«ИЙЭ ӨЛБӨТ-СҮППЭТ ХОРСУН БЫҺЫЫТА»�
Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну,
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Ийэ дойдуну көмүскээччилэр,
Уус- Алдан улууһугар тыа хаһаайыстыбатын сылларынан,
«УРУЙДУУБУТ УЛУУ КЫАЙЫЫНЫ»
нэһилиэктэр икки ардыларыгар көрүү-бэстибээл
«Уус-Алдан улууһа (оройуона)» Муниципальнай оройуон
«Дүпсүн нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтэ
Дүпсүн нэһилиэгэ, 2025 сыл.
УЛУУ КЫАЙЫЫ 80 СЫЛЫН КӨРСӨ
КЫРДЬАҔАС ИЙЭ ДОЛГУЙАН
Иван Мигалкин
Кырдьаҕас ийэ долгуйан
Кэтэһэр күнүн аайытын
Сэриигэ барбыт уолчаанын,
Сүрэҕин сылаас чопчутун.
Күнү көрдөрбүт
Күндү уолчааным,
Ханна тиийэҥҥин,
Хайдах сылдьаҕын?
Олоҕу билбэт бэйэкэҥ
Нууччалыы сатаан кэпсэтэн,
Командир тылын өйдөөҥҥүн
Быһаарсар буоллуҥ, уолчааныам.
Саха аатынан
Өрүү киэн тутун,
Хоргус буолума,
Кэхтэн биэримэ!
Кырдьаҕас ийэ күннэтэ
Сахалыы алгыс тылларын
Уолугар анаан ыраахтан
Сарсыарда аайы ыытара.
Саллааттар ийэлэрэ барахсаттар… Кинилэр көмүс чыычаахтарын – оҕолорун сэриигэ атаарбыттара, икки хараҥаны ыпсаран тыылга үлэлээбиттэрэ. Буорах сыттаах суруктары кэтэһэллэрэ, көрсүһэр күннэрин ааҕаллара…
Дүпсүн нэһилиэгиттэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 220 буойун ыҥырыллан барбыта. Төрөөбүт дойдуларыгар 122 буойун төннүбэтэхтэрэ. Сырдык тыыннарын толук уурбуттара. 98 буойун кыайыы кынаттанан дойдуларыгар төннөн кэлэн эйэлээх олоҕу тутуспутара. Кинилэртэн үгүстэрин ийэлэригэр, аҕаларыгар уолгут кыргыс толоонугар хорсуннук оҕунна, сураҕа суох сүттэ диэн «хара сурук» кэлитэлээбиттэрэ. Сэрии сылларыгар оҕолорун кыргыһыы хонуутугар атаарбыт, этэҥҥэ эргиллэн кэлэллэрин тулуйбакка-тэһийбэккэ күүппүт ийэлэр, аҕалар үгүстэрэ Кыайыы күнүгэр тиийээхтээбэтэхтэрэ. Оттон Кыайыы күнүгэр ыар сүтүктээх, харах уулаах көрсүбүт ийэлэр сэрии толоонугар охтубут, сураҕа суох сүппүт уолаттарын күн аайы күүтэллэрэ. «Баҕар кэлиэ» диэннэр кэһиилэрин уураллара. Кинилэр, орто дойдуттан арахсыахтарыгар диэри бүтэйдэригэр өйөнөн туран, алаастан тахсар аартыгы кэтииллэрэ, сэриигэ атаарбыт оҕолорун күүтэллэрэ…
�
Анна Павловна Васильева (Олесова) 1889 сыллаахха Нам улууһун Хомустаах нэһилиэгэр Үүнэр диэн өрүс арыытыгар сэниэ ыалга төрөөбүтэ. 1917 сыллаахха отут сааһа чугаһаан эрдэҕинэ, Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин Хоту Луку алаастан төрүттээх Васильев Григорий Романовичка эргэ барбыта. Дүпсүн Бээдитигэр 1858 сыллаахха төрөөбүт Васильев Григорий Романович Аҕа дойду сэриитин иннинэ иккис эмээхсининээн Васильева Анна Павловналыын 6 кыыс, 6 уол оҕолонон олорбуттара. Оҕолоро улаатан, үлэһит буолан, сорохторо кэргэн ылан, туспа ыал буолан дьоллоохтук соргулаахтык олорон испиттэрэ. Колхозтар атахтарыгар туран, кыаҕыран, байылыат олох саҕаламмыта. Кырыыстаах, уордаах сэрии эйэлээх улахан дьиэ кэргэн чуумпу олоҕун аймаабыта. Сэриигэ бу дьиэттэн 4 бэйэлэрин уолаттара, 5 сиэннэрэ, 1 күтүөттэрэ барбыттара. Ийэлээх аҕа кырдьар саастарыгар бөҕө тирэх буолар 4 дуолан саастарыгар сылдьар уолаттарын - Киргиэлэйи, Бүөтүрү, Мэхээлэни, Кирилэни – сэрии уот будулҕаныгар сүтэрбиттэрэ, 2 сиэн, күтүөт эмиэ сэрии хонуутугар охтубуттара 7 төгүл хара сурук туппуттара. Киргиэлэй оҕонньор 103, Аана эмээхсин 105 саастарын туолан, хос-хос сиэннэрин көрөн баран сирдээҕи олохтон туораабыттара.
