1 of 26

�ALZHEIMERCAFÉ��THEMA: COMMUNICATIE

Lorraine Fliek & Josje Henkens

Psychologen Cicero Zorggroep

2 of 26

�14 APRIL 2026

19:30 Start programma

20:15 Pauze

20:30 Vragen

3 of 26

WAT IS COMMUNICATIE

Betekenis uitwisselen
Zender en ontvanger
Verbaal vs. Non-verbaal

4 of 26

5 of 26

RANDVOORWAARDE VOOR COMMUNICATIE

Ontvanger:

Zintuigen, o.a. gehoor en visus
Intelligentie
Cognitie

Zender:

Stemgeluid
Non-verbale communicatie
Cognitie

6 of 26

HOE ZOU JE COMMUNICEREN MET IEMAND MET COGNITIEVE PROBLEMEN?

7 of 26

AFASIE EN DYSARTRIE

Afasie = taalstoornis
Dysartrie = spraakstoornis
In vroege fase vaak met name woordvindproblemen
Logopedie

Ik… ga… uh…ding…winkel…brood…kopen…

8 of 26

COGNITIEVE VERANDERINGEN

Geheugen
Aandacht
Plannen en organiseren
Tempo van informatieverwerking
Waarneming

9 of 26

Het is goed om bewust te zijn van de cognitieve veranderingen en communicatie hierop aan te passen

10 of 26

GEHEUGEN

11 of 26

AANDACHT

Richten
Verdelen
Volhouden

12 of 26

13 of 26

14 of 26

WAT VAAK GOED WERKT�COGNITIE�

Met betrekking op cognitie

Zorg voor goede waarneming, m.n. zien en horen
Langzaam spreken in een rustige omgeving (“prikkelarm”)
Niet te veel informatie ineens geven
Informatie opschrijven
Hanteren van vaste patronen
Accepteren dat niet alles wordt onthouden en er wel eens iets kan misgaan

15 of 26

EMOTIES

Invoelbare emoties/verwerking
Somberheid en angst
Ontremming
Non-verbale communicatie wordt steeds belangrijker

Veiligheid bieden

Je moet je voorstellen dat iemand continu in een voor hem onduidelijke, onvoorspelbare situatie zit.

Verlies van vaardigheden zorgt vaak voor heel invoelbare emoties
Ontremming in uiten van emoties
Verwerking
Stemming: somberheid
Angst: bv. bang dat iets misgaat, angst voor de toekomst
Het is van belang om ruimte te kunnen bieden aan de emoties die optreden, aansluitend bij wat voor iemand passend is
Non-verbale communicatie wordt steeds belangrijker

Bij dementie raken het geheugen, de oriëntatie en soms ook het taalvermogen aangetast. Daardoor kunnen emoties sterker of onverwachter naar boven komen.

Veelvoorkomende emoties

Verdriet – door verlies van zelfstandigheid of het besef dat dingen niet meer lukken.

Angst en onzekerheid – omdat de omgeving verwarrend kan zijn of omdat iemand dingen vergeet.

Boosheid of frustratie – als iets niet lukt of wanneer iemand zich onbegrepen voelt.

Schaamte – om fouten of afhankelijkheid.

Vreugde en ontspanning – die blijven gelukkig vaak ook bestaan, bijvoorbeeld bij muziek, aanraking of fijne herinneringen.

Belangrijk: emoties zijn vaak echter dan woorden. Ook als iemand weinig kan zeggen, kan hij of zij gevoelens sterk ervaren.

�

Emoties bij mantelzorgers

Mantelzorgers hebben vaak een mix van gevoelens:

Liefde en betrokkenheid – de drijfveer om te zorgen.

Verdriet en rouw – om het verlies van “de oude persoon” die er ooit was.

Onmacht of frustratie – omdat communiceren moeilijk kan zijn.

Schuldgevoel – bijvoorbeeld bij het zoeken van hulp of opname in een verpleeghuis.

Uitputting en stress – mantelzorg kan zwaar zijn, zeker als het 24/7 doorgaat.

Het is normaal om dit alles door elkaar te voelen. Mantelzorgers hebben óók steun en rustmomenten nodig.

