1

Δ. ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΚΑΙ ΑΛΥΤΡΩΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑΚΑΤΑ ΤΟ 19ο ΑΙΩΝΑ

1. ΘΕΣΣΑΛΙΑ, ΗΠΕΙΡΟΣ, ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

Μπακάλης Κώστας : history-logotexnia.blogspot.com

◄ Γελοιογραφία από το σατιρικό περιοδικό Νέος Αριστοφάνης: Οι «αλύτρωτες» περιοχές είναι τα πουλερικά που ταΐζει η Ελλάδα. http://museduc.gr/docs/Istoria/C/LAI_ K03_K04.pdf

• Η καταδίωξη του άμαχου πληθυσμού μετά τη μάχη στα Φάρσαλα (Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη).�Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.ΙΔ’, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978, σ.138

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[image]/10/

2

3

4

5

6

7

ΚΡΙΜΑΪΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

ΡΩΣΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

8

◄ Ο Κριμαϊκός πόλεμος (1853 –1856) ξεκίνησε όταν η Ρωσία απαίτησε να προστατεύει η ίδια τους Άγιους Τόπους. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία αρνήθηκε και το 1853 κήρυξε πόλεμο στη Ρωσία. Με την Οθωμανική Αυτοκρατορία συμμάχησαν η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία, που ήθελαν να σταματήσουν την επεκτατική πολιτική της Ρωσίας. Έτσι, έστειλαν στρατό στην Κριμαία, στη Μαύρη Θάλασσα. Ο πόλεμος τέλειωσε όταν η Ρωσία, που νικήθηκε, υπέγραψε συνθήκη ειρήνης το Μάρτιο του1856.

Πηγή:http://museduc.gr/docs/Istoria/C/065-084_C_ GYM _KEF_04.pdf

► Σκίτσο του 1855 που παρουσιάζει το Ρώσο τσάρο Νικόλαο Α΄ στην Κριμαία, σαν τον Κολοσσό της Ρόδου, τον οποίο οι Οθωμανοί, οι Βρετανοί και οι Γάλλοι προσπαθούν να τον γκρεμίσουν. Αμέσως μόλις κηρύχθηκε ο Κριμαϊκός πόλεμος εξεγέρθηκαν οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία. Ο Όθωνας και η κυβέρνηση υποστήριξαν τις εξεγέρσεις, γιατί πίστευαν ότι είχαν μια ευκαιρία να μεγαλώσουν τη χώρα. Τότε η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία έστειλαν στρατό στην Αθήνα και στον Πειραιά. Τα στρατεύματα έμειναν στη χώρα μέχρι το 1857.

◄ Κατάλογος με Έλληνες εθελοντές από την Οδησσό που πολέμησαν μαζί με τους Ρώσους στον Κριμαϊκό πόλεμο. 1854–1856.

9

▲ Κατά τις αρχές του 1854 ο πολεμικός ενθουσιασμός είχε συνεπάρει επικίνδυνα το βασιλικό ζεύγος και πολλούς από τους συμβούλους του Όθωνα. Η είδηση ότι ο Όθων σκόπευε να περάσει τα ελληνοτουρκικά σύνορα με στρατό και να τεθεί επικεφαλής των επαναστατών της Θεσσαλίας είχε διαδοθεί ευρύτατα. Επάνω: Ο Όθων και η Αμαλία, σε φανταστική απόδοση, ζητούν από τους στρατηγούς τους να ανταποκριθούν στις προσδοκίες του έθνους (Αθήνα, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο).

► Η Ελλάδα κοιμάται και ονειρεύεται τις Μεγάλες Δυνάμεις να την οδηγούν στην Κωνσταντινούπολη και στο θρόνο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

10

• Πώς επηρέασε ο Κριμαϊκός Πόλεμος του 1854 την εκδήλωση αλυτρωτικών κινημάτων στις οθωμανοκρατούμενες περιοχές της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας και ποια ήταν η κατάληξή τους;

Το 1854 ο Κριμαϊκός πόλεμος γέννησε ελπίδες στους Έλληνες ότι έφθανε η ώρα της απελευθέρωσης

της ΗΠΕΙΡΟΥ,  της ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ και  της ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ.

• Επαναστατικά σώματα από την Ελλάδα διείσδυσαν στις επαρχίες αυτές
• και κάλεσαν τους κατοίκους να ξεσηκωθούν.
• Τα κινήματα όμως απέτυχαν.
• Τους αντάρτες που επέστρεψαν στην Ελλάδα ακολούθησαν και άμαχοι.
• Όταν ηρέμησε η κατάσταση, οι πρόσφυγες επέστρεψαν στις εστίες τους.

​

• Ποιες ήταν οι συνέπειες του Κριμαϊκού Πολέμου για τους πρόσφυγες στην Αθήνα;

Ο Κριμαϊκός πόλεμος όμως έπληξε τους πρόσφυγες και μέσα στην Αθήνα. Η επιδημία χολέρας,

• που έφεραν τα γαλλικά στρατεύματα κατοχής, διαδόθηκε γρήγορα στην πρωτεύουσα. (+σ.13, σ.σ.74/75)

Η επιδημία έπληξε ιδιαίτερα το νότιο τμήμα της πόλης,

• όπου κατοικούσαν σε άθλιες συνθήκες πρόσφυγες από τα τουρκοκρατούμενα ελληνικά μέρη,
• οι οποίοι είχαν φτάσει στην Αθήνα μετά τη διακοπή των ελληνοτουρκικών σχέσεων (Μάρτιος 1854).

Για την αποκατάσταση όλων των προσφύγων του 1854,

• ιδρύθηκε προσφυγικός συνοικισμός στο χωριό Ανίβιτσα της Φθιώτιδας.

11

• Πώς επηρέασε ο Κριμαϊκός Πόλεμος του 1854 την εκδήλωση αλυτρωτικών κινημάτων στις οθωμανοκρατούμενες περιοχές της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας και ποια ήταν η κατάληξή τους;

Το 1854 ο Κριμαϊκός πόλεμος γέννησε ελπίδες στους Έλληνες ότι έφθανε η ώρα της απελευθέρωσης

της ΗΠΕΙΡΟΥ,  της ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ και  της ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ.

• Επαναστατικά σώματα από την Ελλάδα διείσδυσαν στις επαρχίες αυτές
• και κάλεσαν τους κατοίκους να ξεσηκωθούν.
• Τα κινήματα όμως απέτυχαν.
• Τους αντάρτες που επέστρεψαν στην Ελλάδα ακολούθησαν και άμαχοι.
• Όταν ηρέμησε η κατάσταση, οι πρόσφυγες επέστρεψαν στις εστίες τους.

​

• Ποιες ήταν οι συνέπειες του Κριμαϊκού Πολέμου για τους πρόσφυγες στην Αθήνα;

Ο Κριμαϊκός πόλεμος όμως έπληξε τους πρόσφυγες και μέσα στην Αθήνα. Η επιδημία χολέρας,

• που έφεραν τα γαλλικά στρατεύματα κατοχής, διαδόθηκε γρήγορα στην πρωτεύουσα. (+σ.13, σ.σ.74/75)

Η επιδημία έπληξε ιδιαίτερα το νότιο τμήμα της πόλης,

• όπου κατοικούσαν σε άθλιες συνθήκες πρόσφυγες από τα τουρκοκρατούμενα ελληνικά μέρη,
• οι οποίοι είχαν φτάσει στην Αθήνα μετά τη διακοπή των ελληνοτουρκικών σχέσεων (Μάρτιος 1854).

Για την αποκατάσταση όλων των προσφύγων του 1854,

• ιδρύθηκε προσφυγικός συνοικισμός στο χωριό Ανίβιτσα της Φθιώτιδας.

12

Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας

«Πραγματικά, απ’ την αρχή των εχθροπραξιών ανάμεσα στην Πύλη και στη Ρωσία, η Ήπειρος, η Θεσσαλία και η Μακεδονία ξεσηκώθηκαν (1854). Οι τουρκικές δυνάμεις κατέπνιξαν γρήγορα αυτές τις εξεγέρσεις που είχαν μείνει αβοήθητες από την ολότελα απροετοίμαστη ελληνική κυβέρνηση. Οι διπλωματικές σχέσεις ανάμεσα στην Ελλάδα και στην Τουρκία διακόπηκαν κι οι σύμμαχες δυνάμεις, η Γαλλία κι η Αγγλία, αποφάσισαν να καταλάβουν τον Πειραιά για να επιτηρούν την Ελλάδα (Μάιος-Ιούνιος 1854), που κηρύχτηκε ουδέτερη και ξανάρχισε τις διπλωματικές σχέσεις με την Τουρκία. Η κατοχή του Πειραιά συνεχίστηκε ακόμα και μετά το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου. Οι Σύμμαχοι αρνήθηκαν στην Ελλάδα να συμμετάσχει στο Συνέδριο του Παρισιού που καθόρισε τη συνθήκη ειρήνης (1856). Οι αγγλογαλλικές δυνάμεις δεν εκκένωσαν την Ελλάδα παρά το 1857, αφού επέβαλαν μια επιτροπή ελέγχου που έμεινε στη θέση της ως το 1859.»

