1 of 18

2-нші сессияның жоспары

3-4 Модульдерді қайталау

2. Ішкі ауаның ластануының себептері

3. Тұрмыстық ауаны ластайтын негізгі ластаушы заттар және олардың көздері

4. Ұсақ қатты бөлшектер

5. Бейорганикалық қосылыстар

6. Ұшпа органикалық қосылыстар

7. Ішкі ауаны ластануын алдын алу жолдары

8. Ішкі ауаны тазалаудың физика-химиялық технологиялары

9. Ішкі ауаны тазалаудың биологиялық технологиялары

3 of 18

Тұрмыстық ауаны ластайтын негізгі ластаушы заттар

Ұсақ қатты бөлшектер

Бейорганикалық қосылыстар

Ұшпа органикалық қосылыстар

Ұсақ қатты бөлшектер өлшеміне байланысты жіктеледі, бірақ ең заянды бөлшектердің орташа диаметрі 2,5 мм-ден төмен болады.

Көмірқышқыл газы (СО2), көміртек оксиді (CO), азот оксидтері (NOx) және озон (O3) бейорганикалық қосылыстар арасында ең көп зерттелген.

Ұшпа органикалық қосылыстарға қайнау температурасы төмен (50/100 С-тан 240/260 С-қа дейін) және жер бетінде төмен қысымда булануға бейім тұратын заттардың кең тобы кіреді. Құрылыста және интерьер дизайнында жаңа материалдар пайдаланылғандықтан, олардың түрлері үздіксіз өсуде

4 of 18

Тұрғын үйдегі ластаушы заттардың негізгі көздері

5 of 18

Ұсақ қатты бөлшектер

Көздері

Шыны және асбест секілді талшықты материалдар

Пештер, жылытқыштар немесе пештер сияқты жануға негізделген құрылғылар, сондай-ақ темекі түтіні

Озон мен кейбір ұшпа органикалық қоспалардың (мысалы, терпендер) реакцияларға түсуі барысында туындауы мүмкін, мысалы терпенмен реакция түскенде.

74-164 мг/м3

3-23 мг/м3

13-27 мг/м3

10-44 мг/м3

25-1526 мг/м3

6 of 18

Бейорганикалық қосылыстар

Көміртек оксиді – толық емес жану процестерінің нәтижесінде бөлінетін улы газ.

Көміртек диоксиді- көмір, мұнай және табиғи газ сияқты қазбалы отындарды жағу кезінде бөлінеді.

Отынның толық жануына мысал, метанол жану реакциясы:

CH3OH + O2 = CO2 + 2H2O

Отынның толық емес жануына мысал, метанның толық емес жану реакциясы:

4CH4 + 5O2 = 2CO + 8H2O + 2C

Адамға тыныс жолу арқылы әсер етеді. СО-ның гемоглобинмен байланысу 200-250 есе оттегіге қарағанда жоғары.

CO2 концентрациясы	Денсаулыққа әсер етуі
<1000 ppm	Денсаулыққа әсері шектеулі немесе жоқ
1000 ppm-2500 ppm	Шаршау, зейін мен шоғырланудың жоғалуы
2500 ppm-5000 ppm	Бас ауруы, ұйқышылдық, шаршау
5000 ppm-40000 ppm	Қатты бас ауруы, әсер ету уақытына байланысты шамалы интоксикация
40000 ppm-100000 ppm	Өмірге немесе денсаулыққа бірден қауіпті, бас айналу, жүрек соғысының жиілеуі, терлеу, тыныс алудың қиындауы; ұзақ әсер етуден кейін ес жоғалуы
>100000 ppm	Бірнеше минут ішінде есін жоғалту, кома, өлім қаупі

7 of 18

Тұрғын үйдегі ластаушы заттардың негізгі көздері

NОx- негізгі көздеріне газ құрылғылары, пештер немесе су жылытқыштар. Азот оксиді (NO) және азот диоксиді (NO2) ең көп таралған және маңызды азот оксидтері болып табылады. NO көп мөлшерде түзіледі және оттегі, озон немесе ұшпа органикалық заттардың қатысуымен NO2-ге дейін тотығады.