Васильева Анна Павловна
(1889-1994 сс.)
Ийэлэрэ
Васильева Анна Павловна
(1889-1994 сс.)
Аҕалара
Васильев Григорий Романович
(1858-сс.)
Ини бии бырааттыылар Баһылыайптар
Ефимова Варвара Николаевна
(1885-1950)
Дүпсүн сиригэр Ленин аатынан колхоз кырдьаҕас үлэһитэ, 9 оҕо ийэтэ Варвара Ефимова суостаах-суодаллаах сэрии сылларыгар 4 чиргэл-чэгиэн бэйэлээх, күөгэйэр күннэригэр сылдьар күндү уолаттарын Ийэ дойду көҥүлүн, чиэһин көмүскэһэр сэриилэһэр аармыйаҕа ыыталаабыта.
Варвара Николаевна сэриигэ атаарбыт түөрт уолаттарыттан төрөөбүт төрүт сирдэригэр биир да уол төннүбэтэҕэ. Ийэ буойун уолаттарын дьылҕаларын туһунан сэриилэһэр аармыйаларыттан “Хорсуннар өлүүлэринэн өллө”, “Сураҕа суох сүттэ” диэн 4 төгүл кутурҕаннаах биллэриилэри туппута.
Түөрт бырааттыылар улахан олох суолугар бигэтик турбут, аймах-билэ дьонноро баар эрэ бастыҥ уолаттарбыт диир нэһилиэк киэн туттар ыччаттара этилэр.
Ийэлэрэ
Ефимова Варвара Николаевна
(1885-1950)
Ефимов Семен Елисеевич
(1907-1943)
Ефимов Константин Елисеевич
(1914-1943)
Ефимов Михаил Елисеевич
(1912-1943)
Ефимов Роман Елисеевич
(1919-1943)
Шадрина Марфа Романовна
(1885-1950)
Шадрин Иосиф Иванович
()
Шадрин Гаврил Иосифович
(1923-2012)
Шадрин Семен Иосифович
(1925-1945)
Ийэлэрэ
Максимова Ольга Кузьминична
(1898-1950)
Аҕалара
Максимов Нестор Яковлевич
(1884-1970)
Ийэлэрэ
Новгородова Вера Петровна
(1895-1979)
Новгородов Николай Иванович
(1896-1943)
Бүгүчээн алаас халдьаайытыгар олохтоох Топпуруоха Уйбаан, Вера Петровна улахан уоллара, Новгородов Николай Иванович оҕолоруттан улаханнара этэ. 1896 сыллаахха төрөөбүт 47 саастаах аҕамсыйбыт киһи 1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Үөрэҕэ суох, нууччалыы биир тылы билбэт саха саллаата ханна тиийэн, үлэҕэ дуу, сэриигэ дуу өлбүтэ күн бүгүнүгэр диэри биллибэт. Кэргэн, оҕо-уруу суоҕа, чугас аймахтара да аҕыйаатылар. 1942 сыллаахха өлбүтүн туһунан биллэриитэ кэлбитэ.