�Σβορώνος Ν., Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1983, σ.86.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=79#prettyPhoto[mixed]/0/

Τέσσερα χρόνια μετά τα Παρκερικά, (υπόθεση Πατσίφικο) οι μεγάλες δυνάμεις επεμβαίνουν και πάλι στα εσωτερικά της Ελλάδας. Στρατιωτικές δυνάμεις της Γαλλίας και της Βρετανίας θέτουν για τρία χρόνια υπό τον έλεγχό τους την Αθήνα και τον Πειραιά (1854-1857), επειδή ο βασιλιάς Όθων υποδαύλιζε την εξέγερση των Ελλήνων στις υπόδουλες περιοχές της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, ενέργεια που αντιστρατευόταν τα συμφέροντα τους. Το επεισόδιο αυτό εντάσσεται στον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856), που αναδιαμόρφωσε τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ευρώπη, στα μέσα του 19ου αιώνα.

Πηγή: https://www.sansimera.gr/articles/743

© SanSimera.gr

13

▲ Γελοιογραφία της εποχής, που σατιρίζει τον τρόπο εξάπλωσης της χολέρας.�http://www.thehistoryblog.com

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος και ο Ελληνισμός

«Στο μεταξύ με αφορμή το ανθυγιεινό κλίμα του Πειραιά, η κατοχή των Αγγλογάλλων επεκτάθηκε το καλοκαίρι του 1854 ως τα Πατήσια και την Πεντέλη. Οι δυνάμεις Κατοχής, αν και ασχολήθηκαν και με πολλά κοινωφελή έργα, μολαταύτα με τους προκλητικούς στρατιωτικούς περιπάτους τους στην Αθήνα, ακόμη και μπροστά από τα ανάκτορα, με την ιταμή συμπεριφορά τους και τα επεισόδια που δημιουργούσαν με Έλληνες πολίτες και υπαλλήλους, όπως ήταν η καταστροφή των πιεστηρίων της εφημερίδας Αιών και η απαγωγή στον Πειραιά του έκδοτη της Ιωάννη Φιλήμονα, η σύλληψη και η φυλάκιση του Κων. Λεβίδη, διευθυντή και αρχισυντάκτη της εφημερίδας Έλπίς, η επέμβασή τους και στα εσωτερικά ακόμη ζητήματα της διοικήσεως του κράτους, όπως π.χ. στη μετάθεση αξιωματικών και δικαστικών, και άλλα, μεγάλωσαν την αγανάκτηση του πληθυσμού και ενίσχυσαν τη δημοτικότητα του Όθωνος.

Την αγανάκτηση του λαού την αύξησε σε μεγάλο βαθμό και η εμφάνιση της χολέρας, που την μετέφεραν τα γαλλικά στρατεύματα από τη Βάρνα και εκδηλώθηκε πρώτα στις δυνάμεις Κατοχής του Πειραιά. Επειδή μάλιστα οι αρχές Κατοχής δεν επέτρεψαν τότε την τήρηση των απαραίτητων αυστηρών υγειονομικών μέτρων, η επιδημία διαδόθηκε γρήγορα στην Αθήνα και επί πέντε μήνες λυμαινόταν την πρωτεύουσα. Η χολέρα προκάλεσε το θάνατο 3.000 περίπου ατόμων, του 1/10 δηλαδή του πληθυσμού της πρωτεύουσας που δεν ξεπερνούσε τις 30.000 κατοίκους. Ο Νοέμβριος του 1854, κατά τον οποίο πέθαναν 800 τουλάχιστον άτομα, υπήρξε ο χειρότερος μήνας. Η επιδημία έπληξε ιδιαίτερα το μεσημβρινό τμήμα της πόλεως, όπου κατοικούσαν πολλοί μαζί και κάτω από άθλιες συνθήκες, πρόσφυγες, διωγμένοι από τις τουρκοκρατούμενες ελληνικές περιοχές μετά τη διακοπή των ελληνοτουρκικών σχέσεων.»

Παπαδόπουλος Σ., «Ο Κριμαϊκός Πόλεμος και ο Ελληνισμός» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.ΙΓ΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, σ.165.

14

Χολέρα, ληστείες, κακοκαιρία, και άλλα

«Τα πρώτα χολερικά συμπτώματα φάνηκαν στον Πειραιά στις 25 Ιουνίου του 1854. Αλλά το φούντωμα της χολέρας έγινε στις 3 Ιουλίου. […]

Όταν η επιδημία άρχισε να εξαπλώνεται περισσότερο, αποφασίσθηκε από το Ιατρο-συνέδριο ο αποκλεισμός του Πειραιά με στρατιωτική ζώνη. […] Αλλά η απόφασή του αντί να ευχαριστήσει τους Αθηναίους αντίθετα, τους δυσαρέστησε και οι εφημερίδες είχαν γεμίσει από παράπονα "διά την παρεμπόδιση της συγκοινωνίας μεταξύ των δύο πόλεων". Πέρα βρέχει! λέγανε αμέριμνοι οι Αθηναίοι, χωρίς να καταλαβαίνουν το μεγάλο κίνδυνο, που τους απειλούσε. Δυστυχώς γι' αυτούς ….έβρεχε πολύ κοντά. […]

Ενώ λοιπόν ακόμη στην Αθήνα δεν έχει φτάσει η χολέρα, στον Πειραιά τα κρούσματά της πολλαπλασιάζονται. Και όσοι προσβάλλονται από αυτή, πεθαίνουν σε λίγες ώρες. Οι Πειραιώτες τότε αρχίζουν να φεύγουν από την πόλη σωρηδόν. Πηγαίνουν στην Ύδρα, στην Αίγινα, στις Σπέτσες, στην Σύρο και στ' άλλα νησιά.»

Κουτούζης Β., «Χολέρα, ληστείες, κακοκαιρία, και άλλα. Οι εφιαλτικές στιγμές του Πειραιά»: http://www.koutouzis.gr/xolera-listeies-kakokairia.htm. http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=79#prettyPhoto[mixed]/3/

​

Η Ξένη που έσπερνε τον θάνατο

«Το γνώριζαν στ' αλήθεια καλά οι νεκροφόροι της Αθήνας το πρόσωπο της χολέρας. Εκείνο το φθινόπωρο του 1854, "κρούσμα εσήμαινε θάνατος". Έτρεχε ο κόσμος, να γλιτώσει. Έφευγε μακριά προς τα χωριά της Αττικής. Από τον Οκτώβρη κιόλας "…τον ένοιωθε χωρίς να τον βλέπει τον εχθρό, ο άμoιρος ο κόσμος, παντοδύναμο σαν τον Θάνατο. Και έφευγεν. Η Ιερά Οδός, η οδός των Πατησίων, της Κηφισιάς, του Μαραθώνος, κάθε δρόμος που έφερνε σ' ένα χωριό της Αττικής ήτο γεμάτος από κάρρα, αμάξια, φορτηγά, ζώα, πεζούς, παντού μία ατέλειωτη αλυσίδα, που εσέρνουντο και σήκωνε παχύ, ουρανόψηλο τον κουρνιαχτό. (…) Ω, τα ελεεινά καραβάνια της συμφοράς!

Πολλοί δυστυχισμένοι, που δεν είχαν τις τρακόσιες ή τετρακόσιες δραχμές που είχε φτάσει το αγώι ενός αμαξιού έως εις τα περίχωρα, έφευγαν φορτωμένοι ολίγα ρούχα στον ώμο, ένα καλάθι με ψωμί στο χέρι, κι οι γυναίκες έσερναν τα παιδιά. (…) Τριάντα χιλιάδες ψυχές είχαν τότε αι Αθήναι. Δεν έμειναν μέσα στην πόλι περισσότερες από οκτώ. Μακρυά, μακρυά από το φαρμάκι που ξερνάει ο ανασασμός της θεοκατάρατης της "Ξένης"».

Σταμάτη Λ., «Η Ξένη που έσπερνε τον θάνατο», Τα Νέα, Αθήνα 29.1.2000: http://archive.in.gr/Reviews/placeholder.asp?lngReviewID=22767&lngChapterID=22838&lngItemID=22841.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=79#prettyPhoto[mixed]/4/

• Ο Σουλτάνος πιεζόμενος από τις Δυνάμεις προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις, γνωστές ως Χάτι Χουμαγιούν (1856)
• Στόχος η διασφάλιση της ισότητας όλων των υπηκόων της Οθωμ. Αυτοκρατορίας Ανεξαρτήτως θρησκείας ή φυλής
• Περίοδος ανάπτυξης Ελληνισμού εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

15

▲ Αβδούλ Μετζίτ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ:

• Παύουν να υπάρχουν τα τρία κόμματα (αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό)
• αφού οι Έλληνες έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στις Μεγάλες Δυνάμεις.

ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ

+ ΕΞΩΣΗ ΟΘΩΝΑ

▲ Επαμεινώνδα Δεληγιώργη (1829 –1879).

▲ Αλέξανδρο Κουμουνδούρο (1817–1883)

❶

❷

❸

16

ΡΩΣΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

ΚΡΙΜΑΪΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

Βαλκανική κρίση 1875-1878

17

ΒΑΛΚΑΝΙΑ: Ρωσοτουρκικός πόλεμος 1877

18

• Ποιος ήταν ο ρόλος της ελληνικής κυβέρνησης και των Μακεδόνων που είχαν εγκατασταθεί στο ελληνικό κράτος κατά τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο (1877-1878) και πώς επηρέασε ο πόλεμος αυτός την εξέλιξη του προσφυγικού ζητήματος;

​

Αίτια – Πολιτικό και εθνικό πλαίσιο

• Ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1877-1878) αναθέρμανε το όνειρο της ανάκτησης

της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας.

• Η Ελλάδα επιχείρησε να ενισχύσει την υπεράσπιση των ελληνικών δικαίων
• με την υπόθαλψη επαναστατικών κινημάτων στις επαρχίες αυτές.

