Περιφερειακή Διεύθυνσης Π/θμιας και Δ/θμιας  Εκπαίδευσης Κ. Μακεδονίας

Τμήμα Επιστημονικής και Παιδαγωγικής Καθοδήγησης Δ.Ε. Κ. Μακεδονίας

Μαθητικό Συνέδριο Ιστορίας

Συμβολή στον εορτασμό των 100 χρόνων από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης

mail@kmaked.pde.sch.gr

Θέμα εργασίας:

Σχολείο:   6ο Γυμνάσιο Σερρών

Τάξη-Τμήμα: Γ2

e-mail: 6gymserr@ser.sch.gr 

Ονοματεπώνυμο/α μαθητών/τριών: Σάνδρου Κατερίνα

Ονοματεπώνυμο/α μαθητών/τριών που θα παρουσιάσουν την εργασία: Σάνδρου Κατερίνα

Ονοματεπώνυμο/α, κλάδος και e-mails εκπαιδευτικού/ών: Σταμάτη Αικατερίνη ΠΕ01 & ΠΕ19, stamati69@gmail.com 

Θέμα εργασίας: «Η θέση της γυναίκας το 19αι. με αρχές 20ου αι. στη Θεσσαλονίκη»

  1. Εισαγωγή

Η εργασία αυτή ασχολείται με την καθημερινή ζωή, τις συνήθειες, την εκπαίδευση, την εργασία και τη διασκέδαση των γυναικών της Θεσσαλονίκης, την τελευταία περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μια περίοδο γεμάτη αλλαγές για την κοινωνία και ειδικότερα για το γυναικείο πληθυσμό.

Γυναίκες από όλες τις εθνότητες, ελληνίδες, εβραίες, τουρκάλες, αρμένισες, φραγκολεβαντίνες  και Σέρβες και βουλγάρες σε ένα αρμονικό σύμπλεγμα, έζησαν και χώρια και μαζί στις γειτονιές τους, αλλά και στην κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα της Θεσσαλονίκης. Φτωχές εργάτριες, καπελούδες, μοδίστρες, υφάντρες, αλλά και καθηγήτριες παρθεναγωγείων, αγωνίστριες του μακεδονικού αγώνα,  υπηρέτριες και κυράδες αποτέλεσαν κομμάτι σημαντικό του κοινωνικού ιστού της πόλης.

  1. Η Θεσσαλονίκη από την ίδρυσή της μέχρι το 19ο αιώνα-αρχές 20ου

Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη 2.300 χρόνων. Από την ίδρυσή της το 315 π.χ., από τον βασιλιά της Μακεδονίας Κάσσανδρο, μέχρι σήμερα η παρουσία της είναι συνεχής ακόμα και στους πιο σκοτεινούς καιρούς. Είναι η μόνη πόλη στη βόρεια Ελλάδα που επέζησε παρ' όλα τα κύματα των επιδρομών.

Την εποχή της τουρκοκρατίας η πόλη αρχίζει να διαμορφώνει τον πολυεθνικό, πολυπολιτισμικό και πολυθρησκευτικό χαρακτήρα της. Η πόλη, αυτή την περίοδο, αναπτύσσεται  πληθυσμιακά και οικονομικά.

Ο 19ος αιώνας αποτελεί ορόσημο στην ιστορία της Θεσσαλονίκης, καθώς τότε ξεκινά η ραγδαία οικονομική και κατά συνέπεια πληθυσμιακή εξέλιξή της. Είναι ο αιώνας των μεταρρυθμίσεων που έχουν σκοπό τη δημιουργία ενός σύγχρονου Οθωμανικού κράτους, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.

