვითარებისა და ბუნებრივი რესურსების ათვისების ისეთ გზებს მიმართოს, რომ ამით მომავალი თაობები არ დააზარალოს.
• მაგრადი განვითარების კონცეფცია 17 მიზანს მოიცავს და მათგან ერთ-ერთი არის

მიზანი 13-კლიმატის მდგრადობის მიღწევ

მდგრადი განვითარების

კონცეფცია

28

dReisaTvis haeris dabinZurebis Sesamcireblad ramdenime mniSvnelovani rekomendacia arsebobs:

• energosadgurebis gamonabolqvSi arsebuli narCeni airebis gadamuSaveba, raTa isini haerSi ar moxvdnen;

• qarxnebis aRWurva qimiuri da meqanikuri filtrebiT, rac xels uSlis mavne airebisa da myari nawilakebis haerSi gamoyofas;

•satransporto saSualebebis aRWurva specialuri katalizatorebiT,

romlebic gamonabolqv airebSi CO-ის Semcvelobas amcirebs;

• energiis generaciisaTvis sawvavi wiaRiseulis wvis procesis Semcireba da mis nacvlad energiis alternatiuli wyaroebis (mzis, qaris, hidroeleqtrosadgurebis energia, wyalbadis wvis en-ergia da sxv.) gamoyeneba.

rekomendaciebi haeris

dabinZurebis Sesamcireblad

29

უპასუხეთ კითხვებს

• რა არის ჰაერი-რთული ნივთიერება თუ ნარევი
• ჩამოთვალეთ დედამიწის ატმოსფეროს ნაწილები
• როგორი შწედგენილობა აქვს ატმოსფეროს ჰაერს?
• როგორი შედგენილობა აქვს ამოსუნთქულ ჰაერს?
• ძირითადად რომელი აირების შედგენილობა რჩება

მუდმივი და რომელი აირები იცვლება?

• რა ფაქტორები ახდენს გავლენას ჰაერის შედგენილობაზე?
• რა დანიშნულებით გამოიყენება აზოტი?
• რა დანიშნულებით გამოიყენება ჟანგბადი?
• რა პროცესია სუნთქვა?
• რატომ მიფრინავს ცაში ჰელიუმით გაბერილი ბუშტი?
• ჰაერის ბალანსის შენარჩუნებისათვის რა არის მნიშვნელოვანი?
• ჩამოტვალეთ , ინერტული აირები. რა გამოყენება აქვთ მათ?
• რა გამოყენება აქვს ნახშირორჟანგს? როგორ ამოიცნობენ მას?
• რა პროცესია ფოტოსინთეზი?
• რით განსხვავდება ფოტოსინთეზი სუნთქვისაგან?
• რა ფაქტორს ეფუძნება ფრაქციული გამოხდის ტექნოლოგია?
• რა საფეხურებისაგან შედგება ჰაერის ფრაქციული გამოხდა?
• რომელ ეტაპზე სცილდება ჰაერს ნახშირორჟანგი? აზოტი? ჰელიუმი და ნეონი?
• რომელი აირებია ჰაერის ძირითადი დამაბინძურებლები?
• რა გლობალური პრობლემები ახლავს ჰაერის დაბინძურებას?
• რა არის ოზონის გარსი და რა მნიშვნელობა აქვს მას?
• რითი არის გამოწვეული ოზონის ხვრელის გაჩენა და შეინიშნება თუ

რა ბოლო წლებში მისი მატების ტენდენციის მიხედვით?

​

​

30

გმადლობთ

ყურადღებისათვის