​

Δράση – Οργάνωση και εξέλιξη της επανάστασης

• Τον Ιανουάριο του 1878 ιδρύθηκε στην Αθήνα η Μακεδόνικη Επιτροπή,
• με σκοπό την οργάνωση επανάστασης στη Μακεδονία.
• Πάλι οι Μακεδόνες πρόσφυγες της Νέας Πέλλας, και άλλοι της Εύβοιας,
• ανταποκρίθηκαν στις προσπάθειες της Επιτροπής να συγκεντρώσει στρατιωτική δύναμη. (+σ. 131)
• Η επανάσταση ξέσπασε
• στον Όλυμπο, στα Πιέρια και στη Χαλκιδική
• και έληξε με ανακωχή μεταξύ των Ελλήνων επαναστατών και των Τούρκων.

​

Γ. Συνέπειες – Μετακινήσεις πληθυσμών

• Πολλοί επαναστάτες πέρασαν για ασφάλεια στην ελεύθερη Ελλάδα.
• Λίγο αργότερα, μερικοί απ' αυτούς επέστρεψαν στις περιοχές τους.

19

• Ποιος ήταν ο ρόλος της ελληνικής κυβέρνησης και των Μακεδόνων που είχαν εγκατασταθεί στο ελληνικό κράτος κατά τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο (1877-1878) και πώς επηρέασε ο πόλεμος αυτός την εξέλιξη του προσφυγικού ζητήματος;

​

Αίτια – Πολιτικό και εθνικό πλαίσιο

• Ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1877-1878) αναθέρμανε το όνειρο της ανάκτησης

της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας.

• Η Ελλάδα επιχείρησε να ενισχύσει την υπεράσπιση των ελληνικών δικαίων
• με την υπόθαλψη επαναστατικών κινημάτων στις επαρχίες αυτές.

​

Δράση – Οργάνωση και εξέλιξη της επανάστασης

• Τον Ιανουάριο του 1878 ιδρύθηκε στην Αθήνα η Μακεδόνικη Επιτροπή,
• με σκοπό την οργάνωση επανάστασης στη Μακεδονία.
• Πάλι οι Μακεδόνες πρόσφυγες της Νέας Πέλλας, και άλλοι της Εύβοιας,
• ανταποκρίθηκαν στις προσπάθειες της Επιτροπής να συγκεντρώσει στρατιωτική δύναμη. (+σ. 131)
• Η επανάσταση ξέσπασε
• στον Όλυμπο, στα Πιέρια και στη Χαλκιδική
• και έληξε με ανακωχή μεταξύ των Ελλήνων επαναστατών και των Τούρκων.

​

Γ. Συνέπειες – Μετακινήσεις πληθυσμών

• Πολλοί επαναστάτες πέρασαν για ασφάλεια στην ελεύθερη Ελλάδα.
• Λίγο αργότερα, μερικοί απ' αυτούς επέστρεψαν στις περιοχές τους.

20

▲ Ο χάρτης των Βαλκανίων σύμφωνα με τη Συνθήκη του Βερολίνου.

Πώς απεικονίζεται το Ανατολικό Ζήτημα, σύμφωνα με το σκιτσογράφο;

◄ Ποιες είναι οι Δυνάμεις που μπλέκονται στο κουβάρι;

• Ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις.
• Θεσσαλία (εκτός περιοχής Ελασσόνας) και επαρχία Άρτας ενσωματώνονται στο Ελληνικό Κράτος.

21

► Χάρτης επέκτασης

των ελληνικών συνόρων

1832-1947

22

ΡΩΣΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

ΚΡΙΜΑΪΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

23

▲ Ο πολεμικός πυρετός τις παραμονές του ελληνοτουρκικού πολέμου το 1897 φτάνει στο αποκορύφωμά του. Εικόνα από διαδήλωση που έγινε μπροστά στα βασιλικά ανάκτορα υπέρ της κήρυξης του πολέμου. http://www.ime.gr/chronos/12/gr/general/gallery/140.html

• Επίθεση εναντίον Οθωμανών στα νέα σύνορα από τη Θεσσαλία.
• Αριθμητική και ποιοτική υπεροχή Οθωμανών, κανένας στρατηγικός σχεδιασμός Ελληνικού Στρατού.
• Αρχιστράτηγος ο διάδοχος θρόνου Κωνσταντίνος. ΉΤΤΑ.
• Οθωμανικός στρατός φτάνει μέχρι τη Λαμία.
• Σταματά μόνο μετά από διαβεβαίωση Δυνάμεων ότι θα λάβει τεράστια πολεμική αποζημίωση από Ελλάδα.
• Συνθήκη στην Κων/πολη.

◄ Σκηνή από την υποχώρηση του ελληνικού στρατού στα 1897: Πρόσφυγες κατακλύζουν το σιδηροδρομικό σταθμό της Λάρισας.  Rose, K., 1897: Με τους Έλληνες στη Θεσσαλία, Κούριερ Εκδοτική, Αθήνα 1997. © Κούριερ Εκδοτική.

http://www.ime.gr/chronos/12/gr/general/gallery/123.html

24

• Ποια προβλήματα προσφυγιάς προκάλεσε ο πόλεμος του 1897 και ποιες περιοχές αφορούσαν;

Το τελευταίο ρεύμα (εσωτερικών) προσφύγων δημιούργησε ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897.

• Την υποχώρηση του ελληνικού στρατού, μετά την κατάληψη της Λάρισας,
• ακολούθησε και γενική έξοδος του άμαχου πληθυσμού, που έφευγε πανικόβλητος.

Η συνθήκη ειρήνης της Κωνσταντινούπολης προέβλεπε

• ρυθμίσεις στη θεσσαλική συνοριακή γραμμή με μικρές βελτιώσεις υπέρ των Τούρκων.
• Στα εδάφη αυτά δεν βρίσκονταν κατοικημένες περιοχές,
• εκτός από ένα χωριό, την Κουτσούφλιανη,
• το οποίο οι κάτοικοι του εγκατέλειψαν και εγκαταστάθηκαν νοτιότερα σε ελληνικό έδαφος.

Πίνακας 1 Εξέλιξη της έκτασης�και του πληθυσμού της Ελλάδας (1838-1936) σ. 13

25

• Ποια προβλήματα προσφυγιάς προκάλεσε ο πόλεμος του 1897 και ποιες περιοχές αφορούσαν;

Το τελευταίο ρεύμα (εσωτερικών) προσφύγων δημιούργησε ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897.

• Την υποχώρηση του ελληνικού στρατού, μετά την κατάληψη της Λάρισας,
• ακολούθησε και γενική έξοδος του άμαχου πληθυσμού, που έφευγε πανικόβλητος.

Η συνθήκη ειρήνης της Κωνσταντινούπολης προέβλεπε

• ρυθμίσεις στη θεσσαλική συνοριακή γραμμή με μικρές βελτιώσεις υπέρ των Τούρκων.
• Στα εδάφη αυτά δεν βρίσκονταν κατοικημένες περιοχές,
• εκτός από ένα χωριό, την Κουτσούφλιανη,
• το οποίο οι κάτοικοι του εγκατέλειψαν και εγκαταστάθηκαν νοτιότερα σε ελληνικό έδαφος.

Πίνακας 1 Εξέλιξη της έκτασης�και του πληθυσμού της Ελλάδας (1838-1936) σ. 13

26

ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΟΥ 1897 ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΖΩΗ

Κατά το έτος 1893 η Ελλάδα βρέθηκε σε αδυναμία να εξυπηρετήσει τα τοκοχρεολύσια των εξωτερικών της δανείων και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του δημόσιου χρέους της. Η «πτώχευση», όπως χαρακτηρίστηκε, δεν ήταν ασυνήθιστη επιλογή των φτωχότερων κρατών, στην Ελλάδα όμως της εποχής εκείνης είχε μεγάλο πολιτικό κόστος. Οι διαπραγματεύσεις με τις πιστώτριες χώρες συνεχίστηκαν μέχρι τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η ήττα του ελληνικού στρατού και η υποχρέωση της Ελλάδας να καταβάλει υπέρογκες πολεμικές αποζημιώσεις στην Οθωμανική αυτοκρατορία έθεσαν το ζήτημα σε νέες βάσεις.

Τα οικονομικά του ελληνικού κράτους οδηγήθηκαν σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ). σ. 37

​

Στο διάστημα από την πτώχευση του 1893 έως τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 τα δύο μεγάλα κόμματα προσπάθησαν να υλοποιήσουν το πολιτικό τους πρόγραμμα, χωρίς όμως επιτυχία, γεγονός που δημιούργησε την εντύπωση ενός γενικού αδιεξόδου. Ούτε το δηλιγιαννικό κόμμα μπόρεσε, ελλείψει χρημάτων, να τηρήσει την υπόσχεσή του για λιγότερους φόρους, ούτε το τρικουπικό να συνεχίσει το εκσυγχρονιστικό του πρόγραμμα.

​

Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, που τελείωσε με ολοκληρωτική ήττα της Ελλάδας, επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο. Η δυσπιστία προς τα κόμματα κορυφώθηκε και έδωσε στον Γεώργιο την ευκαιρία να επιβληθεί στο Κοινοβούλιο και να ασκεί προσωπική πολιτική. Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν μέχρι το 1909, κατά κύριο λόγο από κυβερνήσεις του τρικουπικού κόμματος υπό την ηγεσία του Γεωργίου Θεοτόκη, ήταν διοικητικού χαρακτήρα (π.χ. αποκέντρωση). σ. 85

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

Να τοποθετήσετε τα ακόλουθα ιστορικά γεγονότα στη σωστή χρονολογική σειρά, αρχίζοντας από το αρχαιότερο:#28553

α. Ιδρύεται η «Μακεδονική Επιτροπή».