  1. Η Θεσσαλονίκη 19ο-αρχές 20ου αιώνα. Δημογραφική, κοινωνική, οικονομική προσέγγιση

Όλοι οι περιηγητές και μελετητές, περιγράφουν τη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα ως ένα μωσαϊκό εθνοτήτων, θρησκειών και γλωσσών. «..Είναι αδύνατον να φανταστεί κανείς πόσοι και ποιοί συνωστίζονται ανάκατα πάνω σ' αυτό το ολέθριο πλακόστρωτο, εβραίοι, χριστιανοί και μωαμεθανοί, Βούλγαροι, Αρναούτηδες, Μποσνιάκοι, Αρβανίτες, Έλληνες, Τούρκοι...» έγραφε Γερμανός περιηγητής στα 1876.

Η θρησκεία αποτελεί το πλέον καθοριστικό διαχωριστικό παράγοντα του πληθυσμού. Στη Θεσσαλονίκη η διάκριση ανάμεσα σε χριστιανούς, μουσουλμάνους και εβραίους είναι αρκετά σαφής. Σύγχυση προξενεί το γεγονός ότι η θρησκεία δεν ταυτίζεται με την εθνικότητα: οι χριστιανοί είναι κυρίως Έλληνες, αλλά και Βούλγαροι και Αγραφιώτες και Σέρβοι (Βακαλόπουλος, 1990).

Η μεγαλύτερη κοινότητα της πόλης ήταν η ισραηλιτική 40%. Δεύτερη σε μέγεθος κοινότητα ήταν η μουσουλμανική και ακολουθούσε η ελληνική. Επίσης υπάρχει και ένας μικρός αριθμός φράγκων ( Ιταλοί, Γάλλοι, Γερμανοί,, Αυστριακοί και Βρετανοί ).

  1. Η γυναίκα της Θεσσαλονίκης

Ο 19ος αιώνας έφερε την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε επαφή με την δυτική Ευρώπη, τα ήθη και τον πολιτισμό της. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να επηρεάσει και τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης. Η δημόσια παρουσία των γυναικών αλλάζει επίσης. Από τα μέσα του αιώνα άρχισε η συστηματική εκπαίδευση των κοριτσιών. Οι γυναίκες άρχισαν δειλά δειλά να εισέρχονται στο χώρο της εργασίας. Η συμμετοχή τους σε συλλόγους αλλά και η βοήθεια που πρόσφεραν στον Μακεδονικό Αγώνα είναι αξιοθαύμαστα.  

  1. Ενδυμασία

Ενδυμασία Ελληνίδων

Οι Ελληνίδες ντύνονται σύμφωνα με την παριζιάνικη μόδα. Έχουν μακριά μαλλιά που για να τα περιποιηθούν χρησιμοποιούσαν χτένες από διάφορα υλικά. Τα χτένια πολυτελείας ήταν από χρυσά σύρματα καμωμένα από ειδικούς τεχνίτες. Αναγκαίο συμπλήρωμα της γυναικείας αμφίεσης ήταν οι βεντάλιες. Αυτές ήταν κομψότατες και πουλιούνταν σε μεγάλη ποικιλία στα εμπορικά της οδού Βενιζέλου. Υπήρχαν βεντάλιες μικρές, που χωρούσαν στο κορσάζ και μεγαλύτερες, που οι κυρίες τις κρεμούσαν με χρυσές αλυσιδίτσες στη μέση τους ή στον καρπό του χεριού τους.

Τα ψώνια τους τα έκαναν στα μεγάλα εμπορικά καταστήματα: το Στάιν 1906,το Μπον Μαρσέ υποκατάστημα του Παρισιού, το Δαλέγκα, το Παναγιωτίδη, το Τίριγγ και το Οροσντί Μπακ 1901 που έφερναν από την Ευρώπη έτοιμα φορέματα για τις κυρίες.

Απευθυνόταν, βέβαια, στην ελίτ της πόλης. Για την πλειοψηφία των Θεσσαλονικέων της εποχής τα παρντεσού, οι πελερίνες, τα μαντώ, τα ταξιδιωτικά καπέλα, τα γάντια, οι γυναικείες και κοριτσίστικες κάλτσες κ.λ.π. Αποτελούν προφανώς είδη εξωτικά και απλησίαστα.