Астмасы бар адамдарға 200 мг/м3/сағ

2000 мг/м3 қалыпты адамдарға

5-17 мг/м3

16-18мг/м3

<30 мг/м3

Термиялық NO x түзетін үш негізгі реакция (кеңейтілген Зельдович механизмі) мыналар:

8 of 18

2. Ішкі ауаны ластаушы заттар мен оның көздері

Толуол- бензинде, бояуларда, шайырларда, желімдерде, косметикада және жабындарда болатын үй ішіндегі ауаны ластаушы заттардың бірі болып табылады және BTEX (бензол, толуол, этилбензол және ксилол) арасында ең көп таралған.

Бензол-өнеркәсіпте кеңінен қолданылатын органикалық ұшпа қосылыс. Бензолдың ішкі көздеріне жану құрылғылары және полимерлі жиһаздар, кілемдер, бояулар, еріткіштер, әртүрлі пластмассалар және ағаш жиһаздар сияқты құрылыс материалдары жатады.

Этилбензол - қоршаған орта температурасында хош иісті, түссіз сұйықтық. Ластану көздеріне пластмассалар, бояулар, желімдер және өндіріс кезінде этилбензол еріткіш ретінде қолданылатын басқа да өнімдер жатады.

Ксилол- үш түрлі изомер ретінде бар: орто, мета және пара (сәйкесінше o-, m- және p-). Ксилолдардың ішкі көздеріне бояулар, желімдер, бояғыштар, полимерлер, тазалағыш заттар мен фармацевтика кіреді.

9 of 18

2. Ішкі ауаны ластаушы заттар мен оның көздері

Нафталин - ақ түсті кристалды қатты зат, химия өнеркәсібінде шикізат ретінде кеңінен қолданылады. Ішкі көздерге темекі түтіні, ақаулы жану құрылғылары, гербицидтер, резеңке материалдар және жәндіктерге қарсы құралдар (әдетте киімді ластайтын), сондай-ақ сыртқы ауа кіреді.

Формальдегид (HCHO) – көмірсутектердің толық емес реакциясы кезінде бөлінетін жоғары реактивті газ. Формальдегид сонымен қатар басқа ұшпа органикалық заттырдың озонмен немесе тотығуы нәтижесінде пайда болады.

Трихлорэтилен - еріткіш және тазартқыш (металдарды бумен майсыздандыру) ретінде кеңінен қолданылатын ұшатын химиялық зат. Ішкі көздерге майлау, лактар, бояу кетіргіштер, желімдер және жазу машинкасын түзету сұйықтықтары сияқты еріткіштер ретінде қолданылатын өнімдер кіреді.

Альфа-пинен – өсімдіктерде табиғи түрде кездесетін сұйық терпен және эфир майларының жалпы құрамдас бөлігі. Пинен кейбір бояулар мен су өткізбейтін заттарда еріткіш ретінде пайдаланылады, оны парфюмерия өнімдерінде, дезодораторларда және тазалау құралдарында табуға болады.

Лимонен - екі изомер (d- және l-) түрінде болатын табиғи терпен. Лимонен тазартқыштар, шайырлар, ауа тазартқыштар, дезодоранттар, хош иістер және сусабындар сияқты көптеген тұрмыстық өнімдерде қолданылады.

10 of 18

3. Ішкі ауаны ластануын алдын алу жолдары

Желдету - үй-жайларды ластаушы заттардың жиналуын болдырмаудың ең оңай шарасы.

Кейбір асбест немесе оқшаулағыш талшықты материал сияқты көздерін кәсіби мамандар жауып қаптау немесе алып тастай алады.

Темекі шегуге тыйым салу да өте тиімді шара болып табылады, өйткені темекі түтіні жоғары концентрацияда көптеген зиянды химиялық заттардың көзі болып табылады.

Ауаның ылғалдылығы мен температурасын бақылау ішкі материалдардан органикалық ластаушы заттардың шығарындыларын бақылау үшін өте маңызды

Ластануы жоғары отын түрлерін тиімдірек отынмен алмастыру қажет

Құрамында формальдегид пен басқа да зиянды ұшпа органикалық қосылыстары бар фанера немесе ДВП сияқты ағаштан жасалған материалдарды пайдаланбау.

Құрылыстан немесе жөндеуден кейін бірнеше апта ішінде ғимараттарда ұзақ уақыт болмаған жөн, өйткені бұл көздерден бірнеше апата бойы ауаға шығарындылар бөлінеді.

Бояулардың, желімдердің, тазартқыш өнімдердің және жанармайлардың ыдыстарын дұрыс жабу.

11 of 18