β. Ιδρύεται η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής.

γ. Ιδρύεται η Εθνική Τράπεζα.

δ. Ιδρύεται η Τράπεζα της Ελλάδος.

ε. Η Ελλάδα μπαίνει σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου.

γ – α – ε – β - δ

27

▲ Η φυγή των αμάχων προς τα Φάρσαλα, όπου είχε υποχωρήσει και ο ελληνικός στρατός μετά την καταστροφική ήττα στη Λάρισα (Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη).�Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.ΙΔ’, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978, σ.140.

▲ Σκίτσο του Γιώργου Σουρή για την έκβαση του Πολέμου του 1897. Eφ. Ρωμηός, Αθήνα 11.10.1897.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/

greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[image]/12/

28

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

• Με βάση την αφήγηση του βιβλίου σας, να αναφερθείτε στις προσφυγικές μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών, κατά τη διάρκεια της κρίσης του 1854.
• Αλυτρωτικά κινήματα του 19^ου αιώνα:

α) Σε ποιες περιοχές της αλύτρωτης Ελλάδας ξέσπασαν;

β) Ποιο ρόλο διαδραμάτισαν σ’ αυτά οι πρόσφυγες;

γ) Ποιες συνέπειες είχαν τα κινήματα αυτά στην κοινωνική ζωή του ελληνικού κράτους; (νέα προσφυγικά ρεύματα).

• Να αναφερθείτε στο ρόλο της ελληνικής κυβέρνησης και στη δράση των εγκατεστημένων στην Ελλάδα Μακεδόνων, κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου (1877-1878).
• Ο ατυχής πόλεμος του 1897 και το τελευταίο ρεύμα προσφύγων.

29

▲ Σκηνή από την αναχώρηση των επιστρατευθέντων στη Λάρισα (Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.ΙΔ’, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978, σ.128.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education /greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[image]/1/

▲ Η διάταξη των ελληνικών και τουρκικών στρατευμάτων κατά τον Πόλεμο του 1897.�Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ.5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ.27.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education /greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[image]/2/

30

Συνοπτική ιστορία της Ελλάδας 1770-2000

«Στα μέσα της δεκαετίας του 1890, και παράλληλα με τη διαμάχη για την Μακεδονία, ξέσπασε άλλη μια επανάσταση στην Κρήτη, η οποία είχε την ένθερμη υποστήριξη των εθνικιστών της Εθνικής Εταιρείας. Ωστόσο, παρά τον επιθετικό χαρακτήρα της εξωτερικής πολιτικής, ο πρωθυπουργός Δηλιγιάννης στην αρχή υπήρξε επιφυλακτικός, διότι οι Δυνάμεις την προηγούμενη φορά, όταν είχε επιδιώξει να εκμεταλλευτεί την επίθεση της Σερβίας εναντίον της Βουλγαρίας το 1885, είχαν προχωρήσει στον ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας, ενώ στη συγκεκριμένη περίπτωση είχαν στείλει στην Κρήτη τον στόλο τους. Ενδίδοντας παρ' όλα αυτά στην έντονη λαϊκή πίεση, έστειλε πλοία και στρατεύματα στο νησί στις αρχές του 1897. Ακολούθησε γενική επιστράτευση και τον Απρίλιο ξέσπασε στη Θεσσαλία ο καταστροφικός "Πόλεμος των τριάντα ημερών" με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ραγδαία και ταπεινωτική ήττα τόνισε με τον πιο απόλυτο τρόπο το χάσμα ανάμεσα στις αλυτρωτικές προσδοκίες της Ελλάδας και τις μέτριες στρατιωτικές της δυνατότητες.»

�Clogg, R., Συνοπτική ιστορία της Ελλάδας 1770-2000, Κάτοπτρο, Αθήνα 2000, σ.93.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/4/

​

Το εθνικό ζήτημα

«Η αποτυχία της Κρητικής Επανάστασης το 1889 και η πτώχευση του ελληνικού κράτους το 1893 επέτειναν το αίσθημα ταπείνωσης που κυριαρχούσε στην ελληνική κοινή γνώμη για την κρίση της Ανατολικής Ρωμυλίας και τον ατυχή χειρισμό της από την κυβέρνηση Δηλιγιάννη. Μέσα σε αυτό το κλίμα ηττοπάθειας που επικρατούσε, η "Εθνική Εταιρεία", που δημιουργήθηκε από ομάδα αξιωματικών, διανοουμένων, δημοσιογράφων κ.λπ., με σαφή εθνικιστικό και συνωμοτικό χαρακτήρα, καθώς και ο έντονος μεγαλοϊδεατισμός που επικρατούσε στην κοινή γνώμη, παρέσυραν τις κυβερνήσεις και τα Ανάκτορα σε μια πολιτική για το εθνικό ζήτημα, που αντέβαινε πλήρως στη θέληση των ευρωπαϊκών Δυνάμεων και που αποδείχθηκε καταστροφική και για τα συμφέροντα του Βασιλείου. Το 1896, μετά τη σφαγή των Αρμενίων και τις αντιτουρκικές αντιδράσεις των Ευρωπαίων, αναζωπυρώνεται το κρητικό ζήτημα. Οι Δυνάμεις, παρά τις μεσολαβητικές τους προσπάθειες, δεν κατάφεραν να αναχαιτίσουν το φιλοπόλεμο ρεύμα που είχε συνεπάρει τους Έλληνες. Στη διαπίστωση ότι κυβέρνηση και ανάκτορα κινδυνεύουν να "ρυμουλκηθούν" από το πατριωτικό παραλήρημα της κοινής γνώμης, ενωμένες, δήλωσαν κατηγορηματικά την άρνησή τους σε μια τέτοια βίαιη λύση του κρητικού ζητήματος.»

�Λούβη, Λ., «Το εθνικό ζήτημα» στο Παναγιωτόπουλος Β. (επιμ.), Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000, τ.5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004, σ.41.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/5/

​

31

Η εποχή του Γεωργίου Α΄

«Η εσωτερική, εκρηκτική διάσταση ήταν αυτή που ώθησε το έθνος προς την πολεμική προοπτική^. ο Δηλιγιάννης, μπροστά στο φάσμα της καταδίκης για μειοδοτική εθνικά πολιτική ή, ακόμη περισσότερο, υπό την απειλή "εσωτερικής επαναστάσεως", υιοθετεί το ένα μετά το άλλο τα απαραίτητα βήματα για την πραγματοποίηση της ελληνοτουρκικής σύρραξης: στις 24 Ιανουαρίου 1897 αποστέλλονται στην Κρήτη πολεμικά πλοία υπό τις διαταγές του πρίγκιπα Γεωργίου^. το Φεβρουάριο του ίδιου έτους αποβιβάζεται στο νησί εκστρατευτικό σώμα 1.500 ανδρών υπό την αρχηγία του Τ. Βάσσου^. στις 15 Μαρτίου, αναχωρεί για το θεσσαλικό μέτωπο ο διάδοχος Κωνσταντίνος, προκειμένου να αναλάβει την αρχιστρατηγία των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στις 5 Απριλίου, και καθώς συνεχίζεται η επιχειρησιακή δράση των ανταρτικών σωμάτων στη μεθόριο, οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας διακόπτονται.»

�Μαρωνίτη Ν., «Η εποχή του Γεωργίου Α΄. Πολιτική ανανέωση και αλυτρωτισμός» στο Παναγιωτόπουλος Β. (επιμ.), Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ.5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ.26-27

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/6/

​

Η Εθνική Εταιρεία

«Aπό την αποτυχημένη εκστρατεία του 1885 έως τις παραμονές του 1897, το σώμα των Ελλήνων αξιωματικών κατέχεται από τα πλέγματα μειονεκτικότητας που περιγράφει ο ανώνυμος του χρονικού H στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι την επαύριο του Kριμαϊκού πολέμου: η ίδια αίσθηση ανεπάρκειας, το ίδιο χάος, η ίδια αναντιστοιχία υψηλών προσδοκιών και πραγματικότητας.

H πτώχευση εξάλλου του 1893 είχε άμεσες επιπτώσεις στον ελληνικό στρατό. H δραστική μείωση του αμυντικού́ προϋπολογισμού από 58.800.000 δρχ. το 1885 σε 19.700.000 το 1893, υπάκουε στις πιέσεις των ξένων πιστωτών της Ελλάδος. H πολιτική όμως της λιτότητας ερχόταν σε άμεση αντίθεση με τον μεγαλοϊδεατικό πυρετό που επικρατούσε κατά τις παραμονές του 1897. H ένταση αυτή διοχετεύτηκε το 1894 στην ίδρυση μυστικής εταιρίας με την επωνυμία "Εθνική Εταιρεία" και ανάδοχους μια ομάδα νέων αξιωματικών.