16 of 26

WAT VAAK GOED WERKT�EMOTIES�

Probeer de lichaamstaal te begrijpen
Erken het gevoel, niet alleen de inhoud
Vermijd een harde confrontatie
Bied alternatieven
Gebruik afleiding of verleg het gesprek
Blijf rustig en geduldig

Begeleiding psycholoog

Zelfzorg; wat heb je zelf nodig om dit te kunnen uitvoeren?

Voor patiënten

- Erken gevoelens: zeg bijvoorbeeld “Ik zie dat je bang bent” of “Het is verdrietig hè”.

- Creëer veiligheid en rust: duidelijke routine, vertrouwde gezichten en voorwerpen.

- Gebruik nabijheid: een hand vasthouden of een zachte stem kan veel doen.

- Zoek positieve prikkels: muziek, foto’s, natuur of knuffelen met een huisdier.

Voor mantelzorgers

- Accepteer emoties: het is oké om verdrietig of boos te zijn.

- Zoek steun: praat met anderen, familie, of lotgenoten.

- Zorg voor jezelf: neem rust, vraag respijtzorg of hulp.

Blijf humor gebruiken: samen lachen haalt spanning weg.

Wanneer iemand met dementie blijft hangen in een verlangen of overtuiging – zoals autorijden, terwijl dat niet meer veilig kan – speelt er vaak verdriet, verlies van autonomie en verwarring mee. Hier zijn een aantal manieren waarop je er respectvol en helpend mee om kunt gaan:

1. Erken het gevoel, niet alleen de inhoud

Zeg bijvoorbeeld: “Ik snap dat u het graag zou willen, autorijden gaf u veel vrijheid.”

Daarmee voelt de persoon zich gehoord, ook al kun je niet ingaan op de wens zelf.

2. Vermijd een harde confrontatie

Rechtstreeks zeggen “Dat kan niet meer” kan frustratie en onrust versterken.

Soms helpt het om milder te formuleren: “Het is nu even niet veilig om zelf te rijden, maar we zorgen dat u toch kunt gaan waar u wilt.”

3. Bied alternatieven

Denk aan samen een rit maken, wandelen, of iemand anders die rijdt.

Zo blijft het gevoel van mobiliteit en zelfstandigheid een beetje behouden.

4. Gebruik afleiding of het gesprek verleggen

Wanneer iemand blijft herhalen dat hij/zij wil rijden, kan het helpen om rustig van onderwerp te wisselen: “Waar ging u vroeger het liefst heen met de auto?” of “Wat was uw mooiste rit?”

Zo krijgt het verlangen een plek in herinneringen, zonder dat je telkens hoeft te zeggen dat het niet kan.

5. Blijf rustig en geduldig

Herhaling hoort bij dementie. Probeer kalm dezelfde boodschap te geven zonder irritatie te tonen.

Belangrijk: Het gaat er minder om iemand te overtuigen met argumenten, en meer om het bieden van veiligheid, erkenning en geruststelling.

17 of 26

VERANDERING IN PERSOONLIJKHEID

Wanneer iemand met dementie anders reageert dan je van hem/haar gewend bent, verandert de communicatie, bijvoorbeeld:

Vlakker / passiever
Emotionele labiliteit of sneller boos

Besef dat het vaak onmacht i.p.v. onwil betreft

Hoe kan de zieke persoon nog steeds de persoon zijn die hij eerder was?

Hoe ga jij daarmee om?

Wanneer iemand met dementie anders reageert dan je van hem/haar gewend bent, verandert de communicatie, bijvoorbeeld:

Vlakker / passiever
Emotionele labiliteit of sneller boos

Hiermee rekening houden en de manier van communiceren goed aanpassen is belangrijk

Besef dat het vaak onmacht i.p.v. onwil betreft

Dementie tast de hersenen aan. Daardoor werken sommige gebieden die emoties, gedrag en zelfbeheersing regelen, anders dan voorheen. Dit betekent dat je soms dingen voelt of doet die je vroeger niet deed. Zie de persoonlijkheidsverandering niet als onwil, maar als een symptoom van dementie. Dit helpt om mild en geduldig te blijven – al is dat soms erg moeilijk.