Ενδυμασία Τουρκάλων

Οι κυρίες και οι δούλες τους σκεπάζουν το πρόσωπό τους με το φερετζέ και βαδίζουν ντροπαλές. Οι πλούσιες φορούν πολυτελή πανωφόρια από μετάξι χρυσοΰφαντο. Οι γυναίκες που κυκλοφορούν είναι λίγες με μισοσκεπασμένα  πρόσωπα, για αν κάνουν τα ψώνια τους, τυλιγμένες σε απλές μαύρες ή γαλάζιες ρόμπες.

Ενδυμασία Εβραίων

Τα πιο εντυπωσιακά κουστούμια είναι εκείνα που φορούν οι μεσήλικες και ηλικιωμένες Εβραίες και όχι οι νεαρές που – ακολουθώντας τις Ελληνίδες αδελφές τους – προτιμούν την τελευταία παριζιάνικη μόδα. Η ενδυμασία που φορούν οι Εβραίες είναι χαρακτηριστική της Θεσσαλονίκης. Οι Εβραίες της Θεσσαλονίκης φορούν ακριβώς το ίδιο φόρεμα που φοριόταν στην Ισπανία πριν από την εκδίωξη. Από μητέρα σε κόρη, μέσω της γραφικής ενδυμασίας, σύμβολο και αναμνηστικό το πως οι Εβραίοι κυνηγήθηκαν από τους χριστιανούς, πριν βρουν καταφύγιο σε μουσουλμανική χώρα.

Οι πιο παρακατιανές Εβραίες φοράνε ένα ιδιόρρυθμο φόρεμα που φαίνεται αρκετά αξιοπρεπές, επειδή το υλικό του είναι συχνά πλούσιο, ενώ οι ίδιες είναι αρκετά ψηλές και στητές.

Οι παντρεμένες έχουν τα μαλλιά τους σκεπασμένα και μαζεμένα σε μια ζωηρόχρωμη μεταξωτή μαντίλα που μοιάζει με σακούλα, τα χρώματα  που προτιμάνε είναι το άλικο και το πράσινο. Γύρω από τους κροτάφους τυλίγουν ένα σταμπωτό μαντήλι που το συγκρατούν με ένα άλλο διαφορετικού χρώματος το οποίο, περνώντας κάτω από το πηγούνι, δένεται φιόγκο στην κορυφή του  κεφαλιού. Μερικά κομμάτια ροζ ή άλικης γάζας συμπληρώνουν αυτή την αρκετά πολύπλοκη κόμμωση.

Τα φουστάνια τους είναι στενά, σταμπωτά, βαμβακερά σε ανοιχτό χρώμα, με πολύ μικρή μέση και ανοιχτά μπροστά, μ' ένα μαντήλι από μουσελίνα, βαλμένο έτσι ώστε ν' αφήνει να φαίνονται μερικές σειρές από ακατέργαστα μαργαριτάρια. Οι παντρεμένες φοράνε επιπλέον ένα φαρδύ χρυσό κολάρο γύρω από το λαιμό.

Μια ειδική κατηγορία Εβραίων γυναικών, που διαφέρουν όχι μόνο ως προς την ενδυμασία, αλλά και την κάστα τους είναι οι γυναίκες των ντονμέδων (εξισλαμισμένων Εβραίων). Έχουν πρόσωπο ωχρό και στοχαστικό, λεπτό σαν αλάβαστρο. Τα μάτια τους είναι μεγάλα, σκοτεινά και ονειροπόλα. Είναι ψηλές, όμορφες και νωθρές. Ο τρόπος με τον οποίο συμβιβάζουν την ενδυματολογική αυστηρότητα, στην οποία είναι υποχρεωμένες ως μουσουλμάνες, με την χαρακτηριστική αγάπη των Εβραίων γυναικών για το περίτεχνο, είναι επινοητικός. Πάντοτε φορούν μαύρα και το κάλυμμα  της κεφαλής τακτοποιημένο με καλαισθησία, τα μπράτσα γυμνά. Μαύρες βεντάλιες αναδύονται και κρατιούνται ψηλά – όχι τόσο σχολαστικά όταν η κυρία είναι όμορφη και το γνωρίζει, όπως συμβαίνει κατά κανόνα – έτσι ώστε το πρόσωπο να κρύβεται από τα μάτια των ανδρών. Στα φορέματα των ντονμέδων υπάρχει μόνο μαύρο χρώμα, αλλά η χάρη και εφευρετικότητα τα κάνουν να ξεχωρίζουν.    