Τα μέλη της "Εθνικής Εταιρείας" εναντιώθηκαν από την αρχή στη φρονιμάδα των πολιτικών που επιζητούσαν διπλωματική οδό για την επίλυση των διαφορών με την Τουρκία και υποσχόνταν να ανορθώσουν το εθνικό φρόνημα και να οδηγήσουν τους Έλληνες σε δυναμική αναμέτρηση με τον εχθρό. […]

Στις αρχές Ιουνίου 1896, ο αξιωματικός Εμμανουήλ Λυκούδης πήγε με εντολή της εταιρίας στα Τρίκαλα για να οργανώσει ένοπλα σώματα που θα περνούσαν με την ανοχή των ελληνικών αρχών τα σύνορα για να εισβάλουν στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία. Η ελληνική κυβέρνηση αντέδρασε αποφασιστικά στη συνωμοσία αυτή και ο υπουργός εσωτερικών ειδοποίησε τους προξένους της Μακεδονίας να αποθαρρύνουν τους ενόπλους της "Εθνικής Εταιρείας". Οι μυημένοι αξιωματικοί μετατέθηκαν σε περιοχές μακριά από τα σύνορα. Η εταιρεία συμμορφώθηκε προσωρινά στην κρατική βούληση όμως στις 27-28 Μαρτίου 1897 τρεις χιλιάδες ένοπλοι της "Εθνικής Εταιρείας" εισέβαλαν στη Μακεδονία στην περιοχή Κρανιάς και συγκρούστηκαν με τις τουρκικές φρουρές. Το σκηνικό για τον πόλεμο του 1897 είχε στηθεί.»

�Βερέμης Θ., «Η Εθνική Εταιρεία», Ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, Επτά Ημέρες-Η Καθημερινή, 11.5.1997, σ.7.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/7/

32

ΘΕΜΑΤΑ Κ.Ε.Ε.

33

ΘΕΜΑ 1

ΠΗΓΗ

Οι εθνικές εταιρίες

Παρά τη φανερή αναποφασιστικότητα της κυβερνήσεως [κατά την κρίση του 1875-1878 στα Βαλκάνια], η ιδέα ότι η Ελλάδα όφειλε να ετοιμασθεί για κάθε ενδεχόμενο είχε πλέον ωριμάσει. Ήδη διάφορες εταιρίες είχαν αρχίσει να διενεργούν εράνους, να αγοράζουν όπλα και να καταρτίζουν σχέδια εξεγέρσεων των υπόδουλων επαρχιών. Δύο από τις κύριες εταιρίες ήταν η «Αδελφότης» και η «Εθνική Άμυνα». Σε συνεργασία μ’ αυτές, ή και τελείως ανεξάρτητα, ενεργούσαν άλλες μικρότερες ή τοπικού χαρακτήρα, που τις αποτελούσαν κυρίως πρόσφυγες από τις αντίστοιχες υπόδουλες επαρχίες και την Κρήτη.

Η «Αδελφότης», το καταστατικό της οποίας είχε εγκριθεί τον Απρίλιο του 1876, είχε προέλθει από τη μυστική «Αδελφική Ενότητα», την οποία, κατά μια πληροφορία, είχε συστήσει ο μακεδονικής καταγωγής λοχαγός του πυροβολικού Κωνσταντίνος Ισχόμαχος. Απεσταλμένοι της «Αδελφότητος» από το ελεύθερο κράτος περιόδευαν, κατά το σύστημα των αποστόλων της Φιλικής Εταιρίας, πόλεις και χωριά των τουρκοκρατούμενων περιοχών, καθώς και των κέντρων του Ελληνισμού της διασποράς, επέλεγαν τα κατάλληλα πρόσωπα, τα μυούσαν στους σκοπούς της «Αδελφότητος» και τα όρκιζαν στο Ευαγγέλιο. Από τα (...) απομνημονεύματα του επισκόπου Κίτρους Νικολάου, που το 1878 πρωτοστάτησε στην εξέγερση της Πιερίας, προκύπτει ότι η μύηση στην «Αδελφότητα» ως τις αρχές του 1878 είχε καλύψει όλα τα αστικά και ημιαστικά κέντρα, καθώς και τα περισσότερα χωριά της νότιας και δυτικής Μακεδονίας.

(...) Πίσω όμως από την αναγνωρισμένη οργάνωση, συνέχιζε να λειτουργεί μυστικά το «Κέντρο της Αδελφικής Ενότητος» (...), το οποίο ουσιαστικά κατηύθυνε και τη δραστηριότητα της επίσημης οργανώσεως. Όπως προκύπτει από έγγραφα που υπάρχουν στο αρχείο του Γ. Φιλάρετου, το Κέντρο δεν περιοριζόταν στην προετοιμασία των επαναστάσεων, αλλά έπαιρνε και πρωτοβουλίες πολιτικής φύσεως, οργανώνοντας συλλαλητήρια, ψηφίσματα, δημοσιεύοντας άρθρα στον τύπο για την αφύπνιση της κοινής γνώμης και εξασκώντας πίεση στην κυβέρνηση.

Πιο σημαντική ίσως και από την «Αδελφότητα», λόγω του κύρους των μελών της και των στενών δεσμών τους με την πολιτική, πνευματική και οικονομική ηγεσία της χώρας, ήταν η «Εθνική Άμυνα». Στα μέλη της συγκαταλέγονταν προσωπικότητες, όπως ο ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (...), ο νομομαθής καθηγητής Παύλος Καλλιγάς (...), ο διοικητής της Εθνικής Τράπεζας Μάρκος Ρενιέρης (...), ο δικηγόρος Στέφανος Δραγούμης και άλλοι. Ο σύλλογος αυτός βασικά αποτελούσε συνέχεια των εθνικών επιτροπών που είχαν αναμιχθεί στην Κρητική επανάσταση. Με παραρτήματα σε πολλά επαρχιακά κέντρα και με μέλη ή συνεργάτες στο εξωτερικό, η «Εθνική Άμυνα» χρησιμοποίησε το κύρος και τις γνωριμίες των μελών της, ιδιαίτερα με πλούσιους Έλληνες της διασποράς, για τη συγκέντρωση χρημάτων και την αγορά όπλων.

34

[Όταν η Ρωσία κήρυξε τον πόλεμο στην Τουρκία (12/24 Απριλίου 1877), η Ελλάδα, χωρίς στρατό, χωρίς δεσμεύσεις από τη ρωσική πλευρά και με συνεχείς κυβερνητικές κρίσεις, βρέθηκε αδύναμη να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων].

Με την υποκίνηση των διαφόρων εθνικών εταιριών και συλλόγων και τη συμπαράσταση του τύπου συγκροτήθηκαν παλλαϊκές συγκεντρώσεις, που ομόφωνα απαιτούσαν τη σύσταση συλλογικής κυβερνήσεως (...).

Μετά τη συνένωση των πολιτικών δυνάμεων [οικουμενική κυβέρνηση], οι δύο κυριότερες εθνικές εταιρίες, η «Εθνική Άμυνα» και η «Αδελφότης», απεφάσισαν να συνεργασθούν και να συντονίσουν τις ενέργειές τους. Προς το σκοπό αυτό συνέστησαν μια κεντρική επιτροπή με πρόεδρο τον Παύλο Καλλιγά και ίσο αριθμό μελών και από τις δύο οργανώσεις.

(...) Από την πρώτη στιγμή η κεντρική επιτροπή ήρθε σε συνεννόηση με την κυβέρνηση για την εναρμόνιση των ενεργειών της προς την κυβερνητική πολιτική. Από την πλευρά της, η κυβέρνηση μέσω των Τρικούπη και Ζαΐμη έθεσε στη διάθεση της κεντρικής επιτροπής χρήματα και οπλισμό από τις κρατικές αποθήκες. Όλοι οι νομάρχες, ιδιαίτερα των παραμεθόριων νομών, καθώς και οι πρόξενοι στις υπόδουλες επαρχίες είχαν εντολή να συνεργάζονται με τους επίσημους εκπροσώπους της κεντρικής επιτροπής.

(...) Οι άλλοι μικρότεροι εθνικοί σύλλογοι συνέχισαν να ενεργούν αυτόνομα, αλλά ως ένα σημείο συντόνιζαν τις ενέργειές τους με την κεντρική επιτροπή.

(...) Το γενικό σχέδιο των εξεγέρσεων καταρτίσθηκε βασικά από το λοχαγό Ισχόμαχο και προέβλεπε ταυτόχρονες εξεγέρσεις στη Θεσσαλία, Ήπειρο, Μακεδονία και Κρήτη. Οι εξεγέρσεις αυτές θα άρχιζαν με την άφιξη ένοπλων σωμάτων από το βασίλειο.

Ευάγγελος Κωφός, Το Ελληνοβουλγαρικό Ζήτημα, Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΓ΄, σσ. 325-330.

Με βάση τις γνώσεις σας από το σχολικό εγχειρίδιο και αφού λάβετε υπόψη τα στοιχεία που παρατίθενται στο πιο πάνω παράθεμα, να αναφερθείτε στη στάση των εγκατεστημένων στην Ελλάδα προσφύγων, κατά τη διάρκεια των επαναστατικών κινημάτων στη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μακεδονία.

35

ΘΕΜΑ 2

ΠΗΓΗ 1

Η Εθνική Εταιρία, που συστήθηκε την άνοιξη του 1894, υπήρξε μια ισχυρή παραπολιτική οργάνωση, στην οποία συμμετείχαν διαπρεπή μέλη της ελληνικής κοινωνίας, στρατιωτικοί και χιλιάδες απλών Ελλήνων. Οργανωμένη στα πρότυπα των μυστικών εταιριών του πρώτου μισού του 19^ου αιώνα, συνέβαλε σημαντικά με τις συχνά ανεύθυνες ενέργειές της στην έκρηξη του ατυχούς πολέμου του 1897. Επάνω: η σφραγίδα της «Ανωτάτης Αρχής» της Εθνικής Εταιρίας.

Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΔ΄, σ. 99.

