1 of 25

Dementie: het einde van intimiteit?

Thea van der waart, huisarts-seksuoloog NVVS, FECSM, lid expertgroep seksuele gezondheid, SOA en HIV

2 of 25

intro

3 of 25

4 of 25

gedicht

5 of 25

intro

Intimiteit,
Seks is een
basis behoefte

6 of 25

Seksuele gezondheid

een staat van lichamelijk, emotioneel en sociaal welbevinden met betrekking tot seksualiteit

niet alleen maar de afwezigheid van ziekte, disfunctie of gebrek

vereist een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit, vrij van dwang, discriminatie en geweld

de seksuele rechten van alle mensen moeten worden gerespecteerd en waargemaakt

7 of 25

Biopsychosociaal model

Lichaam

Psyche

Context

zelfbeeld
lichaamsbeeld
cognities
angst
depressie
woede
walging
life events
Negatieve seksuele ervaringen

religie
cultuur
communicatie
relatie
voorwaarden seksueel contact

leeftijd
ziekte
handicap
geneesmiddel
behandeling

8 of 25

Verandert als je ouder wordt

Timing wordt belangrijk: erectie midner lang, vochtig worden vrouw duurt langer

Dementie

Als een van de partners begint te dementeren verandert de relatie en daarmee ook de seksuele relatie. De seks kan moeilijker worden, maar ook fijner. Het is belangrijk om hulp te zoeken bij de huisarts of lotgenoten.

Dementie verstoort de gelijkwaardigheid in een relatie. De zorg voor de dementerende partner komt steeds meer op de voorgrond te staan. Hierdoor verandert ook de seksuele relatie. Dit geldt voor de persoon zelf, maar ook voor de partner.

De dementerende partner

Bij dementie kan het seksueel gedrag veranderen. Mogelijke veranderingen bij de dementerende partner zijn:

seksueel passiever of juist actiever worden.

ontremd of eisend gedrag vertonen op seksueel gebied.

anders of niet meer reageren op aanrakingen van de partner.

onbegrepen of verlaten voelen door afwijzingen op het gebied van seks.

minder oog hebben voor de gevoelens en behoeften van de partner.

De gezonde partner

De ervaringen van partners van een dementerende persoon kunnen zeer uiteenlopend zijn. Een aantal voorbeelden:

onwerkelijk vinden om met iemand te vrijen, die een vreemde lijkt.

schuldgevoel, omdat je vrijt met iemand die niet meer weet dat hij/zij je partner is.

verward, afgewezen voelen omdat je partner je niet meer als vrouw/man kent.

missen van de aanrakingen, troost en genegenheid.

seks is fijner geworden, omdat de (dementerende) partner minder geremd is geworden op seksueel gebied.

Steun zoeken

Het delen van ervaringen en het samen zoeken naar mogelijke oplossingen kan verlichting geven en steunend zijn. Bij Alzheimer Nederland en de Alzheimer café's die zij organiseren is veel informatie te krijgen. Verschillende gemeenten organiseren bijeenkomsten voor partners van dementerenden.

In het ziekteproces doet zich op een gegeven moment de situatie voor dat de dementerende partner niet meer thuis kan blijven wonen. Het is dan belangrijk om te zoeken naar een instelling met een open klimaat ten aanzien van seksualiteit en waar de privacy gewaarborgd wordt. De huisarts kan hier meer informatie over geven.

