GARIS PANDUAN PENGURUSAN WABAK KERACUNAN CENDAWAN

DI MALAYSIA

EDISI 1 2025

Dr. Diana Raj

Pakar Perubatan Kesihatan Awam

Pejabat Kesihatan Daerah Klang

26.08.2025 – 27.08.2025

BENGKEL TRAINING OF TRAINERS (TOT)

PENGURUSAN PENYAKIT-PENYAKIT BAWAAN MAKANAN & AIR DI MALAYSIA

PANEL SEMAKAN & KEMASKINI 2025

A. Pakar Perubatan Kesihatan Awam

1. Dr. Aznita Iryany binti Mohd Noor

2. Dr. Norayuni bt Mohd Ismail

3. Dr. Nik Mohd Hafiz bin Mohd Fuzi

4. Dr. Muhammad bin Jikal

5. Dr. Norfazillah binti Ab Manan

6. Dr. Noor Hafizan binti Mat Salleh

7. Dr. Jamiatul Aida binti Md Sani

8. Dr. Diana Raj

B. Ahli Mikologi (Universiti Malaya)

9. Assoc. Prof. Dr. Tan Yee Shin

C. Ahli Mikologi (Universiti Malaysia Sabah)

10. Assoc. Prof. Dr. Jaya Seelan A/L Sathiya Seelan

D. Pakar Perubatan Kecemasan

11. Dr. Ruth Sabrina binti Safferi

E. Pegawai Perubatan

12. Dr. Wan Nor Hafizah binti Wan Baharuddin

F. Penolong Pegawai Kesihatan Persekitaran Kanan

13. Encik Mohd Khizwan bin Shamsuddin

14. Puan Noor Asikin binti Azaha

G. Pegawai Teknologi Makanan

15. Puan Nurrul Atikah binti Mohd Nasir

16. Puan Nur Anis Binti Mohd Sani

PANEL PENGHASILAN DRAF ASAL 2017/2018

1. Dr. Aaasiah binti Senin

2. Dr. Mohd Hanif bin Zailani

3. En Senthilvasan Jeyaram

4. En Hasnan bin Ibrahim

5. En Mohd Hisham bin Mohd Ibrahim

6. Pn Rohaida binti Jaafar

7. Dr. Sunita binti Salleh

8. Dr. Norsafinaz binti Mohamad

9. Dr. Masliza binti Mustafa

10. Dr. Hazeqa binti Salleh

11. Datuk Dr. Alzamani Idrose

12. Dr. Baran Palanimuthu

13. Datin Dr. Ranjini Sivaganabalan

14. Dr. Nor Zahrin bt Hasran

15. Dr. Zulhainan bin Hamzah

16. Pn Wan Ainiza bt Wan Mustapha

17. Prof. Dr. Vikineswary Sabaratnam

18. Assoc. Prof. Dr. Tan Yee Shin

19. Dr. Phan Chia Wei

20. Dr. Aqilah binti Mohammad

21. Dr. Rosnida binti Tajuddin

22. Dr. Jaya Seelan Sathiya Seelan

23. Dr. Mohamad Hasnul bin Bolhassan

JUSTIFIKASI GP KERACUNAN CENDAWAN

• Kadar insiden sebenar tidak diketahui - kurang dilaporkan.

​

• Kurang kesedaran/pengetahuan dikalangan pengamal perubatan tentang keperluan notifikasi.

​

• Impak besar terhadap kesihatan awam kerana sesetengahnya boleh sebabkan komplikasi serius & kematian.

​

OBJEKTIF

Amanita Muscaria

Cendawan manakah pilihan anda

A

B

Cendawan manakah pilihan anda

Gill colour��Presence of Volva

PENGENALAN

Lebih 40,000 spesies cendawan dikenalpasti.

Tahap keterukan begantung kepada

Jenis cendawan, Lokasi geografi dikutip, keadaan pertumbuhannya, kuantiti toksin yang terdapat di dalamnya, faktor individu (warga emas lebih berisiko)

EPIDEMIOLOGI

• Di Eropah Barat, keracunan cendawan menyebabkan 50 hingga 100 kematian setiap tahun.

• Di Amerika Syarikat dalam tempoh 2001 hingga 2011, sebanyak 83,140 kes keracunan cendawan dilaporkan kepada Pusat Kawalan Racun A.S.