ΠΗΓΗ 2

Πρόσφυγες και «Εθνική Εταιρία»

Στην Ήπειρο και τη Μακεδονία η κατάσταση ήταν διαφορετική [από την Κρήτη]. Εκεί ο πληθυσμός ουδέποτε απόλαυσε κάποια πλεονεκτήματα από παραχωρήσεις δικαιωμάτων, έστω και της πιο μικρής κλίμακας, εκτός από ένα περιορισμένο σύστημα εθιμικών κανόνων ως προς τους κοινοτικούς θεσμούς που τελούσαν κάτω από καθεστώς ανοχής του κυρίαρχου, για διευκόλυνση του έργου των οργάνων του. Καμιά ένοπλη δράση δεν καταξιώθηκε ποτέ και οι αγωνιστές ύστερα από τις αποτυχίες κατέφευγαν στην ελεύθερη Ελλάδα σαν πρόσφυγες. Αυτοί φυσικά ήταν πρόθυμοι να αναλάβουν δράση σε πρώτη ευκαιρία. Οι οργανώσεις όμως που θα τους χρηματοδοτούσαν και θα τους κατηύθυναν έλειπαν και δεν υπήρχε καμιά ενθάρρυνση από την πλευρά των ελληνικών κυβερνήσεων, που μάλλον επιδίωκαν τον αφοπλισμό τους. Χωρίς γεωργικό κλήρο ή απασχόληση με την κτηνοτροφία στις περισσότερες περιπτώσεις, οι πρόσφυγες αυτοί προσπαθούσαν να επιβιώσουν κάποτε και με παράνομα μέσα. Έργο της [Εθνικής] Εταιρίας θεωρήθηκε η αξιοποίηση των ανθρώπων αυτών για τη [Μεγάλη] Ιδέα.

36

Στις αρχές Ιουνίου 1896 ο Εμμ. Λυκούδης πήγε στα Τρίκαλα με εντολή της Εταιρίας να οργανώσει τις δυνάμεις αυτές σε ένοπλα σώματα και ταυτόχρονα να πείσει τους αξιωματικούς του ελληνικού στρατού που υπηρετούσαν στη μεθόριο να μην παρεμποδίζουν τη διάβαση των συνόρων από τα σώματα αυτά, αντίθετα από την πολιτική της κυβερνήσεως.

Ιωάννης Πικρός, Προς τον Πόλεμο του 1897, Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΔ΄, σ. 99.

​

ΠΗΓΗ 3

Οι Μακεδόνες πρόσφυγες στον πόλεμο του 1897

Στις 28 Μαρτίου/9 Απριλίου [1897] οι Τούρκοι έμαθαν ότι ελληνικές ένοπλες ομάδες που αριθμούσαν χίλιους περίπου άνδρες είχαν διαβεί τα σύνορα προς την πλευρά του Μετσόβου. Διαμαρτυρήθηκαν στις Δυνάμεις αλλά ο Σκουζές [Υπουργός Εξωτερικών], όταν τον ρώτησαν οι ξένοι απεσταλμένοι, ισχυρίστηκε ότι οι ομάδες αυτές ήταν Μακεδόνες που επέστρεφαν στην πατρίδα τους. Αυτό ήταν σχεδόν αλήθεια, γιατί εκτός από μια ή δυο εξαιρέσεις όλοι οι ένοπλοι κατάγονταν από τη Μακεδονία. Στο μεταξύ τα ελληνικά και τα τουρκικά στρατεύματα βρίσκονταν αντιμέτωπα κατά μήκος των συνόρων. Έπειτα από επεισόδια που έγιναν στην Ανάληψη, άρχισαν οι εχθροπραξίες στις 5/17 Απριλίου.

Douglas Dakin, Η Ενοποίηση της Ελλάδας, 1770-1923, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1998, σ. 233

Με βάση τα στοιχεία που θα αντλήσετε από το βιβλίο σας και τα πιο πάνω παραθέματα, να απαντήσετε στα εξής ερωτήματα:

α) Με ποιο τρόπο αξιοποίησε η Εθνική Εταιρία τους εγκατεστημένους στην Ελλάδα πρόσφυγες από τις επαρχίες της Ηπείρου και της Μακεδονίας;

β) Με ποιο τρόπο έδρασαν τα σώματα των προσφύγων κατά την ελληνοτουρκική σύρραξη του 1897 και γιατί;

γ) Γιατί η έκβαση του πολέμου αυτού δημιούργησε νέο κύμα προσφύγων προς την Ελλάδα;

• Πρωτοσέλιδο του γαλλικού περιοδικού Petit Journal (Παρίσι 9.5.1897) για τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 (Αθηνά, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο).�Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, τ.Α2, Βιβλιόραμα, Αθήνα 1999, σ.108.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[image]/6/

37

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

Ο ΚΡΙΜΑΪΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

Μεγάλη κρίση του Ανατολικού ζητήματος ξέσπασε και πάλι στα μέσα του ίδιου αιώνα [19^ος αι.]. Η κρίση αυτή, που άρχισε με την οξύτατη διαφωνία μεταξύ των καθολικών και ορθοδόξων για την κατοχή προσκυνημάτων των Αγίων Τόπων, κατέληξε στον Κριμαϊκό πόλεμο, ο οποίος διήρκεσε από το 1853 ως το 1856, με κύρια και τελευταία φάση του την κατάληψη της Σεβαστουπόλεως από τους Αγγλογάλλους· επακολούθησε η υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων το Μάρτιο του 1856. Για τους Έλληνες η φάση αυτή του Ανατολικού ζητήματος είχε εξαιρετικά δυσμενή κατάληξη. Η Τουρκία έγινε δεκτή στην ευρωπαίκή οικογένεια και η Αυστρία, Αγγλία και Γαλλία εγγυήθηκαν την ακεραιότητα και την ανεξαρτησία του οθωμανικού κράτους και δεσμεύθηκαν έτσι ώστε κάθε επίθεση εναντίον της Τουρκίας να θεωρείται ως casus belli και εναντίον τους.

Στέφανος Παπαδόπουλος, Ο Κριμαϊκός Πόλεμος και ο Ελληνισμός,

Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΓ΄, σ. 143.

Η ρωσική πολιτική ως το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου απέβλεπε στον προσεταιρισμό των Ελλήνων, προκειμένου να προωθηθούν οι βλέψεις της Ρωσίας στα Βαλκάνια και στην ανατολική Μεσόγειο. Επάνω: γελοιογραφία που σατιρίζει τη ρωσική πολιτική, από το βιβλίο του Στέφανου Ξένου (Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη).

Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΓ΄, σ. 145.

38

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Ο ΚΡΙΜΑΪΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ

Ο Κριμαϊκός πόλεμος είχεν εξαιρετικάς και οδυνηράς συνεπείας δια την μικράν Ελλάδα, της οποίας ο λαός, παρά την επιρροήν παραγόντων της αγγλοφίλου και γαλλοφίλου πολιτικής, εφλέγετο από την «Μεγάλην Ιδέαν» και έβλεπε την ομόδοξον Ρωσίαν ως φυσικόν σύμμαχον του ελληνισμού. Τους αυτούς όμως πόθους είχε και ο βασιλεύς Όθων. Με την κήρυξιν του πολέμου οι Έλληνες ήλπισαν ότι ούτος θα απετέλει ευκαιρίαν δια την πραγματοποίησιν των μεγαλοϊδεατικών βλέψεων του γένους. Ούτω εδημιουργήθη εν Ελλάδι πρωτοφανής πολεμικός οργασμός, τον οποίον υπεκίνει, σχεδόν απροκαλύπτως, ο ίδιος ο βασιλεύς. Του τοιούτου οργασμού συνέπεια υπήρξεν η εισβολή των υπό τον Δ. Καραϊσκάκην, υιόν του ήρωος του αγώνος, ταγμάτων οροφυλακής εντός του τουρκικού εδάφους (Ήπειρος). (...) Το απελευθερωτικόν κίνημα εξαπλούται εις Θεσσαλίαν, ο δε βασιλεύς Όθων είναι έτοιμος να τεθή επί κεφαλής της όλης κινήσεως. Αλλ’ αι δυνάμεις της Δύσεως, μη θέλουσαι να θιγή η ακεραιότης της συμμάχου των Τουρκίας, απεφάσισαν ν’ ασκήσουν πίεσιν επί της Ελλάδος.

Αφού οι πρεσβευταί της Γαλλίας και της Αγγλίας εν Αθήναις ηπείλησαν τον Όθωνα δι’ εκθρονίσεως, εν η περιπτώσει δεν απεσύροντο τα ελληνικά στρατεύματα εξ Ηπείρου και Θεσσαλίας, μοίρα γαλλικού στόλου κατέλαβε τον Πειραιά και ενήργησεν απόβασιν στρατού, όστις εκτός του ότι μετέδωκε την χολέραν, δια της αναρμόστου προς τον λαόν και το βασιλικόν ζεύγος συμπεριφοράς του ετόνωσε την προς αυτό συμπάθειαν των Ελλήνων.

(...) Η κατοχή του Πειραιώς παρετάθη επί μίαν ολόκληρον τριετίαν.

Αι Αγορεύσεις του Ελληνικού Κοινοβουλίου, ό.π., σ. 295.

