​

Άντον Τσέχοφ

​

Ένας αριθμός

Ο Άντον Τσέχοφ γεννήθηκε στο Ταγκανρόγκ, μικρό επαρχιακό λιμάνι της θάλασσας του Αζόφ στη νότια Ρωσία, το 1860. Εγγονός

δουλοπάροικου και γιος μικρέμπορα, φοιτά στο ελληνικό σχολείο

της πλούσιας ελληνικής παροικίας.

Το 1875, ο πατέρας του αντιμετωπίζοντας την πτώχευση αναγκάζεται να καταφύγει στη Μόσχα.

Τα επόμενα χρόνια η οικογένεια αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες και ο Άντον αναγκάζεται, μαθητής ακόμα, να συντηρεί τον εαυτό του παραδίνοντας μαθήματα «κατ’ οίκον». Μπαίνοντας στη βιοπάλη από παιδί, θα βρεθεί αντιμέτωπος με όλα τα δεινά της: την

εκμετάλλευση, την αδικία, την ταπείνωση.

• Το 1879 γράφεται στην Ιατρική Σχολή της Μόσχας.
• Από τον καιρό των σπουδών του στο γυμνάσιο, ο Τσέχοφ αρχίζει να γράφει χιουμοριστικές σκηνές, αφηγήσεις, μονόπρακτα. Από το 1880 αρχίζει να γράφει επαγγελματικά και μόνιμα πια για τα περιοδικά. Πρόκειται για πολύ σύντομα χρονογραφήματα της σύγχρονης ρωσικής ζωής, πολλά υπογραμμένα με ψευδώνυμα, με συχνότερο το «Αντόσα Τσεχοντέ». Η ανάγκη βιοπορισμού θα καταστήσει την πνευματική του δημιουργία εξαιρετικά πληθωρική. Δεν είναι γνωστό πόσα χρονογραφήματα έγραψε κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά κέρδισε γρήγορα φήμη ως σατιρικός χρονικογράφος της καθημερινής ρωσικής ζωής. Το 1884 παίρνει το δίπλωμα του γιατρού-παθολόγου και στο εξής θα ασκήσει το επάγγελμα του γιατρού με μεγάλη υπευθυνότητα. Η ιατρική επιστήμη θα καθορίσει τον τρόπο που βλέπει τους ανθρώπους και τα κοινωνικά φαινόμενα. Ο ίδιος θα δηλώσει κάποια στιγμή πως η ενασχόλησή του με την ιατρική επιστήμη επηρέασε σοβαρά τη λογοτεχνική του δραστηριότητα, εμπλουτίζοντας τις γνώσεις του και διευρύνοντας την προοπτική του.

​

• Από το 1886 γίνεται γνωστός ως συγγραφέας αλλά ακόμα θεωρεί την ιατρική επίσημη ενασχόληση και το γράψιμο πάρεργο.
• Tο διήγημα H στέπα (1888) τον καθιέρωσε ως μεγάλο συγγραφέα. Αυτή η σύντομη ιστορία, που προσέδωσε νέο ύφος και γόητρο στο συγγραφέα, δημοσιεύεται σε κύριο περιοδικό και φέρει στοιχεία της ωριμότητας που διέκρινε τη μετέπειτα πεζογραφία του. Το 1888, η συλλογή διηγημάτων του Σούρουπο τού αποφέρει το μεγάλο Βραβείο Πούσκιν. Αυτό σηματοδοτεί τις αρχές μιας ιδιαίτερα παραγωγικής σταδιοδρομίας για το συγγραφέα Τσέχοφ.
• Διακόπτει την συνεργασία του με τις εφημερίδες και τώρα γράφει για λογοτεχνικά περιοδικά. Tα διηγήματα και οι νουβέλες, που θεωρούνταν ως κατώτερο είδος λογοτεχνίας στη Pωσία, χάρη στον Tσέχωφ καταλαμβάνουν κυρίαρχη θέση στη λογοτεχνία της.

• Την ίδια χρονιά δημοσιεύει τη μονόπρακτη κωμωδία, Αίτηση Σε Γάμο, τη συλλογή Διηγήματα και συγχρόνως γράφει τη μονόπρακτη κωμωδία, Η Αρκούδα. Την επομένη γράφει το Θείο Βάνια, θεατρικό που θα εκδοθεί το 1897.
• Τον Απρίλη του 1890 ταξιδεύει στη Σιβηρία και φτάνει μέχρι τη Σαχαλίνη, για να μελετήσει από κοντά τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων και των εξορίστων. Το ταξίδι του θα αποκαλύψει μια σημαντική πλευρά της υπόστασής του, αυτή του ενεργού πολίτη στην υπηρεσία της ανθρώπινης δικαιοσύνης και προόδου. Συγκεντρώνει στοιχεία για την απάνθρωπη μεταχείριση των κρατουμένων από τους δεσμοφύλακες κι αποτέλεσμα του ταξιδιού αυτού είναι το έργο του Η Νήσος Σαχαλίνη.

