BÓNG ĐÈ VÀ BỒ ĐOÀN ĐỎ: CẤU TRÚC, CỐT TRUYỆN, NHÂN VẬT, VĂN PHONG VÀ BỐI CẢNH

Gần đây truyện ngắn "Bồ đoàn đỏ" (1) của An Thư  được cho là giống với "Bóng đè" (2) của Đỗ Hoàng Diệu. Sự thực là ngay từ các bài viết khi An Thư giới thiệu, một số ít các độc giả ruột của cô cũng đã nhận ra điều này (3). Sự việc chỉ bùng lên khi một số độc giả tố An Thư đạo văn Đỗ Hoàng Diệu, tuy nhiên tác giả này phủ nhận công khai. Một bài viết của tác giả Sơn Ca trên ZZZreview (4). Và ấn tượng tiếp theo về vụ việc này là chính tác giả Đỗ Hoàng Diệu đã post truyện Bồ Đoàn Đỏ lên Facebook (5).

Bài Post trên ZZZReview Blog của tác giả Sơn Ca, tuy kết luận là Bồ Đoàn Đỏ không đạo văn, nhưng lại cung cấp một chiếc sườn so sánh hai truyện rất sát (không khác gì phản lại kết luận), để ta có thể nhìn thấy sự khác nhau nhưng là dựa trên một sự đồng dạng. Bài viết cũng lấy những lý luận ngoài văn bản ví  dụ đoạn so sánh hai nhân vật mẹ chồng: "Hai mẹ chồng trong hai câu chuyện khác nhau dù có chung một niềm mong ước có lẽ là mong ước của mọi bà mẹ chồng trên đất nước Việt Nam". Lưu ý: việc "có lẽ là mong ước của mọi bà mẹ chồng" là chuyện ngoài văn bản. Lẽ ra ta phải đặt câu hỏi: tại sao lại cùng bê mong ước ấy vào văn bản.

Một số điều vẫn chưa thỏa đáng ở bài viết này như:

“Bóng đè” là một truyện ngắn nổi tiếng của Đỗ Hoàng Diệu, văn đàn cũng đã bàn hết về nội dung, tư tưởng và các thủ pháp nghệ thuật của truyện ngắn này rồi nên tôi không đi sâu vào trong bài viết này"

Hoặc

"Nhưng Thụ trong “Bóng đè” được miêu tả có cái gì đó buông xuôi bất lực hơn vì câu chuyện của hai người vợ cũng khác, vì câu chuyện của vợ Thụ có nhiều dữ dội, cao trao và phức tạp hơn."

Cái gì đó là cái gì nhỉ?

Định nghĩa về đạo văn luôn là điều tranh cãi. Cần có một lý thuyết đủ vững về tự sự học hoặc cấu trúc văn bản để đánh giá. Tuy nhiên về cơ bản đó là sự giống nhau về các yếu tố giữa hai văn bản mà không phải do kế thừa từ cùng một tiểu thể. Ví dụ: Harry Potter và Nevermoor cùng có một cấu trúc là nhân vật - sau khi bị hắt hủi ở đời thực - thì phiêu lưu sang một thế giới phù thủy và phát hiện ra thân thế của mình, nhưng đó không phải là đạo văn bởi vì cả hai cùng kế thừa từ một truyền thống YA Fantasy và được quyền cá thể hóa dòng truyện theo sáng tạo của mình.

Tuy nhiên, tình hình sẽ khác nếu là hai truyện ngắn không thuộc dòng văn chương giải trí. Ở góc độ cấu trúc văn bản, tức là coi như chúng ta là một độc giả chỉ biết đọc truyện mà thôi, có thể so sánh dựa trên Five Pillars gồm: Cấu Trúc, Cốt Truyện, Nhân Vật, Bối Cảnh và Văn Phong. Xin xem qua một lượt

🍭 Cấu trúc:

Cả hai truyện ngắn xoay quanh một biểu tượng trung tâm: Với Bồ Đoàn Đỏ là bồ đoàn, còn với Bóng Đè là bàn thờ. Cả hai cùng là những vật gắn với tâm linh. Cấu trúc bề nổi là truyện về quê nội và đẩy lên cao trào ở điểm gặp gỡ tâm linh. Còn cấu trúc chìm là những ẩn ức kìm nén của người vợ. Đối diện với nhóm nhân vật chính là nhóm nhân vật tâm linh có liên quan  đến gốc gác của người chồng.

Cả hai truyện đều vậy

🍭 Cốt truyện

Câu truyện bám vào một điểm đích: liệu hai vợ chồng có thể có đứa con nối dõi?

