COĞRAFYA BİLİMİNİN KONUSU VE BÖLÜMLERİ
COĞ.9.1.1. Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini çözümleyebilme
a) Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini oluşturan bileşenleri belirler.
b) Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini oluşturan bileşenler arasındaki ilişkileri belirler.
1. Görseldeki numaralanmış unsurlardan hangilerinin doğal unsur, hangilerinin beşerî unsur ve faaliyet olduğunu aşağıda verilen tabloya işaretleyiniz.
| Doğal Unsur | Beşerî Unsur ve Faaliyet |
1 | | |
2 | | |
3 | | |
4 | | |
5 | | |
6 | | |
7 | | |
8 | | |
2. Yaşadığınız yerdeki doğal unsurlara, beşerî unsur ve faaliyetlere örnekler veriniz.
3. Verdiğiniz örneklerdeki beşerî faaliyetler, hangi doğal unsurlarla etkileşim içindedir?
Aşağıdaki soruları doğa ve insan etkileşimine ilişkin dünyanın farklı yerlerine ait numaralanmış görsellerden yararlanarak cevaplayınız.
1. Numaralanmış görsellerden yola çıkarak doğanın insana ve insanın doğaya etkilerine dair görüşlerinizi açıklayınız.
2. Yakın çevrenizden doğa ve insan etkileşimine örnekler veriniz.
3. Coğrafya bilimi, doğa ve insan etkileşimini sizce nasıl inceler?
Doğayı Oluşturan Ortamlar
Litosfer (Taş Küre): Yer kabuğunu oluşturan kayaçlar, yer şekilleri ve topraklardan oluşur.
Atmosfer (Hava Küre): Dünya’yı çepeçevre saran gazlardan oluşur.
Hidrosfer (Su Küre): Denizler, göller, akarsular, yer altı suları gibi su kaynaklarından oluşur.
Kriyosfer (Buz Küre): Donmuş topraklar, buzullar ve sürekli karla kaplı alanlardan oluşur.
Biyosfer (Yaşam Küre): Canlıların; litosfer, atmosfer, hidrosfer ve kriyosferde hayati faaliyetlerini sürdürdüğü alanlardır.
Doğal şartlar altında gelişen olayların oluşturduğu ortama doğal ortam adı verilir.
İnsanın yeryüzünde gerçekleştirdiği bütün faaliyetleri oluşturan ortama beşerî ortam denir.
Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanına coğrafi ortam denir.
Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen geçici ya da sürekli değişimlere doğa olayı denir. Doğa olayları; rüzgârın esmesi, yağmurun yağması, denizlerde dalgaların oluşması, ağaçların yapraklarını dökmesi gibi olaylardır.
Doğa-insan etkileşiminin bir kısmını doğanın insan hayatına etkileri oluştururken bir kısmını ise insan faaliyetlerinin doğaya etkileri oluşturur.
Aşağıdaki tabloda doğayı oluşturan dört temel ortam ve bu ortamlara ait bazı unsurlar verilmiştir.
Doğal ortam unsurlarının hangi temel ortamla ilişkili olduğunu tablodaki ilgili alana işaretleyiniz.
Eski Çağ’dan itibaren birçok filozof ve bilim insanı doğa olaylarıyla insan faaliyetleri arasındaki etkileşimi incelemeye, araştırmaya ve yorumlamaya çalışmıştır. Bu bağlamda bir taraftan doğal ortam, diğer taraftan da beşerî ortam inceleme ve araştırmanın konusu hâline gelmiştir. Bilimin bu inceleme alanına Eski Çağ’dan itibaren coğrafya adı verilmiştir.
Coğrafi ortamdaki doğal ve beşerî olayları, insanla ilişkilendirerek inceleyen bilim dalına coğrafya denir.
Coğrafya bilimi; coğrafi ortamda doğal süreçler içerisinde meydana gelen değişimleri, insan etkinlikleriyle şekillenen beşerî ortamdaki değişimleri bir çalışma metodolojisi içerisinde araştırır ve inceler.
DÜŞÜN: Coğrafyanın inceleme alanına giren birçok doğal ve beşerî unsuru içeren aşağıdaki görselden yararlanarak verilen soruların cevaplarını boş bırakılan alanlara yazınız.
Coğrafya;
su kaynaklarını, bitki örtüsünün ve canlıların dağılışını, yeryüzü şekillerini ve insanların beşeri faaliyetlerini inceler.