39

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Ο ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ 1897

Αποφασισμένη να κανονίσει τους λογαριασμούς της με τους Έλληνες μια για πάντα [εξαιτίας της παρουσίας ελληνικών δυνάμεων στην Κρήτη], η Πύλη ετοιμαζόταν για πόλεμο. Το ίδιο και οι Έλληνες: άρχισαν να συγκεντρώνουν στρατό στη Θεσσαλία, και η [Εθνική] Εταιρεία διοχέτευσε - ή ήταν έτοιμη να διοχετεύσει - στη Μακεδονία τριάντα τέσσερις ένοπλες ομάδες ατάκτων, στις οποίες συμμετείχαν και Ιταλοί εθελοντές. Τότε η Ρωσία θορυβήθηκε πολύ και πρότεινε τον αποκλεισμό του Βόλου. (Η Ρωσία μολονότι δεν αντιμετώπιζε εχθρικά τις ελληνικές διεκδικήσεις στην Κρήτη, ήθελε να κρατήσει τους Έλληνες μακριά από τους σλαβικούς θυλάκους στο βορρά). Σ’ αυτή την πρόταση αντιτάχθηκαν οι Βρετανοί, που συνέστησαν αντίθετα να υποδειχθεί τόσο στους Τούρκους όσο και στους Έλληνες να κρατήσουν το στρατό τους σε απόσταση 50 μιλίων από τα βόρεια σύνορα της Ελλάδος.

Όπως συνήθως, η περίπλοκη διπλωματία των Δυνάμεων εμπόδιζε να ληφθούν γρήγορες αποφάσεις. Στο μεταξύ ο πρίγκιπας Κωνσταντίνος, που είχε ονομαστεί αρχηγός του στρατού της Θεσσαλίας, επιβιβάστηκε σε πλοίο με κατεύθυνση τον Βόλο στις 15/27 Μαρτίου. Στις 25 Μαρτίου/6 Απριλίου οι Δυνάμεις προειδοποίησαν την Ελλάδα και την Τουρκία ότι ο επιτιθέμενος θα αναγκαζόταν να υποστεί τις συνέπειες.

(...) Έπειτα από επεισόδια που έγιναν στην Ανάληψη, άρχισαν οι εχθροπραξίες στις 5/17 Απριλίου.

Ύστερα από λίγες αρχικές επιτυχίες οι Έλληνες, άσχημα εφοδιασμένοι και με ανίκανη στρατιωτική ηγεσία, ανακάλυψαν ότι ήταν υποδεέστεροι από τις καλά οπλισμένες μονάδες του τουρκικού στρατού που είχαν εκπαιδευτεί από Γερμανούς αξιωματικούς. Γρήγορα επικράτησε μεγάλη σύγχυση στις γραμμές των ελληνικών στρατευμάτων και κάποιος (δεν είναι γνωστό ποιος ήταν) έδωσε την εντολή υποχώρησης, παρόλο που τη στιγμή εκείνη οι κατώτεροι αξιωματικοί και οι καλύτερα εκπαιδευμένες μονάδες του ελληνικού στρατού συνέχιζαν να αντιστέκονται σθεναρά. Η υποχώρηση που ακολούθησε έγινε τόσο άτακτα ώστε οι Τούρκοι, που νόμισαν ότι ήταν απλώς ένα τέχνασμα για να καλυφθούν οι κινήσεις του κύριου όγκου των ελληνικών δυνάμεων, κατέλαβαν με πολύ μεγάλες προφυλάξεις τις εγκαταλειμμένες πόλεις και τα χωριά, και μόλις στις 13/25 Απριλίου μπήκαν στη Λάρισα.

Όταν οι ειδήσεις για την υποχώρηση έφτασαν στην Αθήνα, επικράτησε μεγάλη αναστάτωση. Αποδιοπομπαίος τράγος έγινε ο πρίγκιπας Κωνσταντίνος. Ο ίδιος ο βασιλιάς κατηγορήθηκε για αμέλεια, επειδή δεν φρόντισε να κινηθεί ο στόλος. Εχθρικά και οργισμένα πλήθη πολιόρκησαν τα ανάκτορα. Στις 15/27 Απριλίου ο Σκουζές εκλιπάρησε τις προστάτιδες Δυνάμεις να επέμβουν.

(...) Η νέα κυβέρνηση απέσυρε τα ελληνικά στρατεύματα από την Κρήτη, και στις 29 Απριλίου/11 Μαΐου, καθώς ο δρόμος που οδηγούσε στην Αθήνα ήταν ορθάνοιχτος στους Τούρκους, ζήτησε τη μεσολάβηση των Δυνάμεων. Ο τσάρος Νικόλαος Β΄ και η βασίλισσα Βικτορία ήταν αποφασισμένοι να μην επιτρέψουν να συντριβεί η Ελλάδα, και οι προσπάθειές τους κατέληξαν στην υπογραφή ανακωχής. Στις διαπραγματεύσεις που έγιναν κατόπιν (...), έσωσαν την Ελλάδα από οποιαδήποτε μείωση της επικράτειάς της με εξαίρεση ορισμένους θυλάκους (...) στην περιοχή βορειοδυτικά και δυτικά της Λάρισας και στον επάνω βραχίονα του Πηνειού. Η Ελλάδα όμως υποχρεωνόταν να καταβάλει αποζημίωση 4 εκατομμυρίων τουρκικών λιρών και, για να διευκολυνθεί η τακτική καταβολή των ποσών, τα δημοσιονομικά της Ελλάδας θα υποβάλλονταν σε κάποια μορφή διεθνούς ελέγχου. Τέλος τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία ανέλαβαν την υποχρέωση να μην επιτρέψουν να χρησιμοποιηθεί το έδαφός τους για οποιαδήποτε προπαγάνδα ικανή να απειλήσει την ασφάλεια και την τάξη σε κάποιο γειτονικό κράτος.

Το τελικό κείμενο της ειρήνης υπογράφηκε μόλις στις 22 Νοεμβρίου/4 Δεκεμβρίου στην Κωνσταντινούπολη.

Douglas Dakin, ό.π., σσ. 232-235.

40

Η Κρητική Επανάσταση και ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897

«Η Εθνική Εταιρεία είναι ένα κράτος εν κράτει, μια εξουσία που επιβάλλεται τόσο στο βασιλιά, όσο και στην κυβέρνηση, μια εξουσία που διατάζει και απειλεί.

Στην αρχή υπήρξε μια πολύ μυστική επιτροπή, αποτελούμενη από τυχοδιώκτες αξιωματικούς, παράτολμους Μακεδόνες και ευέλικτους χρηματιστές […].

Στις παραμονές του πολέμου η Εθνική Εταιρεία ήταν πανίσχυρη. Αριθμούσε χίλιους τριακόσιους αξιωματικούς από ένα σύνολο δύο χιλιάδων. Παραμένοντας ακόμα μυστική ως προς την εσωτερική της διοργάνωση, δήλωνε δημόσια την ύπαρξή της με μπροσούρες και προκηρύξεις. […]

[…] Με την έντονη ώθηση της Εθνικής Εταιρείας, η έξαψη και η ταραχή μεγαλώνουν. Απ' όλα τα σημεία, όπου υπάρχει Ελληνισμός, καταφθάνουν εθελοντές^. έρχονται από την Αλεξάνδρεια, τη Σμύρνη, τη Θεσσαλονίκη, τη Φιλιππούπολη, τον Πύργο, τη Βάρνα. Κι έτσι, στους δρόμους της Αθήνας διασταυρώνονται οι πιο ποικίλες ενδυμασίες, δημιουργώντας μια πολύ γραφική εντύπωση. Όλος αυτός ο κόσμος παρελαύνει με σημαίες και μουσικές στην κεφαλή κάθε πομπής, ακολουθούμενος από διαδηλωτές που παραληρούν από πατριωτισμό.»

�Turot H., Η Κρητική Επανάσταση και ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897, μτφρ. Λ. Αβαγιανού, Ειρμός, Αθήνα 1991, σ.121.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/8/

​

Η Κρητική Επανάσταση και ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897

«Στις 20 Φεβρουαρίου, κατά τις 7.00 το πρωί, μπαίνουμε αργά στο λιμάνι του Πειραιά, γλιστρώντας ανάμεσα από θωρηκτά κάθε εθνικότητας που γεμίζουν το λιμάνι.

Αποβιβάζομαι με μια μικρή βάρκα και ξεμπερδεύω εύκολα με τις τυπικότητες του τελωνείου. Όλα αυτά ήταν υπόθεση λίγων λεπτών και τώρα βρίσκομαι στο δρόμο προς την Αθήνα, πνιγμένος από τα πυκνά σύννεφα της αττικής σκόνης.

Η ελληνική πρωτεύουσα βρίσκεται σε μια πυρετώδη έξαψη^. καταλαβαίνω πολύ γρήγορα πως παρά τις απειλές των Μεγάλων Δυνάμεων, παρά τους κυβερνητικούς ενδοιασμούς, η κοινή γνώμη θα αποδειχθεί το ισχυρότερο στοιχείο και ο πόλεμος θα είναι αναπόφευκτος. Το ένα συλλαλητήριο ακολουθεί το άλλο. Σήμερα ο κόσμος έχει μαζευτεί στην πλατεία των Ανακτόρων και κραυγάζει να βγουν ο βασιλιάς και η βασιλική οικογένεια. Οι πρίγκιπες εμφανίζονται στο μπαλκόνι κι ένα βροντερό "ζήτω ο πόλεμος" πετιέται μέσα από χιλιάδες στήθη.

Οι φοιτητές διοργανώνουν συγκεντρώσεις μπροστά στο Πανεπιστήμιο και οι ρήτορες εκφωνούν πύρινους λόγους που κάθε τόσο διακόπτονται από τις κραυγές "ζήτω η Ελλάς! ζήτω ο πόλεμος! ", που επαναλαμβάνονται χιλιάδες φορές.»