9 of 25

veroudering

Huid, haar, vet- en spierverdeling
• Man:
Penis
Ejaculatie minder dwingend
Herstelperiode duurt iets langer
• Vrouw:
Oestrogeendeficientie
Opwinding�Orgasme en herstelperiode
Use-it or lose it’ -principe

10 of 25

Seksualiteit bij ouderen

Seksuele activiteit neemt af

Seksuele interesse neemt niet af

Andere uitingsvormen:

Coitus wordt vervangen door alternatieve manieren

11 of 25

Seksualiteit bij ouderen

Geen verband tussen seksuele activiteit en seksuele tevredenheid
72% van de 65-80jarigen is tevreden
Plezier neemt toe
Sommigen: seks wordt belangrijker bij ouder worden
– Emotionele rijpheid�– Jeugd: heftige opwinding, prestatie & bevestiging�– Ouder worden: gedachten, gevoelens en intimiteit
– Seksuele piek na 50ste

12 of 25

Onderzoek naar gevolgen van dementie op seksualiteit: Susan van Hooren

13 of 25

interview

36 koppels, een van beide heeft alzheimer, gem leeftijd 70 jaar

55-64% seksuele activiteit aanwezig

37-44% seksualiteit afwezig: ontevreden

14 of 25

15 of 25

16 of 25

17 of 25

18 of 25

Samen ouder worden

Andere ziekten

Medicijnen

Beperkingen

19 of 25

veranderingen

minder, of helemaal geen, interesse in seks
meer zin in seks
minder of geen vermogen om seksueel actief te zijn
verandering in seksueel gedrag b.v.: geen inzicht meer hebben in wat de ander fijn vindt of seksueel agressief zijn
verdwijnen van remmingen b.v.: iemand kan dingen zeggen en doen die hij/zij daarvoor nooit deed.
seksueel ongeremd, naar de eigen partner of naar anderen.��

20 of 25

Minder zin om te vrijen

Meer behoefte aan aandacht en knuffelen

Initiatief verdwijnt

Begrip: het is de dementie die dit doet en niet de partner zelf

Knuffels zijn zacht en fijn.

Minder zin in seks��Sommige mensen met dementie verliezen de zin in seks al in de eerste fase van de ziekte en kunnen zich gaan terugtrekken in de relatie. Ze hebben dan wel behoefte aan aandacht, aanraken, knuffelen en strelen maar zijn niet meer in staat om het initiatief te tonen. Het is belangrijk om daar als partner begrip voor te hebben, het is nl. niet de partner die niet meer wil maar de ziekte die deze verandering veroorzaakt. Het kan ook gebeuren dat je als partner het helemaal niet erg vindt dat er geen seks meer is, dat is ook niet erg.�In een gevorderd stadium van dementie kan het zijn dat partners niet meer samen in een bed slapen. Dat wil dat niet zeggen dat de persoon met dementie geen behoefte meer heeft aan knuffelen. Als de ziekte ver gevorderd is en je het als partner moeilijk vindt om veel tijd te besteden aan samen knuffelen dan is het een optie om de persoon met dementie een knuffel aan te bieden. Knuffels zijn zacht en fijn om te aaien en voldoen in sommige gevallen aan de behoefte om te aaien en te strelen.�

21 of 25

Meer zin om te vrijen

Voor partner soms lastig om aan te voldoen

Zoek naar andere dingen waar dementerende partner zich betrokken voelt en gewaardeerd.

Niet gaan mijden van intimiteit

Kies juiste momenten om toch even te knuffelen

22 of 25

Ontremming en agressie

Verlies van decorum: luid praten over privé zaken: meestal gaat het over iets anders, bv ik moet naar toilet.