• Το 1892 αγοράζει κτήμα στο Μελίχοβο, έξω από τη Μόσχα κι εγκαθίσταται εκεί με μέλη της οικογένειάς του. Η εγκατάστασή του εκεί θα σημάνει την έναρξη της ώριμης πια περιόδου της συγγραφικής του σταδιοδρομίας. Εργάζεται επίσης ακούραστα για τη καταπολέμηση της χολέρας, που μαστίζει κείνα τα χρόνια τη κεντρική Ρωσία. Προσφέρει ιατρική βοήθεια στους χωρικούς και συνεισφέρει στην ανέγερση νοσοκομείου για άπορα παιδιά.
• Το Νοέμβρη του ίδιου χρόνου, κυκλοφορεί η νουβέλα, Ο Θάλαμος Νο 6, που θα καθιερωθεί ως ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
• Το 1898 ιδρύεται το πρωτοποριακό Θέατρο Τέχνης στη Μόσχα και ζητά την άδειά του ν’ ανεβάσει το Γλάρο, με σκηνοθέτη το Στανισλάφσκι και πρωταγωνίστρια την Όλγα Κνίπερ, την οποία ο Τσέχοφ παντρεύεται το 1901. Ο Γλάρος σημειώνει τελικά μεγάλη επιτυχία κι αμέσως μετά για χρόνια, παίζονται με τη σειρά ακόμα τρία έργα του: Ο Θείος Βάνια, Οι Τρεις Αδελφές και Ο Βυσσινόκηπος. Το όνομα του Θεάτρου Τέχνης θα γίνει συνώνυμο με αυτό του συγγραφέα, που πρώτος εμφάνισε έργα του στη σκηνή του (έγινε γνωστό ως «σπίτι του Τσέχοφ»).
• Το 1903 η υγεία του κλονίζεται και πάλι. Τελειώνει το τελευταίο του διήγημα Η Αρραβωνιαστικιά και στέλνει το Βυσσινόκηπο στο Θέατρο Τέχνης. Νέα επιδείνωση της υγείας του τον οδηγεί στο Βερολίνο, όπου τελικά πεθαίνει το 1904.
• Ο Τσέχοφ έγινε γνωστός περισσότερο για τα θεατρικά του έργα, με τα οποία αναμόρφωσε το ρωσικό και επηρέασε το παγκόσμιο θέατρο. Ωστόσο, ποτέ δεν παραγνωρίστηκε από τους κριτικούς και το κοινό το πεζογραφικό του έργο, που αποτελεί, έναν αιώνα μετά, πολύτιμη παρακαταθήκη, λογοτεχνική και κοινωνική, για τον όπου γης αναγνώστη.

Τα διηγήματα του Τσέχοφ

• Τα διηγήματα του Τσέχοφ δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής. Περιστατικά, θεσμοί, ανθρώπινοι τύποι, όλα όσα περιγράφονται αφορούν την καθημερινή ζωή στην τσαρική / προεπαναστατική Ρωσία. Παρά το ότι είναι μικρά σε έκταση, τα διηγήματα είναι πλήρη σε ό,τι αφορά τη σκιαγράφηση των προσώπων. Η εξωτερική δράση συνήθως είναι περιορισμένη, αντισταθμίζεται όμως από την τεχνική της άριστης δόμησης του εσωτερικού δράματος των ηρώων.
• Στα διηγήματά του παρακολουθούμε τον άνθρωπο να παλεύει με τον εαυτό του, με τις αδυναμίες της ψυχής και της ηθικής του υπόστασης ή με τις εξωτερικές αντιξοότητες. Σχεδόν πάντα υποκύπτει, αλλά δεν είναι γι’ αυτό λιγότερο συμπαθής. Έτσι, η ευαισθησία, ως μέγιστη ηθική αξία, αναδεικνύεται μέσα στα διηγήματα του Τσέχοφ σε έμμεσο πρωταγωνιστή, που, αν και συνήθως ηττάται από τον αμοραλισμό των δυνατών και χωρίς εσωτερικούς ενδοιασμούς προσώπων, παραμένει για το συγγραφέα υπέρτατη αρετή.