Ενδυμασία Βουλγάρων

Οι Βουλγάρες αφήνουν τα μαλλιά τους να κρέμονται κάτω σε μια μεγάλη πλεξούδα, τους αρέσει όμως να κρεμούν πάνω κάθε είδους νομίσματα, ασημένια ή χρυσά, αν μπορεί, αλλά κατά κανόνα μόνο από μπακίρι γυαλισμένα να λάμπουν. Κουβαλούν ολόκληρο το πολεμικό τους οπλισμό, την οικοσυσκευή και τους οικογενειακούς τους θησαυρούς πάνω στο κεφάλι τους. Κάθε Βουλγάρα έχει τις Κυριακές και τις γιορτές ένα κόκκινο γαρίφαλο πίσω από το δεξί αυτί. Αυτό ισχύει τουλάχιστον για τις νεότερες και τις ομορφότερες που μπορούν να έχουν ακόμη την απαίτηση ν' αρέσουν.  Κατά τ' άλλα το κύριο φόρεμά τους είναι μια άσπρη μπλούζα από χοντρό λινό πανί που κρατιέται στη μέση με μια φαρδιά πράσινη ζώνη. Από τη ζώνη αυτή κρέμονται μακριές φράντζες και η μπλούζα είναι παντού μπιμπιλωμένη με χρωματιστά σιρίτια και κορδέλες που με τη σύνθεση των χρωμάτων και των αραβουργικών σχημάτων τους δείχνουν καμιά φορά ένα αρκετά καλό γούστο.

  1. Καθημερινή ζωή

Πως περνούσε τη μέρα της μια γυναίκα της Θεσσαλονίκης εκείνη την περίοδο; Την εποχή εκείνη υπήρχαν στεγανά ανάμεσα στα διάφορα κοινωνικά στρώματα και το μόνο που τους έφερνε κοντά ήταν ο κινηματογράφος ή το θέατρο. Οι πλούσιοι Έλληνες, Εβραίοι και ξένοι είχαν συνήθειες που η οικονομική τους άνεση τους επέτρεπε να ικανοποιήσουν, ενώ οι φτωχότεροι κανόνιζαν τη ζωή τους  ανάλογα με τις οικονομικές τους δυνατότητες.

Οι κυρίες της αριστοκρατίας ξυπνούσαν αργά. Οι βόλτες στην εξοχή με τ' άλογα ή με τα λαντώ τους, οι παρέες στο Τένις Κλαμπ ή στου Φλόκα ήταν καθημερινή συνήθεια. Τα βράδια άλλοτε σινεμά ή θέατρο και άλλοτε στα cafe chantant. Τις δουλειές του σπιτιού και τα παιδιά τα φρόντιζαν οι δούλες, όπως λέγανε τις υπηρέτριες.

Το νοικοκυριό αποτελούσε τον κατεξοχήν χώρο δράσης των γυναικείων μελών και των παιδιών μιας μέσης οικογένειας. Οι γυναίκες και τα κορίτσια μέσα στο σπίτι ασχολούνταν με το μαγείρεμα, το ζύμωμα, την καθαριότητα, την φροντίδα των μικρών παιδιών και τον αργαλειό ή το κέντημα.