�Turot H., Η Κρητική Επανάσταση και ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897, μτφρ. Λ. Αβαγιανού, Ειρμός, Αθήνα 1991, σ.53.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/9/

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

41

Οι σημειώσεις ενός φοιτητή, εθελοντή στον ελληνοτουρκικό πόλεμο

«Μετά από ένα ταξίδι δώδεκα ωρών, να ‘μαστε επιτέλους στην Αθήνα. Εδώ μάθαμε για τις νίκες των Ελλήνων στα Φάρσαλα και το Βελεστίνο που, παρόλο που κόστισαν ακριβά στους Έλληνες, ήταν ακόμη πιο φοβερές για τους Τούρκους, που είχαν πάνω από πέντε χιλιάδες απώλειες.

Ζήτω η Ελλάδα!

Στο ξενοδοχείο μου βρίσκεται ο Garibaldi, διοικητής δύο χιλιάδων και κάτι εθελοντών. Ίσως πάω μαζί του.

Τι απογοήτευση και η δική μου! Εγώ που φανταζόμουν ότι θα συναντούσα τους πάντες με φουστανέλα και τσαρούχια, έρχομαι και βρίσκω αυτούς εδώ τους Έλληνες ντυμένους σαν οποιονδήποτε κάτοικο της Λισαβόνας ή του Παρισιού! Εγώ, που δεν είχα θελήσει να πάρω πληροφορίες για την Αθήνα, που δεν είχα διαβάσει έστω και μια σελίδα οποιουδήποτε περιηγητή γι' αυτήν, μόνο και μόνο για να έχω εξολοκλήρου τη δικιά μου εντύπωση από την κλασική της όψη, γεμάτη από νέες εικόνες και θέλγητρα, νιώθω έτσι μια μεγάλη απογοήτευση! Τα πάντα είναι γαλλικά: η πόλη, οι συνήθειες, η γλώσσα, η ενδυμασία- τη στιγμή που περίμενα ένα πέρασμα στην Ασία, αλλά με τον δικό του ιδιαίτερο ευρωπαϊκό χαρακτήρα. Το απαίσιο φράκο στη θέση της καλλιτεχνικής φουστανέλας-ιδού η σύνθεση της απογοήτευσής μου.»

�Furtado de Mendoça, Στην Ελλάδα. Οι σημειώσεις ενός φοιτητή, εθελοντή στον ελληνοτουρκικό πόλεμο, μτφρ. Γ. Φρέρης, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 2001, σ.30.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/10/

​

Η εποχή του Γεωργίου Α΄

«Η εδαφική διαμόρφωση της περιοχής των συνόρων υπαγόρευε την ύπαρξη δύο ανεξάρτητων μετώπων πολέμου, του θεσσαλικού και του ηπειρωτικού. Στο θεσσαλικό μέτωπο, όπου θα κρινόταν και ο επικείμενος πόλεμος, ο ελληνικός στρατός αποτελούνταν από 42.000 άνδρες με 96 πυροβόλα και 600 ιππείς και ήταν συγκροτημένος σε δύο μεραρχίες πεζικού […] Το συνολικό σώμα συμπλήρωναν ημιανεξάρτητες ομάδες, ευζωνικά τάγματα και ομάδες εθελοντών- μεταξύ των οποίων ήταν η Λεγεώνα των Φιλελλήνων του λοχαγού Βαρατάσση και η Λεγεώνα των Γαριβαλδινών του Ριτσιότι Γαριβάλδι. […] Στο ηπειρωτικό μέτωπο, το οποίο θα ήταν δευτερεύον, συγκεντρώθηκαν δύο ταξιαρχίες με 12.000 περίπου άνδρες. […] αργότερα, η αρχική στρατιωτική δύναμη ενισχύθηκε από τις μονάδες της χωροφυλακής που στάλθηκαν υπό το συνταγματάρχη του πεζικού Δ. Μπαϊρακτάρη. Στο μέτωπο αυτό, η παράταξη του στρατού είχε πραγματοποιηθεί κατά μήκος της συνοριακής γραμμής, από το Άκτιο ως τους Καλαρρύτες.

Ο οθωμανικός στρατός βρισκόταν σε πολύ καλύτερη μοίρα. Το στρατόπεδο του εχθρού αποτελούσαν 60.000 περίπου άνδρες, που διέθεταν 180 πυροβόλα και υπολογίσιμο ιππικό. Η εκπαίδευση, οργάνωση και προετοιμασία του τουρκικού στρατού, τον οποίο είχαν αναλάβει από το 1880 Γερμανοί αξιωματικοί […] ήταν σαφώς ανώτερες, ο δε οπλισμός του ήταν πιο σύγχρονος, με βασικό πλεονέκτημα τα επαναληπτικά όπλα Μάουζερ. Επικεφαλής του τουρκικού στρατού ήταν ο έμπειρος αρχιστράτηγος Ετέμ πασάς- ο οποίος είχε διακριθεί για τη στρατιωτική δράση του κατά το ρωσο-τουρκικό πόλεμο […], το δε γενικό στρατηγείο των Τούρκων εδραζόταν στην Ελασσόνα.»

�Μαρωνίτη Ν., «Η εποχή του Γεωργίου Α΄. Πολιτική ανανέωση και αλυτρωτισμός» στο Παναγιωτόπουλος Β. (επιμ.), Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ.5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ.27-28.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/11/

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

42

◄ Συμμετοχή του φιλελληνικού σώματος των Γαριβαλδινών στο Δομοκό (Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη).�Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ.5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ.30.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[image]/9/

43

Τρίκαλα. Από τον Σεϊφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη

«Στις 12 Απριλίου, ο ελληνικός στρατός, μετά τη μάχη στα Δελέρια, αναγκάζεται να υποχωρήσει ατάκτως προς τη Λάρισα. Οι Λαρισαίοι, βλέποντας το στρατό να υποχωρεί, καταλαμβάνονται από πανικό κι εγκαταλείπουν την πόλη οδεύοντας προς το Βόλο.

Στην εφ. Ακρόπολις της 13ης Απριλίου διαβάζουμε πως το πολεμικό συμβούλιο έκρινε ακατάλληλη προς άμυνα τη Λάρισα και πως, κατόπιν αυτού, ο διάδοχος συγκέντρωσε όλη τη νύχτα το στρατό κι αποφάσισε να υποχωρήσει στα Φάρσαλα. Τηλεγράφημα από τα Τρίκαλα μάς πληροφορεί ότι μετά την υποχώρηση του ελληνικού στρατού στα Φάρσαλα, η σιδηροδρομική γραμμή μέχρι Βόλου καταστράφηκε (Ακρόπολις 13/4).

Την επομένη, 14 Απριλίου, ο τύπος βοεί: Η εγκατάλειψις της Λαρίσσης οφείλεται εις την ανικανότητα η την δειλία των αρχηγών.

Την ίδια μέρα τα Τρίκαλα εκκενώνονται. Η εκκένωσις ήρχισε από της μεσημβρίας της χθες. Ευθύς ως διεδόθη ότι ο Ετέμ πασάς εισήλθεν εις Λάρισαν, οι κάτοικοι τρέπονται εις Φάρσαλα, Βώλον, Δομοκόν. Το τηλεγραφείον Τρικκάλων εσίγησε την 3 μ.μ. διότι και οι υπάλληλοι εγκατέλειψαν την πόλιν. Ελέγετο ότι και οι κάτοικοι Καλαμπάκας απήλθον αλλά δεν επεβεβαιώθη η φήμη, γράφει η Ακρόπολις (14/4).»

�Κλιάφα Μ., Τρίκαλα. Από τον Σεϊφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη (1881-1910), τ.1, Κέδρος, Αθήνα 1996, σ.163.

http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=87#prettyPhoto[mixed]/13/

​

Η εποχή του Γεωργίου Α΄

«Οι διεθνείς διαβουλεύσεις μεταξύ των Δυνάμεων, μετά την προσωρινή παύση των εχθροπραξιών, κατέληξαν στην υπογραφή στις 18 Σεπτεμβρίου των Προκαταρκτικών όρων της Ειρήνης. Οι όροι οι οποίοι αποτυπώνονταν σε δώδεκα άρθρα, σχετίζονταν: α) με τη ρύθμιση των συνόρων β) το ύψος της αποζημίωσης που όφειλαν οι νικημένοι να καταβάλουν στους Τούρκους- τέσσερα εκατομμύρια τουρκικές λίρες- καθώς και με την επιβολή της επιτροπής του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου γ) με το νομικό καθεστώς των Ελλήνων υπηκόων στην Τουρκία δ) με τον τρόπο μετατροπής της παρούσας προσωρινής συμφωνίας σε οριστική ε) με την υπογραφή συμφωνιών για τα ζητήματα ιθαγένειας στ) με την εκκένωση της Θεσσαλίας- η οποία συνδεόταν άμεσα με την εκπλήρωση των προβλεπόμενων όρων και ιδίως της πολεμικής αποζημίωσης ζ) τέλος, με ζητήματα που αφορούσαν στις εμπορικές και ναυτικές σχέσεις των δυο χωρών καθώς και σε θέματα ιδιωτικού διεθνούς δικαίου. Το σχέδιο ειρήνης θα επικυρωθεί από το ελληνικό κοινοβούλιο στις 18 Σεπτεμβρίου 1897 ενώ δύο μήνες περίπου μετά θα υπογραφεί και η οριστική συνθήκη.»

​

Μαρωνίτη Ν., «Η εποχή του Γεωργίου Α΄. Πολιτική ανανέωση και αλυτρωτισμός» στο Παναγιωτόπουλος Β. (επιμ.), Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ.5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ.32.

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