Dağlar, ovalar, vadiler, bitkilerin dağılışı, su kaynakları, hava olayları, iklim özellikleri
Ulaşım faaliyetleri, yerleşme özellikleri, sanayi faaliyetleri, turizm faaliyetleri
COĞRAFYANIN BÖLÜMLERİ
COĞRAFYA BİLİMİ
Fiziki Coğrafya
Beşeri Coğrafya
Jeomorfoloji
Klimatoloji
Hidrografya
Biyocoğrafya
Toprak Coğrafyası
Nüfus
Yerleşme
Tarım
Siyasi
Ekonomik
Kültürel
Enerji
Turizm
Ticaret
Ulaşım
Sanayi
Sosyal
JEOMORFOLOJİ
Jeomorfoloji (Yer Şekilleri Bilimi)
Litosferi oluşturan unsurları (yer kabuğu, kayaçlar, topraklar), litosfer olaylarını (tektonizma, volkanizma, dağ oluşumu vb.) ve yer şekillerinin oluşum süreçlerini (dağ, plato, ova,
vadi vb.) inceler.
Yararlandığı Bilimler
Jeoloji
Litoloji
Petrografi
Jeofizik
Kimya
Fizik
KLİMATOLOJİ
Klimatoloji (İklim Bilgisi)
Atmosfer ve hava olaylarını (basınç değişimi, sıcaklık değişimi vb.), iklim elemanlarını (sıcaklık, basınç ve rüzgârlar vb.) ve yeryüzünde görülen iklim tiplerini (Akdeniz iklimi, muson
iklimi vb.) inceler.
Yararlandığı Bilimler
Meteoroloji
(Hava Olayları Bilimi)
Fizik
HİDROGRAFYA
Hidrografya (Sular Coğrafyası)
Hidrosferi oluşturan çeşitli su ortamlarını (deniz, göl, akarsu vb.) ve hidrosferde meydana gelen doğa olaylarını (su döngüsü, akıntılar, dalgalar vb.) inceler.
Yararlandığı Bilimler
Hidroloji (Su Bilimi)
Oseonografya
(Okyanus ve Deniz Bilimi)
Limnoloji (Göl Bilimi)
Potamoloji (Akarsu Bilimi)
Hidrojeoloji
(Yer Altı Suları Bilimi)
BİYOCOĞRAFYA
Biyocoğrafya (Canlılar Coğ.)
Biyosferdeki bitki ve hayvan topluluklarının genel özelliklerini, etkileşimlerini ve yeryüzündeki dağılışlarını inceler.
Yararlandığı Bilimler
Biyoloji (Canlılar Bilimi)
Botanik (Bitki Bilimi)
Zooloji (Hayvan Bilimi)
Tıp
TOPRAK
COĞRAFYASI
Yeryüzündeki toprakların
oluşum süreçlerini, özelliklerini ve dağılışını inceler.
Yararlandığı Bilimler
Pedoloji
Mineroloji
TARIM COĞRAFYASI
Tarım ürünlerinin
ekim ve dikimini, hayvan yetiştiriciliğini, balıkçılığı ve ormancılığı; neden, dağılış ve etkileşim ilkelerine göre inceleyen bilim dalıdır.
Yararlandığı Bilimler
Zooloji
Botanik
YERLEŞME COĞRAFYASI
Yerleşmelerin gelişimini,
tiplerini, dağılışını; yerleşmeyi etkileyen faktörleri ve mesken tiplerini inceler.
Yararlandığı Bilimler
Arkeoloji (Kazı Bilimi)
Tarih
NÜFUS COĞRAFYASI
Nüfusun özelliklerini, dağılışını, değişimini, hareketlerini ve nüfus politikalarını; bunların coğrafi ortamlar ve olaylarla etkileşimini inceler.
Yararlandığı Bilimler
Demografi (Nüfus Bilimi)
İstatistik
(Sayısal Sınıflama Bilimi)
EKONOMİK COĞRAFYA
İnsanların tarım, hayvancılık,
ormancılık, madencilik,
turizm, ticaret, sanayi,
hizmetler vb. ekonomik
faaliyetleri ile bu faaliyetlerin coğrafi olaylarla etkileşimini inceler.
Yararlandığı Bilimler
İktisat (Ekonomi)
SİYASİ COĞRAFYA
Devletlerin jeopolitik konumlarını ve konumlarının
dış siyasetteki etkilerini
inceler.
Yararlandığı Bilimler
Uluslararası İlişkiler
Tarih
Siyaset
SANAYİ COĞRAFYASI
İnsan faaliyetleri sonucunda ham ya da yarı işlenmiş maddelerin işlenerek mamul madde hâline gelmesi etkinliğiyle ilgili kolları, bu kuruluşların dağılışı ve bu dağılışta etkili olan faktörleri inceler.
TURİZM COĞRAFYASI
Turizmin türlerine göre sınıflandırılması, dağılışı ve mekânla etkileşimini inceleyen bilim dalıdır.