Τα πράγματα ήταν πολύ χειρότερα για τις φτωχές που δούλευαν έξω από το σπίτι. Η μέρα περνούσε γι' αυτές μες στην κούραση, ενώ οι συνθήκες της ζωής τους ήταν άθλιες.

Οι μουσουλμάνες σπάνια βγαίνουν έξω. Μένουν στο χαρέμι και δεν έχουν κανένα άντρα να μιλήσουν, εκτός από το σύζυγό τους. Ποτέ δεν περπατούν με τους συζύγους τους, ποτέ δεν κάθονται στους κήπους ν' ακούσουν κάποια ορχήστρα. Ζηλεύουν τις χριστιανές και τις Εβραίες, οι οποίες μπορούν να γευματίζουν με φίλους του άλλου φύλου, να πηγαίνουν βόλτα με την άμαξα και να επισκέπτονται τα cafe chantant το βράδυ. Βλέπουν ότι ο άπιστος, όπως αποκαλούσαν τους αλλόθρησκους, μεταχειριζόταν τη γυναίκα του με ευαισθησία. Ήταν τόσο απομονωμένες που δεν επιτρεπόταν ούτε στο ίδιο λεωφορείο ν' ανέβουν μ' έναν ξένο άνδρα, αφού θα είχε μολυνθεί από τον άπιστο. Κάθε κίνησή τους ελέγχονταν και σε περίπτωση που έκαναν κάποιο σφάλμα τους περίμενε βαρύτατη ποινή.

  1. Εκπαίδευση

Κατά τους αιώνες που ακολούθησαν την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς, ως και τον 18ο αιώνα, η εκπαιδευτική κίνηση στην πρωτεύουσα της Μακεδονίας υπήρξε πολύ περιορισμένη. Η ανάκαμψη στον τομέα της εκπαίδευσης επέρχεται με την έλευση του 19ου αιώνα, καθώς οι κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που πραγματοποιούνται στη διάρκειά του, δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό πλαίσιο για τον τομέα της εκπαίδευσης.

Την περίοδο 1839-1876 η Οθωμανική Αυτοκρατορία πραγματοποίησε μεταρρυθμίσεις που είναι γνωστές με το όνομα Τανζιμάτ  (που σημαίνει μεταρρυθμίσεις). Μ' αυτές τις μεταρρυθμίσεις ο σουλτάνος εγγυήθηκε τη ζωή, την τιμή και την περιουσία για όλους τους υπηκόους του και διακήρυξε ότι όλοι τους είναι ίσοι απέναντι στο νόμο. Το 1862 γίνεται ο νόμος για τους Εθνικούς ή Γενικούς Κανονισμούς. Μ' αυτόν οι θρησκευτικές κοινότητες (μιλέτ) αποκτήσανε για πρώτη φορά σημαντικό ρόλο στη διοίκηση της κοινότητάς τους και έλεγχαν τα οικονομικά και εκπαιδευτικά ζητήματά τους. Τα ανώτερα και τα μεσαία αστικά στρώματα έδωσαν μεγάλη σημασία στην εκπαίδευση. Ιδρύονται πολλά σχολεία που κάθε μιλέτ τα χρησιμοποιεί για να ενισχύσει την εθνική του συνείδηση και να πραγματοποιήσει προπαγάνδα.

Στις αρχές του 1850 γίνεται η απαρχή της εκπαίδευσης των θηλέων στη Θεσσαλονίκη, με την απόφαση της Σχολικής Επιτροπής να ιδρύσει το 1854 σχολείο “απόρων κορασίδων”. Έτσι το έτος αυτό καθίσταται το έτος έναρξης της εκπαίδευσης των κοριτσιών στη Θεσσαλονίκη. Και το σχολείο “απόρων κορασίδων” ένα από τα πρώτα ιδρύματα θηλέων στη Μακεδονία.