​

• Daripada jumlah tersebut, 77.6% adalah kanak-kanak di mana 58.3% berlaku pada kanak-kanak berusia di bawah 6 tahun.

​

• Seramai 48,423 (58.2%) pesakit adalah lelaki.

​

• Hanya 5.1% (4,232 kes) dilakukan pengesanan sepsis

​

• Hanya 14.6% kes (12,147) dapat ditentukan kumpulan toksin.

Cabaran dalam diagnosis

SITUASI DI MALAYSIA

• Kebanyakkan kes (79.6%) adalah dewasa
• Etnik Melayu
• Berlaku pada bulan September (15.3%)

SITUASI DI MALAYSIA

Perbandingan bil kes & wabak keracunan cendawan dengan KRM, Malaysia 2012-2023

Jum:107

Jum:484

AGEN-CENDAWAN

MORFOLOGI CENDAWAN

Morfologi cendawan

Jenis struktur penghasil spora pada cendawan

AGEN-CENDAWAN

Termitomyces

(Boleh dimakan)

Chlorophyllum molybdites

(Beracun)

Cabaran:

Kewujudan cendawan beracun bersebelah cendawan boleh dimakan & keduanya hampir sama

Cendawan beracun paling kerap dilaporkan di Malaysia:

AGEN-CENDAWAN

CENDAWAN BERACUN DI REKODKAN DI MALAYSIA

A. Trogia venenata; B: Trogia macra; C: Trogia cyanea; D: Pleurocybella porrigens; E: Crepidotus applanatus; F: Lepiota cristata; G: Amanita vaginata; H: Amanita fuligineoides; J: Amanita frostiana; K: Amanita sculpta; L: Amanita princeps; M: Resupinatus sp.; N: Clitocybe sp. (yellow); P: Amanita virginea; Q: Cortinarius orellanus; R: Lepiota clypeolaria; S: Cortinarius violaceous. T: Leucocoprinus baumii; U: Entoloma mastoiudemum; V: Gymnopilus dilepis; W: Chlorophyllum molybdites.

Chlorophyllum Molybdites

DEFINISI

A. KRITERIA KLINIKAL

Mengalami gejala-gejala berikut:

• Gejala gastrointestinal akut seperti muntah/cirit-birit dan/atau
• Gejala neurologi akut seperti paresthesia, kelemahan otot dan paralisis dan/atau
• Tanda-tanda akut lain

​

DAN

Sejarah memakan cendawan sebelum mengalami gejala.

DEFINISI KES

B. KRITERIA MAKMAL

• Pengesahan makmal tidak diperlukan untuk notifikasi keracunan cendawan.
• Ujian makmal atau identifikasi bagi spesies cendawan hanyalah untuk mengesahkan jenis cendawan atau toksin penyebab sahaja.

Wabak berlaku apabila terdapat 2 atau lebih kes keracunan cendawan daripada sumber cendawan yang sama atau pendedahan yang sama.

WABAK KERACUNAN CENDAWAN

DEFINISI

TANDA & GEJALA KLINIKAL

PENGURUSAN KLINIKAL

1. Resusitasi (pesakit yang tidak stabil)

​

​

• Airway
• Breathing
• Circulation
• Disability
• Exposure

​

• AC atau MDAC (jika pesakit tidak kritikal)
• Pemantauan: V/S, glukosa, GCS, I/O,
• Rujukan ke hospital jika perlu
• Penempatan-wad biasa/HDU/ICU/discaj (jika onset gejal GI <6jam dan beransur pulih)
• Rawatan susulan & pemantauan

Nota:V/S: Vital Sign; GCS: Glasgow Coma Scale; I/O: Input/Output; AC: Activated Charcoal ; MDAC: Multidose Activated Charcoal

PENGURUSAN KESIHATAN AWAM

z

I. NOTIFIKASI

​

• Kes dinotifikasikan sebagai KRM oleh pengamal perubatan kepada PKD terdekat melalui telefon.

​

• Pemberitahuan melalui sistem pelaporan dalam tempoh 24 jam daripada diagnosis.