ULAŞIM COĞRAFYASI
Kara, hava, demir ve deniz ulaşımını etkileyen faktörler ile bunların gelişiminive dağılışını inceleyen bilim dalıdır.
ENERJİ COĞRAFYASI
Enerji kaynaklarının oluşumunu, özelliklerini ve dağılışını inceleyen bilim dalıdır.
SOSYAL COĞRAFYA
Sosyal ilişkileri, sosyal kimlikleri ve sosyal eşitsizlikleri mekânsal bir perspektiften inceler.
Yararlandığı Bilimler
Sosyoloji
KÜLTÜREL COĞRAFYA
Toplumların dil, din, giyim, yemek, müzik, mimari gibi kültürel özelliklerini coğrafyayla ilişkilendirerek inceler.
Yararlandığı Bilimler
Sosyoloji
Filoloji
İlahiyat
Antropoloji
Coğrafi ortamdaki doğal ve beşerî olayları, insanla ilişkilendirerek inceleyen bilim dalına coğrafya denir.
+
+
+
+
+
Aşağıdaki etkinlikleri coğrafyanın hangi kolları incelemektedir? Etkinlikleri gösteren harfleri aşağıdaki bölümlerin karşısına yazınız.
a
b
c
ç
d
e
f
g
ğ
2
1
6
4
7
3
5
9
10
8
Aşağıdaki tabloda coğrafya biliminin bölümleriyle bu bölümlerin açıklaması ve coğrafya biliminin yararlandığı diğer bilimlere ait bazı bilgiler verilmiştir. Tabloda boş bırakılan alanlara uygun ifadeleri yazınız.
Nüfus Coğrafyası
Okyanuslar, denizler, göller, akarsular ve yer altı sularının oluş ve dağılışını inceleyerek bunların diğer doğal sistemlere etkisini açıklar.
Fiziki, beşerî ve ekonomik olayların dağılışı ve aralarındaki bağlantıları ele alarak bunların devlet politikaları ile ilgilisini açıklar.
Jeoloji, Jeofizik, Litoloji, Pedoloji, Kartoğrafya
Yerleşme Coğ.
Biyocoğrafya, canlılar ile iklim, yer şekilleri ve sular arasındaki ilişkiyi açıklar, bunların insanlarla etkileşimini ortaya koyar.
Coğrafya öğretmeni Şebnem Hanım, sınıfındaki öğrencileri gruplara ayırmış ve onlardan yaşadıkları yerin ekonomik, kültürel ve teknolojik imkânlarını araştırarak rapor hâline getirmelerini istemiştir. Buna göre;
Erinç grubu: Bölgelerinde ne tür hayvanların yetiştirildiğini ve kültür balıkçılığı ile uğraşan işletmeleri,
İzbırak grubu: Yaşadıkları alandaki İnternet, yazılı ve görsel medya hizmetleriyle bunların kullanılabilirlik durumlarını,
Tümertekin grubu: Bölgelerinde faaliyette bulunan iki termal tesisi ve bu tesislere kaynak olan sıcak suların çıktığı alanları rapor hâline getirerek sınıfta sunmuşlardır.
Grupların çalışma konularına bakıldığında aşağıdakilerin hangisinde, beşerî coğrafyanın alt dalıyla ilişkilendirilecek bir rapor çalışması yapılmamıştır?
A) Nüfus coğrafyası
B) Turizm coğrafyası
C) Tarım coğrafyası
D) Enerji coğrafyası
E) Ulaşım coğrafyası
YGS - 2013
Yukarıdaki sorularla yoklanmak istenen bilgiler arasında, coğrafyanın hangi alt alanına ait inceleme konuları yoktur?
A) Nüfus Coğrafyası
B) Ulaşım Coğrafyası
C) Tarım Coğrafyası
D) Enerji Coğrafyası
E) Yerleşme Coğrafyası
YGS - 2017
Aşağıda, bir yörenin bazı doğal ve beşerî özellikleri verilmiştir.
• Günlük ve yıllık sıcaklık farkları fazladır.
• Kış mevsiminde karın yerde kalma süresi uzundur.
• Sıcaklık farklarının fazla olması yörenin enerji ihtiyacını artırmaktadır.
• Yaz sıcaklıklarına bağlı olarak tarımda sulamaya duyulan ihtiyaç fazladır.
Bu özellikler coğrafyanın hangi alt dalı ile daha fazla ilgilidir?