Το 1856 το σχολείο αυτό εξελίσσεται στο “Ανώτερο Κεντρικό Παρθεναγωγείο” γυμνασιακού επιπέδου. Το λαμπρό αυτό εκπαιδευτήριο θηλέων της Θεσσαλονίκης, που κατείχε την εποχή αυτή και θέση διδασκαλείου, περιλάμβανε νηπιαγωγείο, δημοτικό και γυμνάσιο θηλέων. Στεγαζότανε στην συνοικία του Αγίου Αθανασίου. Πρόσφερε μεγάλες υπηρεσίες στον ελληνισμό της Μακεδονίας με τις νηπιαγωγούς και τις δασκάλες που προετοίμασε. Ως το 1878 μόνο, είχαν αποφοιτήσει από το Παρθεναγωγείο 165 δασκάλες και νηπιαγωγοί.

Το διεύθυναν γυναίκες προσωπικότητες της Θεσσαλονίκης, όπως η Ειρήνη Κοκκίνου-Χαρίση, η Ευφροσύνη Σαμαρτζίδου που ήταν ίσως η πρώτη άξια λόγου ποιήτρια της πόλης και είχε σπουδάσει στην Ιταλία, η Ελένη Μελετίου, η Πολυξένη Αντωνίου, η Ελένη Μπουκοβάλα την οποία μαζί με άλλους έμπιστους εκπαιδευτικούς θα καλέσει ο Έλληνας Πρόξενος σε μυστική συνάντηση για την οργάνωση του Μακεδονικού Αγώνα. Στη  δεκαετία του 1880 ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην προσχολική αγωγή-ιδρύονται πολλά νηπιαγωγεία με ιδιαίτερο ρόλο και εθνική αποστολή στη διδασκαλία της γλώσσας- αλλά και το άλλο άκρο της εκπαιδευτικής κλίμακας, το Παρθεναγωγείο της Θεσσαλονίκης, καθιερώνεται ως εκπαιδευτικό κέντρο ολόκληρης της Μακεδονίας με την παρουσία και διεύθυνση γνωστών εκπαιδευτικών.

Τα Ελληνικά σχολεία αντιμετώπιζαν πολλά οικονομικά προβλήματα και προβλήματα στέγασης. Το δικαίωμα εγγραφής ήταν ένας από τους σημαντικότερους οικονομικούς πόρους των σχολείων. Τον Αύγουστο του 1874 η εισφορά των μαθητριών ήταν μία οθωμανική λίρα, ποσό αρκετά υψηλό για  εκείνη την εποχή. Το αποτέλεσμα ήταν τα φτωχά και άπορα κορίτσια να μην μπορούν να παρακολουθήσουν την δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αυτό το πρόβλημα προσπαθούσε να αντιμετωπίσει ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος που ιδρύθηκε το 1872 και διέθετε ένα μεγάλο μέρος από τα έσοδα του για υποτροφίες και αγορά βιβλίων απόρων μαθητριών.

Άλλοι τρόποι αντιμετώπισης των οικονομικών προβλημάτων ήταν  η οργάνωση εκδηλώσεων, όπως η μουσική συναυλία που δόθηκε με τη συμμετοχή των μαθητριών του παρθεναγωγείου το 1881 στην αίθουσα του Παρθεναγωγείου, η πώληση των εργόχειρων, που ετοίμαζαν με ιδιαίτερη φροντίδα οι μαθήτριες του Παρθεναγωγείου, στο τέλος κάθε χρονιάς.

 «Φρονίμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας» : Στόχοι Παρθεναγωγείων και

εκπαιδευτική πολιτική στον 19ο αιώνα.  

Το φύλο των μαθητών αποτέλεσε σημαντική παράγοντα στη διαδικασία της εκπαίδευσης. Τον 19ο αιώνα επικρατεί η αντίληψη που διαχωρίζει από πολύ νωρίς ανδρικούς και γυναικείους ρόλους μέσα και έξω από το σπίτι και διαφορετικές σφαίρες δραστηριότητας για τα δύο φύλα. Στο πρόγραμμα μαθημάτων του δημοτικού σχολείου του 1894 η Γεωμετρία, η Φυσική Πειραματική και η Γυμναστική διαγράφονται από τα σχολεία θηλέων και αντικαθίσταται δια της ραπτικής και των γυναικείων εργόχειρων (Αγραφιώτου, 1997).