η ρωσική κοινωνία �το 19^ο αιώνα

• Η ρωσική κοινωνία είχε έκδηλα τα χαρακτηριστικά της κοινωνικής αδικίας, της πνευματικής νάρκης και της διοικητικής αδυναμίας του τσαρικού καθεστώτος. Η μεγάλη μάζα του πληθυσμού της χώρας ασχολούνταν με τη γεωργία. Ωστόσο, παρά την κατάργηση της δουλοπαροικίας το 1862, οι αγρότες υπέφεραν, γιατί η ρωσική γη παρέμενε στα χέρια των ευγενών, στους οποίους ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν. Έτσι, η νομική ελευθερία που απέκτησαν δεν τους απελευθέρωσε ουσιαστικά παρά μόνο τυπικά. Εξακολούθησαν να ζουν υποσιτισμένοι και αναλφάβητοι, χωρίς προοπτική βελτίωσης. Το ίδιο άθλια ήταν και η ζωή των βιομηχανικών εργατών στις πόλεις.
• Φαινόμενα όπως η παιδική εργασία και οι αυθαιρεσίες των κρατικών οργάνων ήταν ο κανόνας. Καμία μέριμνα δεν υπήρχε για τους κοινωνικά αδύνατους. Το σύστημα τους συνέτριβε μαζί με οποιαδήποτε φωνή αμφισβήτησης. Ο Ρώσος ήταν υποχρεωμένος από το πρωί μέχρι το βράδυ να αγωνίζεται για την επιβίωση.
• Οι υπαλληλικές ομάδες ήταν υποταγμένες σ’ ένα διοικητικό μηχανισμό αυστηρά ιεραρχημένο, που αναπαρήγαγε ένα κλίμα νωθρότητας και δουλοπρέπειας, ενώ οι αστοί κερδοσκοπούσαν χωρίς μακροπρόθεσμο όραμα για την παραγωγική ανάπτυξη της χώρας. Το πολιτικό σύστημα ήταν απόλυτα δεσποτικό, επιτρέποντας στον τσάρο και τους στενούς συνεργάτες του να ασκούν την εξουσία χωρίς κανένα έλεγχο, λογοκρίνοντας και αυθαιρετώντας ασύστολα.

• Οι ήρωες των διηγημάτων του αντιπροσωπεύουν κάθε κοινωνική τάξη, ηλικιακή ομάδα και μορφωτικό επίπεδο. Είναι άνθρωποι του μόχθου, του περιθωρίου, αλλά και μικροαστοί, αστοί, αξιωματούχοι και γαιοκτήμονες. Άνθρωποι με ευαισθησίες, αλλά και στυγνοί εκμεταλλευτές, άνθρωποι υποδουλωμένοι στο σύστημα, χωρίς αντιστάσεις αλλά και άνθρωποι με αξιοπρέπεια, άνθρωποι πονεμένοι αλλά και άλλοι που παραμένουν σκληροί και αδιάφοροι απέναντι στον ανθρώπινο πόνο. Όλοι μαζί συνθέτουν ένα παλίμψηστο της ρωσικής κοινωνίας της εποχής, μιας κοινωνίας για την οποία ο συγγραφέας δεν είναι περήφανος.

�Το όραμά του

• Υποχρεωμένος από μικρός στην καθημερινή βιοπάλη και ευαίσθητος απέναντι στην αλλοτρίωση που προκαλούν οι συνθήκες στον καθημερινό άνθρωπο, ο Τσέχοφ θα οραματιστεί για τον τόπο του μια καινούργια ζωή και το όραμά του αυτό θα το υποστηρίξει τόσο με το πεζογραφικό όσο και με το θεατρικό του έργο. Γι’ αυτό απεικονίζει με ειλικρίνεια τη ζωή καταδεικνύοντας πόσο αυτή απέχει από αυτό που θα έπρεπε να είναι: «Θα ήθελα μόνο να πω στους ανθρώπους, με κάθε εντιμότητα: κοιτάξτε, κοιτάξτε, λοιπόν, πόσο άσχημα ζείτε, πόσο είναι ανιαρή η ύπαρξή σας! Το σημαντικό είναι να το καταλάβουν αυτό. Αν το καταλάβουν, θα ανακαλύψουν σίγουρα μια διαφορετική ζωή, και πιο καλή. Ο άνθρωπος θα γίνει καλύτερος όταν θα του έχουμε δείξει πώς είναι αυτή η ζωή».

Ένας αριθμός

• Το διήγημα χαρακτηρίζεται από συντομία και ανάλαφρη διάθεση.
• Θέμα: η οικονομική εκμετάλλευση των εργαζομένων από τα αφεντικά τους. Ένα σοβαρό και υπαρκτό πρόβλημα τόσο στην εποχή του όσο και στη δική μας εποχή.
• Πρόσωπα:

η δασκάλα: σκιαγραφείται ως ένα ακραίο παράδειγμα δειλής, άβουλης και παθητικής συμπεριφοράς, προβάλλοντας με εσκεμμένα υπερβολικό τρόπο την αδυναμία της να αντιδράσει και να διεκδικήσει το δίκιο της.