II. SIASATAN

​

A. SIASATAN EPIDEMIOLOGI

a. Verifikasi kes & pengaktifan oleh RAT. RRT diaktifkan jika wabak:

• Pasukan Penyiasat
• Pasukan Keselamatan & Kualiti Makanan (jika melibatkan premis makanan)
• Pasukan Kawalan & Penguatkuasaan
• Pasukan Pendidikan Kesihatan

b. Siasatan kes

• Perolehan maklumat data kes melalui temu bual
• borang siasatan: FWBD/UMU/BG/007 (pindaan 2025)

c. Pengesanan kes

• ACD, PCD

PENGURUSAN KESIHATAN AWAM

Maklumat penting daripada kes:

1. Maklumat sosiodemografi
2. Jumlah individu terlibat
3. Tarikh & masa pengambilan cendawan
4. Masa/tarikh mula menunjukkan simptom
5. Tanda & gejala
6. Jenis spesies cendawan disyaki
7. Lokasi cendawan dikutip/dibeli
8. Sejarah mengutip cendawan serupa
9. Tarikh dan masa rawatan, nama fasiliti kesihatan
10. Jenis rawatan: OPD/inpatient
11. Maklumat lain

​

A. SIASATAN EPIDEMIOLOGI

PENGURUSAN KESIHATAN AWAM

B. SIASATAN PERSEKITARAN

a. Pemeriksaan habitat cendawan

b. Pemeriksaan premis

• Jika melibatkan premis makanan, Pasukan Keselamatan & Kualiti Makanan yang melakukan pemeriksaan-HACCP
• Penguatkuasaan Akta Makanan 1983 dan Peraturan-Peraturan Kebersihan Makanan 2009

C. SIASATAN MAKMAL

a. Pengendalian sampel cendawan

• Cendawan mentah atau yang telah dimasak
• Prosedur pengutipan cendawan segar & pengangkutan spesimen cendawan

b. Sampel lain

• Tiada sampel klinikal/persekitaran diperlukan
• Boleh diambil jika perlu
• Jika bahan kimia/pestisid, sampel dihantar ke MKAK / Makmal Keselamatan & Kualiti Makanan

z

Nota: Bahagian makmal & perundangan akan dibentang oleh MKAK & SIP

Tiada sampel klinikal/persekitaran diperlukan�Boleh diambil jika perlu�

PROSEDUR UNTUK MENGUTIP CENDAWAN SEGAR

z

Perhati & rekod maklumat cendawan, habitat (ladang sawit/tanah berumput/hutan & substrat (kayu/tanah/ranting)

Ambil gambar cendawan di habitat-pelbagai saiz, peringkat kematangan, habitat & dari pelbagai sudut (atas, depan, bawah-utk lihat warna insang)

Gali sekitar pangkal stipe untuk mendedahkan volva, akar pangkal, bonggol atau sklerotium, atau substrat yang tertanam. Sebahagian substrat dimana cendawan tumbuh perlu diambil

Letak cendawan dalam sampul/beg kertas

Verifikasi dgn kes bg memastikan cendawan dikutip adalah sama dgn yg dimakan

Pangkal Stipe Cendawan

Cendawan liar selamat dikutip tanpa menggunakan sarung tangan. Pastikan tangan dicuci selepas menyentuhnya.

SHITAKE ON WOOD SUBSTRATE

Peralatan yang diperlukan

CONTOH PENGAMBILAN GAMBAR CENDAWAN

BAGI TUJUAN IDENTIFIKASI

z

z

Jika sampel boleh dihantar untuk proses identifikasi oleh pakar mikologi pada hari yang sama.

​

• Semasa pengangkutan simpan sampul/beg kertas yang mengandungi sampel di dalam beg ziplock dan letakkan dalam kotak ais yang dipenuhi dengan pek ais.

Jika sampel hanya boleh dihantar keesokan harinya.

​

• Letakkan segera di dalam peti sejuk.
• Semasa pengangkutan, simpan sampul/beg kertas yang mengandungi sampel di dalam beg ziplock dan letakkan dalam kotak ais yang dipenuhi dengan pek ais.

Jika sampel tidak dapat dihantar untuk tujuan identifikasi melebihi 1 hari.