  1. Εργασία

Στα μέσα του 19ου αιώνα άρχισαν οι γυναίκες να εντάσσονται στην αγορά εργασίας είτε για να βοηθήσουν στο οικογενειακό εισόδημα, είτε για να ετοιμάσουν την προίκα τους και να μπορέσουν να παντρευτούν. Απασχολούνται ως υπηρέτριες, μοδίστρες, υφάντρες, κορδελιάστρες, καπελούδες, εργάτριες σε εργοστάσια ή βιοτεχνίες αλλά και μαίες, νοσοκόμες, δασκάλες (Χρονάκη, 1999 & Αβδελά, 1999).

Υπηρέτριες

Σημαντικό μέρος του πληθυσμού είναι το οικιακό προσωπικό, περισσότερο από 5.000 ίσως και 10.000 άτομα στα 1910. Σ' αυτές ανήκουν η μαγείρισσα, που συχνά είναι και η οικονόμος του σπιτιού, η καμαριέρα, δηλαδή η κοπέλα για τα δωμάτια, που συμβαίνει και πολλές φορές να είναι και η μοναδική υπηρέτρια για όλο το σπίτι, η ψυχοκόρη ή το κορίτσι για τα θελήματα, μικρό συνήθως, που μεγαλώνει μέσα στο σπίτι, η γκουβερνάντα (νταντά) που αναλαμβάνει το μεγάλωμα των παιδιών. Η ενδυμασία του προσωπικού ήταν το πρόχειρο σκούρο ρούχο, το φακιόλι και η ποδιά.

Υπήρχαν και οι έκτακτες υπηρέτριες ή οι κατ' αποκοπήν, όπως η παραδουλεύτρα, για τις χοντρές δουλειές (σκάλες, αυλές, ξεσηκώματα) και η πλύστρα. Η πλύστρα ήταν η πιο φτωχή απ' όλες τις υπηρέτριες και συνήθως χήρα με παιδιά. Είχε ορισμένα σπίτια που πήγαινε και δούλευε, στο καθένα δυο-τρεις μέρες το μήνα επί χρόνια. Ήταν ελληνίδα ή και εβραία, αντρογυναίκα συνήθως, μεγαλόσωμη και δυνατή. Έπρεπε να κάνει τόσες χοντρές δουλειές. Χαράματα να μεταφέρει βρόχινα νερά, που ήταν τα πιο κατάλληλα για την πλύση, στα καζάνια και τις κάθε είδους σκάφες κα ν' ανάψει τα τζάκια. Σύμφωνα μ' ένα Γερμανό ιστορικό οι υπηρέτριες που άξιζαν περισσότερο ήταν οι Τουρκάλες. Ήταν αληθινά υποδείγματα νοικοκυροσύνης και ηθικής, βγαίνανε από το σπίτι μόνο όταν είχαν δουλειά, δεν αισθάνονταν καμία ανάγκη για διασκεδάσεις και ήταν εξαιρετικά πιστές και αξιόπιστες.

Μοδίστρες-Καπελούδες

Η μοδίστρα, επάγγελμα καθαρά γυναικείο, ήταν πολύ διαδεδομένο την εποχή εκείνη. Έραβαν στο σπίτι τους, όπου τους επισκέπτονταν οι κυρίες της αριστοκρατίας για να διαλέξουν φόρεμα και να κάνουν πρόβες. Παλιές μοδίστρες της Θεσσαλονίκης ήταν η Λουίζα Συνδίκα, μητέρα του δημάρχου Πέτρου Συνδίκα, που κατοικούσε στην Ελληνική συνοικία του Αγίου Αθανασίου, η Ελένη και η Αννέτα Ναούμ, που έμεναν στη συνοικία της Νέας Παναγίας. Το καλό φόρεμα χρειαζόταν και το κατάλληλο καπέλο. Την εποχή εκείνη μόνο οι υπηρέτριες δεν φορούσαν καπέλο. Οι πιο παλιές καπελούδες, που ήταν γνωστές σ' ολόκληρη τη Μακεδονία, ήταν η Αυγουστίνα Μαυροκέφαλου, η Καίτη Μπελικάκη και η Κατίνα Σακκά. Κάθε μοδίστρα και καπελού είχε και μαθητευόμενες που έκαναν τα θελήματα (μεταφορά φορεμάτων και καπέλων στις πελάτισσες) αλλά μάθαιναν και τη δουλειά.