ο εργοδότης: είναι ο απόλυτος κυρίαρχος του παιχνιδιού που έχει προσχεδιάσει μια φάρσα, επιλέγοντας αρχικά να εκφοβίσει, ενώ στη συνέχεια να αιφνιδιάσει με σκοπό να φρονηματίσει τη νεαρή δασκάλα.

Ενότητες:

1η: 1-4& / «Τις προάλλες … ψιθύρισε»: η φάρσα του εργοδότη στη δασκάλα,

2η: 5 / «Πετάχτηκα … και βγήκε»: η αποκάλυψη της φάρσας και η παθητική στάση της δασκάλας.

• Η υπόθεση: περιορίζεται σε μια διαλογική –θεατρικού τύπου- σκηνή, η οποία στήνεται και εκτελείται τυπικά από δύο, αλλά ουσιαστικά από ένα πρόσωπο.
• Ύφος: απλό, λιτό με χιουμοριστική διάθεση και ρεαλισμό.
• Γλώσσα: απλή και κατανοητή. Σύντομες φράσεις, περιεκτικές, με πολλά σημεία στίξης (στοιχείο θεατρικότητας). Παρατακτική σύνδεση. Συχνά επανάληψη των ίδιων λέξεων αλλά αυτό δε μειώνει τη λογοτεχνική αξία του κειμένου.
• Σχήματα λόγου: προσωποποιήσεις, μεταφορές, επαναλήψεις, εικόνες (περιγραφές προσώπων, τοπίων, αντικειμένων), αντιθέσεις (λεκτικές και νοηματικές)

​

Αφηγητής:είναι ο εργοδότης της δεσποινίδας Ιουλίας. Συμμετέχει στην ιστορία (ομοδιηγητικός - αφήγηση με εσωτερική εστίαση).

Στην αρχή και στο τέλος του διηγήματος αφηγείται σε α΄πρόσωπο ενώ ενδιάμεσα σε γ΄πρόσωπο - παντογνώστης - γνωρίζει τις σκέψεις της κοπέλας.

Αφηγηματικοί τρόποι

Περιγραφές

Διάλογος

Τα πρόσωπα

• Αποδίδουν τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής (προεπαναστατική Ρωσία). Ο τρόπος παρουσίασης των προσώπων έχει χαρακτηριστικά θεατρικής σκηνής.
• Η δασκάλα: η εικόνα και η ψυχολογία της συγγενεύει με τους δραματικούς ήρωες του Τσέχοφ, οι οποίοι αδυνατούν να πάρουν τη ζωή στα χέρια τους και γίνονται έρμαια της τύχης τους. Ο ρόλος της μοιάζει με αυτόν του βωβού προσώπου, γιατί όχι μόνο αδυνατεί να αντιδράσει αλλά δεν πάει καν να υπερασπιστεί κάπως τον εαυτό της. Ταραγμένη και αμήχανη δέχεται αδιαμαρτύρητα ό,τι συμβαίνει. Στο τέλος, δίνει την εντύπωση ότι ούτε κατάλαβε το πρόβλημα ούτε και διδάχτηκε τίποτα από την πλαστή δοκιμασία της. Αντιπροσωπεύει σε μεγάλο βαθμό τη γυναικεία ψυχολογία και συμπεριφορά των παλαιότερων χρόνων.

Ο εργοδότης

​

• Ανήκει στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, εύπορος. Στην αρχή είναι επιθετικός και προσπαθεί με εκφοβισμούς και παράλογες δικαιολογίες να της μειώσει το μισθό. Βλέποντας την παθητικότητα της δασκάλας σκληραίνει τη στάση του, γίνεται άκαρδος, χωρίς συναισθήματα. Τελικά της πληρώνει ένα πενιχρό ποσό, το οποίο η δασκάλα αποδέχεται και πάλι άβουλα. Τότε την αιφνιδιάζει φωνάζοντας ότι πρέπει να διαμαρτυρηθεί, της αποκαλύπτει τη φάρσα και με διδακτικό ύφος προσπαθεί να της εξηγήσει ότι πρέπει να διεκδικεί τα δικαιώματά της. Έτσι κερδίζει πλήρως την απόλυτη συμπάθεια του αναγνώστη.
• Είναι ευρηματικός, οργανωμένος, καλός ψυχολόγος, δίκαιος, ευαίσθητος, συμπαθεί ειλικρινά την κοπέλα.

​

Συμπερασματικά

Το κοινωνικό πρόβλημα της οικονομικής εκμετάλλευσης των εργαζομένων είναι διαχρονικό και παγκόσμιο.