A) Hidrografya
B) Jeomorfoloji
C) Klimatoloji
D) Biyocoğrafya
E) Kartografya
2018 TYT
Bu grafikte numaralandırılarak boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
I II
A) Nüfus Coğrafyası Siyasi Coğrafya
B) Bitki Coğrafyası Nüfus Coğrafyası
C) Turizm Coğrafyası Bitki Coğrafyası
D) Siyasi Coğrafya Toprak Coğrafyası
E) Toprak Coğrafyası Turizm Coğrafyası
2019-TYT
Aşağıdaki grafikte Beşerî Coğrafya’nın bazı alt dalları gösterilmiştir.
Beşeri Coğrafya
Enerji Coğrafyası
Yerleşme Coğrafyası
………….……I………..…..…
Ulaşım Coğrafyası
……………….II………………
Karstik bölgelerde topoğrafya yüzeyinde birbirine yakın çok sayıda dolinin bir arada bulunması delikli karst olarak tanımlanırken, tropikal bölgelerde koni şekilli karstik tepelerin yaygın olarak bulunması ise kuleli karst olarak adlandırılmaktadır.
Bu yer şekillerinin oluşumunu, gelişimini ve dağılışını inceleyen coğrafyanın alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Klimatoloji
B) Oseonografya
C) Jeomorfoloji
D) Kartografya
E) Biyocoğrafya
2022 TYT
Donmuş topraklar, buzullar ve sürekli karla kaplı alanlar …………………………. oluşturur.
Coğrafyanın bir dalı olan ........………………….. iklimle ilgili konuları inceler.
Coğrafi ortamdaki doğal ve beşerî olayları, insanla ilişkilendirerek inceleyen bilim dalına ……………………… denir.
……………………......, yeryüzü şekillerinin oluşumları, dağılışları ve sınıflandırılması ile ilgilenen fiziki coğrafya dalıdır.
Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanına ……………….………… denir.
Coğrafi Ortam
Jeomorfoloji
Coğrafya
Klimatoloji
Kriyosferi
BOŞLUK DOLDURMA
Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen geçici ya da sürekli değişimlere doğa olayı denir.
Hidrografya, pedoloji ve mineroloji gibi bilim dallarından yararlanır.
Turizm Coğrafyası; toplumların dil, din, giyim, yemek, müzik, mimari gibi özelliklerini coğrafyayla ilişkilendirerek inceler.
Jeomorfoloji, hidrografya, klimatoloji, biyocoğrafya ve toprak coğrafyası fiziki coğrafyanın alt dallarını oluşturur.
Yer kabuğunun çukur alanlarını dolduran okyanuslar, denizler, akarsular ve yer altı suları biyosferi oluşturur.
DOĞRU-YANLIŞ
Aşağıda coğrafyanın incelediği konulardan bazıları verilmiştir.
– Bitki örtüsü
– Yer altı suları
– İklim tipleri
– Akarsu aşınım şekilleri
1) Buna göre, coğrafya alt dallarından hangisinin incelediği alan verilmemiştir?
A) Jeomorfoloji
B) Klimatoloji
C) Nüfus Coğrafyası
D) Hidrografya
E) Biyocoğrafya
I. Mesken tipleri
II. İklimler
III. Okyanus ve denizler
IV. Tarımsal faaliyetler
2) Yukarıda verilenlerden hangileri beşeri coğrafyanın inceleme alanına girmektedir?
C) I ve IV
D) II ve IV
E) III ve IV
3) Buna göre yukarıda verilen görseldeki tesisin yeri belirlenirken coğrafyanın hangi dalları ile ilgili verilerden yararlanılması beklenemez?
A) Jeoloji B) Enerji coğrafyası
C) Ulaşım coğrafyası D) Yerleşme coğrafyası
E) Turizm coğrafyası
Ülkemizin enerji ihtiyacını karşılamak için çeşitli alanlarda yatırımlar yapılmakta ve teknolojinin en son imkânlarından verimli bir şekilde yararlanılmaya çalışılmaktadır.
Arda, coğrafya dersinde yaşadığı çevrede doğal ortam unsurlarını seçeneklerdeki gibi belirtmiştir.
4) Yaptığı bu sıralamada hangi unsuru yanlış vermiştir?
A) Okul binası
B) Parktaki çam ağacı
C) Yerdeki taşlar
D) Bahçedeki köpek
E) Gökyüzündeki bulutlar
Coğrafya bilimi konularını araştırırken konusuyla ilişkili olan çeşitli bilimlerden yararlanır.
5) Aşağıdaki seçeneklerde verilen coğrafyanın bölümleri ve yararlandığı bilim eşleştirmelerinden hangisi verilen bilim ile daha az ilişkilidir?
A) Jeomorfoloji-Jeofizik
B) Ekonomik Coğrafya-Arkeoloji
C) Klimatoloji-Meteoroloji
D) Nüfus Coğrafyası- İstatistik
E) Hidrografya-Limnoloji