Mogelijke veranderingen

Meer prikkelbaar of sneller boos – je hebt minder controle over emoties.

Meer afhankelijk of angstig – omdat je dingen moeilijker kunt overzien.

Veranderd initiatief – je begint minder vaak zelf iets, of hebt minder zin in activiteiten.

Ander gevoel voor humor of empathie – je reageert misschien anders op grapjes of emoties van anderen.

Belangrijk: dit zijn geen "fouten" van jou, maar gevolgen van de ziekte.

Voor mantelzorgers

Wat je kunt merken

- Je herkent je partner, ouder of vriend soms niet meer volledig terug in karakter of gedrag.

- Iemand kan meer teruggetrokken worden, of juist ongeremder en impulsiever.

- Stemmingswisselingen komen vaker voor: blij, boos en verdrietig kunnen elkaar snel afwisselen.

Soms lijkt iemand minder inlevingsvermogen te hebben – dit komt door hersenveranderingen, niet door een gebrek aan liefde.

18 of 26

WAT VAAK GOED WERKT�PERSOONLIJKHEID

Probeer te begrijpen wat oorzaak van gedragsverandering is
Bij boosheid, eventuele agressie: neem een time-out
Structuur bieden bij passiviteit
Houd rekening met overprikkeling in drukke situaties en vermoeidheid
Voorkom corrigeren

Blijf zien wie iemand was: de kern van de persoon is nog aanwezig!

Gedragsverandering door mogelijk dementie, verwerking, onmacht.

Hoe ziet time-out uit?

Met betrekking tot gedrag/persoonlijkheid

Probeer te begrijpen wat oorzaak van gedragsverandering is
Bij boosheid, eventuele agressie: neem een time-out
Bij passiviteit: probeert een structuur te bieden en neem zelf meer het initiatief (kan moeilijk zijn, wanneer nooit zo gedaan)
Houd rekening met overprikkeling (drukke situaties) en vermoeidheid

Wat kan helpen

Blijf zien wie iemand was én is: de kern van de persoon is vaak nog aanwezig.

Ga niet steeds corrigeren – accepteer dat gedrag soms anders is.

Kijk naar de oorzaak van het gedrag: vermoeidheid, honger, spanning of pijn kunnen de boosdoener zijn.

Zoek steun: praat met professionals of lotgenoten om gevoelens van verlies of frustratie te delen.

19 of 26

VERANDERING IN ROLLEN EN RELATIEDYNAMIEK

Een heel belangrijk en vaak ook onderschat thema!
Een ziekte als dementie verandert de onderlinge rol, dit gaat geleidelijk en vergt veel aanpassingsvermogen
Hierover kunnen communiceren op een juiste manier is heel helpend

Partner met dementie

- Partner zal jouw hulp vaker nodig hebben, andersom kan hij of zij jou niet meer altijd helpen of ondersteunen

- Relatie verandert, je bent niet meer gelijkwaardig 🡪 proces van verlies en rouw

Iedereen is anders en zal anders met dit verlies omgaan. De band blijft bestaan en soms ervaar je momenten waarin je je partner weer even herkent. Maar er zijn veel dingen waarvan je beetje bij beetje afscheid moet nemen:

- Je verliest de persoon zoals je die kende

- Je verliest steun

- Je kunt steeds minder samen delen

- Je neemt afscheid van vertrouwde gedrags- en leefpatronen

- De intimiteit en seksualiteit tussen jullie verandert

- Sociale contacten veranderen en verdwijnen soms

- Je verliest je vrijheid om te doen wat jij wilt doen

- Soms verlies je inkomen

🡪 Houd er rekening mee dat je gevoelens voor je naaste kunnen veranderen. De liefde kan bijvoorbeeld meer gaan lijken op die voor een zoon of dochter. Dat is een normale reactie en je hoeft je er niet voor te schamen.