Новгородов Петр Иванович
(1916-1944)
1941 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Крым миэстэтигэр сэриилэспитэ. Крымы босхолуур кыргыһыыга хорсуннар өлүүлэринэн өлбүтэ. Манна Балаклава куорат кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Ийэлэрэ
Гоголева Александра Федоровна
(1891-1988)
Гоголев Семен Яковлевич, Гоголева Александра Федоровна дьиэ кэргэн дьадаҥытык олорбуттара. Бу дьадаҥы ыал 5 уол, 7 кыыс оҕоломмуттара. Онтон өлөн-сүтэн билигин 3 кыыс тыыннаах, оҕолонон ыал буолан араас сирдэргэ олороллор. 7 кылааһы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ активнайдык кыттан 3 сыл учууталынан үлэлээбитэ.
1942 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Фроҥҥа инники кирбиигэ, сэриигэ киирээри туран ийэтигэр суругар маннык диэбит: «Ийээ, утуйар бириэмэ да көстүбэт, кыргыһыыга киирээри турабыт. Оҕолоргун үчүгэйдик көрүтэлээ. Кыайыы кынаттанан төрөөбүт алааспар сүрэхтээх быарым бүтүн буоллахтарына тиийиэм».
1943 с. кыргыһыыга хорсуннар өлүүлэринэн өлбүтүн туһунан биллэриитин туппуттара.
Уола
Гоголев Николай Семенович
(1920-1943)
Александра уолаттарынаан
Ийэлэрэ
Шелковникова Фекла Прокопьевна
(1881-1952)
Шелковников
Гаврил Михайлович
(1896-1990)
Шелковников
Роман Михайлович
(1901-1990)
Шелковников
Михаил Михайлович
(1921-1971)
Шелковников
Егор Михайлович
(1910-1990)
Аҕалара
Шелковников
Михаил Петрович
()
Ийэтэ
Сивцева Анна Сергеевна
(1888-1968)
Уола
Сивцев Гаврил Федорович
(1917-1942)
Ийэтэ
Бочкарева-Шергина
Мария Ивановна
(1907-1971)
Аҕата
Бочкарев Алексей Степанович
(1873-1946)
Уоллара
Бочкарев Иннокентий Алексеевич
(1927-1946)
ДҮПСҮН НЭҺИЛИЭГИН
ИЙЭ ӨЛБӨТ-СҮППЭТ ХОРСУН БЫҺЫЫТА
ОҔОЛОРУН СЭРИИГЭ АТААРБЫТТАРА
Сыл хонук аастаҕын аайы биьиги Ийэ дойдубутугар элбэх эрэйи-муҥу, өлүүнү-сүтүүнү аҕалбыт суостаах сэрии буолбута ырааттар-ыраатан иһэр. Ол аайы биһиги кыһалҕаны көрсүбүт кырдьаҕастарбыт аҕыйаатар-аҕыйыыллар, көҕүрээтэр көҕүрүүллэр. Сэрии саҕанааҕы дьон-сэргэ аатын-суолун билээччи улам-улам кэмчитийэр. Ол тумугэр сэрии кыа хаанынан устубут толоонноруттан төннүбэтэх саллааттар күн-күбэй ийэлэрин ааттара-суоллара симэлийэр. Биһиги көрдөөн-көрдөөн Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин аҕыйах ахсааннаах саллааттар ийэлэрин сибэтиэй ааттарын чуолкайдаатыбыт. Сорохтор аҕаларын ааттара биллибэт. Сэрии иннигэр да кэннигэр да хаартыскаҕа түһүү нэһилиэккэ аҕыйах эбит, онон үгүс ийэлэр сырдык мөссүөннэрин булбатыбыт.
Өһөгөйдөөх өстөөҕү үлтү сынньыһан, Ийэ дойдуларын, норуоттарын, кэнэҕэски көлүөнэлэр кэскиллэрин алдьархайтан быыһаспыт Саха хорсун-хоодуот уолаттарын сылдьыбыт сырыылара мэлдьитин холобур буолуоҕа.
Кыайыы саллааттарын төрөтөн, бүөбэйдээн, көччөх гынан көтүппүт, онтон Улуу сэрии содулугар кинилэртэн көрө маппыт ийэлэр барахсаттар сырдык ааттара үйэлэртэн үйэлэргэ умнуллубатын !