Bij agressie: afleiden van moment

Bij gevaar ga weg en wacht tot er weer rust is

Medicatie

Seksuele agressie��Sommige mensen met dementie kunnen agressief worden als er niet aan hun seksuele behoefte wordt voldaan. Dit kan komen door ontremmingen en het verliezen van de controle over gevoelens en emoties. De seksuele drift kan niet meer goed geïnterpreteerd worden.�Het is moeilijk om erachter te komen hoe om te gaan met seksuele agressie. Een van de mogelijkheden is proberen af te leiden, maar dit lukt niet zomaar omdat de ander zichzelf niet meer onder controle heeft.�Het is verstandig om bij seksuele agressie te kiezen voor de eigen veiligheid en weg te lopen uit de situatie tot de persoon met dementie weer wat rustiger is.��Voordat de situatie onhoudbaar is, is het goed om advies te vragen bij de geriater, een psycholoog of andere deskundige. Als er geen enkele andere oplossing te vinden is dan zou medicatie misschien kunnen helpen, doe dit altijd in overleg met de arts.��Ontremming��Dementie kan ontremmen. Hierdoor kunnen mensen met dementie zaken die privé zijn hardop uitspreken of uiten. Toch gaat het bijna nooit om seksuele opwinding. Soms lijkt iets seksueel getint te zijn, terwijl er een andere oorzaak van het gedrag is, b.v.:��- naar het toilet moeten�- ongemak door strakke of jeukende kleding�- verveling�- de behoefte aan contact uiten, aan aanraking�- het verkeerd interpreteren van de behoeften van anderen�- iemand anders aanzien voor de eigen partner��Het is dus belangrijk om de achterliggende reden van het gedrag te achterhalen voordat met kan concluderen dat het uiterst en alleen seksueel is.

23 of 25

aanpassingen

Liefde voor partner met dementie is, soms is intimiteit de enige vorm van communicatie

Het zorgen voor een dementerende partner is zwaar, zodat er geen rust meer is voor intimitiet

Verandering van partner naar zorgende

Soms maakt de dementie de partner lomp

Aanpassen aan de veranderingen��Naarmate dementie vordert, veranderd de situatie en waarschijnlijk ook de gevoelens van de betrokkenen.��- De liefde voor de partner met dementie is nog even sterk als voorheen, het kan zijn dat juist seks de partners dichter bij elkaar brengt omdat gewone gesprekken steeds moeilijker worden.��- Sommige partners kunnen zo oververmoeid raken door de zorg die ze moeten geven dat er geen energie meer is voor seks. Dit kan frustrerend zijn voor beide partijen.��- Veel mensen vinden het moeilijk om van seks te genieten als de relatie op allerlei andere aspecten veranderd is en het leed niet gedeeld kan worden omdat er niet over gepraat kan worden. Seks kan dan zijn positieve invloed verliezen en onbelangrijk lijken.��- Dementie kan onhandig en ongeïnteresseerd maken. Partners moeten dan naar andere manier van intimiteit gaan zoeken.�

24 of 25

Getrouwd maar niet samen

Dementerende is zo veranderd dat je hem/haar niet meer herkent

Verliefd worden op een ander

Seks is voor iedereen, mannen en vrouwen, jong en oud, ziek en gezond

Getrouwd maar niet meer samen��Het kan zijn dat partners niet meer samen kunnen zijn. Dat kan allerlei redenen hebben. De persoon met dementie is op een gegeven moment niet meer de partner die hij/zij was, maar iemand die door de ziekte wordt aangestuurd. Het is dan niet ondenkbaar dat de gevoelens veranderen en dat er niet meer voldaan kan worden aan de eigen behoeftes. Dan kan het gebeuren dat de "gezonde" partner verliefd wordt op iemand anders. Als dit gebeurt zal iedereen daar een mening over hebben, maar de betrokken zelf zijn de enigen die kunnen weten hoe het is om te moeten leven met iemand met vergevorderde dementie. Misschien is het juist goed dat je steun krijgt van een nieuwe partner en ben je daardoor beter in staat om voor je zieke partner te zorgen. Alles kan!��Persoonlijk denk ik dat het vooral belangrijk is om te praten over je behoeftes. Als het moment daar is dat je niet meer met je eigen partner kunt praten, doe dit dan met iemand die je vertrouwd en die geen oordeel zal vellen, maar in staat is om goed te luisteren. Onderdruk de eigen gevoelens niet, dit brengt frustratie en onbegrip met zich mee.��Seks is voor iedereen, mannen en vrouwen, jong en oud, gezond en ziek.