Tips:

- Eigen dingen blijven ondernemen, hobby’s blijven doen, sportavonden en leuke activiteiten met vrienden en familie

- met naaste dingen doen die jullie allebei fijn vinden; uiteten, vrienden opzoeken, samen een ritje in de auto maken 🡪 naaste is het misschien snel vergeten, maar jij kunt er een mooie herinnering van maken waar je met plezier op terug kunt kijken

- Durf hulp te vragen; probeer open te zijn over je gevoelens. Zoek steun bij een hulpverlener als je je gevoelens niet kunt uiten bij mensen die dichtbij je staan.

Ouder met dementie

- Rollen veranderen 🡪 je gaat voor je ouder zorgen en zaken overnemen

- maak wensen tijdig bespreekbaar, laat deze evt. vastleggen

20 of 26

WAT VAAK GOED WERKT�RELATIEDYNAMIEK

Praat erover
Blijf samen betekenisvolle dingen doen (= verbinding)
Voor mantelzorgers: Praat ook expliciet over de eigen behoeftes en hoe voldoende ruimte te kunnen/mogen nemen
Zorg voor een netwerk, zowel informeel: familie, vrienden, buren etc., alsook formele hulpverleners: startend met casemanager dementie

21 of 26

ACHTERDOCHT

Geheugenklachten nemen toe
Wanen en hallucinaties
Eigenwaarde behouden
Beleving van de cliënt

Jij hebt mijn geld gestolen!

22 of 26

WAT VAAK GOED WERKT�ACHTERDOCHT

Achtergrond van de achterdocht
Belevingsgerichte benadering
Afleiding
Arts of psycholoog betrekken

23 of 26

24 of 26

ALGEMENE TIPS

Eerste les: voorkom stress
Vragen is plagen
Testen is pesten
Concreter is beter
Corrigeren is blokkeren
Veilig is heilig
Rust is een must

1. Eerste les: voorkom stress

Wat je zegt:

“Neem je tijd, we hebben geen haast.”

“Alles is goed zo.”

Wat je doet:�Rustige toon, glimlach, langzaam praten.

2. (Over)Vragen is plagen

Wat je zegt:

In plaats van: “Weet je nog wie ik ben?”

zeg: “Hoi, ik ben Anna, ik kom gezellig bij je zitten.”

In plaats van: “Wat heb je gegeten?”�zeg: “Het eten zag er lekker uit, hè?”�

3. Testen is pesten

Wat je zegt:

Niet: “Welke dag is het vandaag?”�Wel: “Het is vandaag woensdag, mooi weer om even naar buiten te gaan.”

�4. Concreter is beter

Wat je zegt:

Niet: “Wil je straks misschien nog iets doen?”�Wel: “Zullen we nu samen koffie drinken?”

Niet: “Kies maar wat je wilt.”

Wel: “Wil je thee of koffie?”

�5. Corrigeren is blokkeren

Wat je zegt:

Als iemand zegt: “Ik moet naar mijn moeder.”�In plaats van corrigeren: “Je moeder leeft niet meer”,�zeg: “Je moeder is belangrijk voor je. Zullen we even samen naar haar foto kijken?”

6. Veilig is heilig

Wat je zegt:

“Je bent hier veilig.”

“Ik blijf bij je.”

“Ik help je.”

Wat je doet:�Lichamelijk geruststellen: hand vasthouden, oogcontact, zachte stem.

�7. Rust is een must

Wat je zegt:

“Alles is goed, we doen het rustig aan.”

“Je hoeft je niet te haasten.”

Wat je doet:�Praten met pauzes, niet te veel prikkels in de ruimte.

25 of 26

Maak oogcontact
Prikkel de zintuigen
Zoek naar andere vormen van communicatie: muziek, foto’s kijken, handen masseren.

Er hoeven niet veel woorden aan te pas te komen!

26 of 26

MEER INFORMATIE

De heldere eenvoud van dementie (Huub Buijssen, 2011)
Het hart wordt niet dement (Huub Buijssen, 2019)
Zeg JA bij dementie (Freya Flach & Hanneke van de Pol, 2023)
www.dementie.nl voor informatie, trainingen, etc.
www.alzheimer-nederland.nl
Dag mama – Sarah Blom (Dementie in theater)