​

• Keringkan cendawan di bawah matahari terik selama 3 hingga 4 hari, atau gunakan dehidrator makanan pada suhu 45-55°C untuk semalaman.
• Setelah kering, letakkan cendawan dalam beg plastik ziplock dan hantar kepada pakar.

CARA PENGHANTARAN/PENGANGKUTAN

SAMPEL CENDAWAN BERACUN/LIAR- FRESH SAMPLE

PROSEDUR PENGENDALIAN CENDAWAN BERACUN

YANG DIMASAK, MENTAH ATAU SISA-SISANYA

z

Sisa tangkai dan akar cendawan

PROSEDUR PENGHANTARAN SAMPEL CENDAWAN

DAN PELAPORAN KEPUTUSAN

z

Surat iringan dan borang perlu dihantar sekali bersama sampel (segar/dimasak/mentah/sisa cendawan beracun) yang telah dilabel dengan jelas beserta gambar ke alamat:

​

• Bagi kes keracunan yang berlaku di Semenanjung Malaysia:

Mushroom Research Centre, Universiti Malaya, 50603 Kuala Lumpur.

Telefon: 03-79676703

E-mel: mrcumkl@gmail.com / tanyeeshin@um.edu.my

​

• Bagi kes keracunan yang berlaku di Sabah & Sarawak:

Molecular Mycology & Pathology Laboratory, Institute for Tropical Biology and Conservation, Universiti Malaysia Sabah, 88400 Jalan UMS, Kota Kinabalu, Sabah.

Telefon: 088-320104 / 088-329246

E-mel: seelan80@ums.edu.my

​

Laporan keputusan akan dihantar ke PKD

Mushroom Research Centre UM

z

SURAT IRINGAN PENGHANTARAN SAMPEL BAGI IDENTIFIKASI CENDAWAN

BORANG PENGHANTARAN SAMPEL BAGI IDENTIFIKASI CENDAWAN

PENGURUSAN KESIHATAN AWAM

III. LANGKAH PENCEGAHAN & KAWALAN

​

A. PENGHAPUSAN SISA CENDAWAN

• Pasukan kawalan/penguatkuasaan harus memastikan tiada baki makanan/sisa cendawan dimakan oleh orang lain
• Sisa cendawan di habitat perlu dimusnahkan jika ianya localized ATAU perlu letakkan Notis
• Kolaborasi dengan pemilik tanah, Jabatan Perhutanan, Pejabat Tanah, Pihak Berkuasa Tempatan perlu dilaksanakan sebagai langkah pencegahan dan kawalan jika perlu

z

6. PENGURUSAN KESIHATAN AWAM

III. LANGKAH PENCEGAHAN & KAWALAN

​

B. PENDIDIKAN KESIHATAN

• Pendidikan kepada individu & komuniti mengenai keracunan cendawan (medium: media sosial, risalah, poster, radio & television, iklan bergerak)
• “Elakkan jika ragu”/“Avoid if in doubt”
• Perkara penting yang perlu disampaikan:
• Elak makan cendawan liar terutama semasa musim hujan. Utamakan cendawan yang ditanam secara komersial.
• Jangan kutip cendawan selepas hujan. Cendawan beracun dan tidak beracun mungkin tumbuh bersama dan sukar dibezakan.
• Hindari kawasan baru disembur racun. Jangan kutip cendawan di kawasan yang baru diracun.
• Masak cendawan dengan sempurna. Cendawan mentah/tidak dimasak boleh menyebabkan keracunan makanan.

z

Contoh Pendidikan Kesihatan di media social

​

I. LAPORAN AWAL WABAK

• Dihantar kepada CPRC Negeri, CPRC KKM dan Sektor FWBD dalam masa 24 jam setelah notifikasi diterima
• Sistem pelaporan awal wabak CPRC
• Borang FWBD/001/KRM/Awal/2025 (Pindaan 2025)

​

II. LAPORAN AKHIR WABAK

• Dihantar kepada JKN dan Unit FWBD, Bahagian Kawalan Penyakit, KKM dalam masa 1 bulan selepas wabak tamat
• Borang FWBD/002/KRM/Akhir/2025 (Pindaan 2025)

​

Laporan naratif perlu disediakan mengikut format IMRAD (apabila perlu & atas permintaan JKN/KKM)

z

7. LAPORAN WABAK

THANK YOU

TERIMA

KASIH