Hai vợ chồng nhân vật chính về quê nội - Người vợ đối mặt với các lực lượng tâm linh của nhà chồng - Cả hai cùng chịu áp lực có đứa con nối dõi - Và kết truyện liên quan đến việc có thể có con hay không.

🍭 Hệ thống nhân vật

- Chính: Hai vợ chồng chưa có con

- Phụ: Bà mẹ chồng

- Lực lượng phản diện: Thế lực tâm linh bên nhà chồng, bao gồm tổ tiên và ngôi mộ.

Cả hai truyện đều như vậy. Bất kể việc với truyện này thì lực lượng tâm linh hiển hiện dưới dạng nào.

🍭 Bối Cảnh:

- Quê nội, nơi ta sẽ gặp ngôi mộ và bàn thờ

- Thời gian: Khung cảnh diễn ra cao trào là đêm lúc nhân vật chính ngủ

- Thời tiết: Nóng nực, oi bức, gợi dục.

🍭 Văn phong

Điểm khác nhau lớn của hai tác phẩm có thể nằm ở văn phong. Đỗ Hoàng Diệu chuộng (và cũng giỏi trong việc này) tạo ra những hoán dụ rất ấn tượng, nhằm vót nhọn mọi chi tiết nhỏ nhất có thể. Thích hay không thích Đỗ Hoàng Diệu thì cũng có thể thừa nhận đó là một kiểu viết đặc trưng.

An Thư có lẽ hiền lành hơn. An Thư Nguyễn Thị Minh Thúy nói rằng truyện khó đọc, thật ra không phải như vậy: Bồ Đoàn Đỏ cực kì dễ đọc.

Xin được tàn nhẫn với nhà văn một tí: Bồ Đoàn Đỏ cũng giống như mọi truyện ngắn ta có thể bắt gặp đâu đó trên một tờ báo bất kì, mà nếu che tên tác giả đi, thì thứ duy nhất có thể đoán là giới tính tác giả mà thôi.

Khó đọc ở chỗ nào với những đoạn như: "Đêm đó, Lam ngủ một mình trong căn phòng trống trải xa lạ ấy... Khi ánh điện tắt đi, bóng tối vây bủa quanh mình, hơi lạnh của chiếc phản gỗ bốc lên, Lam bắt đầu chột dạ"?

Phải nghiêm khắc để nói những cấu trúc câu như: Cái gì đó khiến cho cái gì đó ("Tiếng chó tru rền lên khiến Lam giật mình tỉnh dậy", "Tiếng rì rầm của mẹ chồng và chồng khiến Lam chột dạ", hơn chục "khiến" trong truyện), hay Vốn là cái gì đó nên làm sao đó ("Vốn dĩ là một kĩ sư trẻ, cô chưa từng tin vào những điều siêu nhiên") đã quá quen thuộc. Những cụm từ cliche như: "thoáng bối rối", "khẽ rùng mình",  "bóng tối bủa vây", "thảng thốt giật mình" làm sao có thể làm nên một văn phong riêng được?

Nếu cả hai truyện được dựng phim, ta sẽ không tránh khỏi việc hai bộ phim na ná nhau

Bồ Đoàn Đỏ và Bóng Đè khác nhau dựa trên những nền tảng giống nhau. Rất khó có thể cảm thấy hoàn toàn bình thường, hoàn toàn thản nhiên không một gợn ý nghĩ, để nói rằng hai tác phẩm hoàn toàn khác nhau, mặc dù cuối bài này CÓ THỂ tạm kết luận như Sơn Ca: KHÔNG ĐẠO VĂN.

Có thể ở xa xôi quá khứ, một gợn ý tưởng từ Bóng Đè đã đến với An Thư Nguyễn Thị Minh Thúy, trên mạch đường sáng tạo, với sự bừng lên của một ý chí quyết tâm hoàn thành tác phẩm, có thể cô chưa kịp kiểm chứng.

Đọc Bồ Đoàn Đỏ ta vẫn cảm thấy cái tôi của tác giả, "một cái gì đó" (nói theo kiểu Sơn Ca) rất cá thể. Cũng thật khó để nói rằng tác phẩm đó không sáng tạo.  

Nhưng hãy tránh, tránh hết sức có thể mọi nghi án, nhé.

Link liên quan:

- Bồ Đoàn Đỏ: https://tinyurl.com/bo-doan-do 

- Bóng Đè: https://tinyurl.com/bong-de 

- Bài giới thiệu của An Thư:  https://tinyurl.com/y36ggbtn 

- Bóng nào đè bồ đoàn đỏ, ZZZ Review.

 Link: https://blog.zzzreview.com/?p=3826 

- Bài của Đỗ Hoàng Diệu: https://tinyurl.com/y37kkrrw 

B.V.D