Υφάντρες-Κεντήτριες

Τα υφαντά και τα κεντήματα ήταν η  βασική ασχολία των κοριτσιών στο σπίτι. Η ανάγκη για χρήματα οδήγησε την τέχνη αυτή να εξελιχθεί σε εργασία. Ήταν βασικά μαθήματα στα Παρθεναγωγεία και σε τεχνικές σχολές θηλέων.Συνήθως απασχολούνταν στο σπίτι ή σε μικρές βιοτεχνίες.

Εργάτριες

Στα μέσα του 19ου αιώνα οι εργάτες στη Θεσσαλονίκη είναι περίπου 25.000 και από αυτούς 12.000 σχεδόν το 50% απασχολούνται στη βιομηχανία, έστω και εποχιακά. Μεγάλο ποσοστό απ' αυτούς είναι γυναίκες και παιδιά. Απασχολούνταν σε συγκεκριμένες βιομηχανίες ή βιοτεχνίες: κλωστοϋφαντουργία, καπνοβιομηχανία, μεταξουργία. Κατά κανόνα οι εργάτριες άρχιζαν να δουλεύουν σε μικρότερη ηλικία από τους άντρες,10-12 χρονών. Εργάζονταν τις ίδιες ώρες με τους άντρες  αλλά αμοίβονταν με ποσό κάτω του ½ ή 1/3 του αντρικού μεροκάματου.    

Νοσοκόμες-Μαίες

Το κάθε μιλέτ (θρησκευτική κοινότητα) είχε αναλάβει το ίδιο την περίθαλψη των ομόθρησκών του, αφού δεν υπήρχε οργανωμένη δημόσια υγεία. Στα νοσοκομεία πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους πλήθος νοσοκόμων αλλά και μαιών. Μόνο στο νοσοκομείο Χιρς οι γυναίκες που ανήκουν στο προσωπικό είναι η διευθύντρια, η οικονόμος, η προϊσταμένη και άλλες πέντε νοσοκόμες, μια υπεύθυνη για σιδέρωμα και ράψιμο, μαγείρισσα, τέσσερις πλύστρες και δύο καθαρίστριες. Παρόμοιο ήταν το προσωπικό και των υπόλοιπων νοσοκομείων (Αβδελά, 1999).

Το 1908 εμφανίζεται η πρώτη γυναίκα διπλωματούχος ιατρός της Θεσσαλονίκης, η δεσποινίς Ντερβέτογλου, μουσουλμάνα που είχε αποφοιτήσει από το Πανεπιστήμιο της Βοστόνης, με ειδικότητα στη  Γυναικολογία. Τέσσερα χρόνια αργότερα θα εμφανιστεί και η πρώτη χριστιανή ιατρός, η κυρία Σμαράγδα, που ήταν Οδοντίατρος και είχε το ιατρείο της στην Εγνατία (Καπανίδης, 2003).

Δασκάλες

Το επάγγελμα της δασκάλας γεννήθηκε μαζί με τη σχολική ένταξη των κοριτσιών. Για πρώτη φορά γυναίκες των μεσαίων στρωμάτων είχαν πρόσβαση στη μισθωτή εργασία. Το επάγγελμα της δασκάλας ήταν μια καλή οικονομική λύση και τους έδινε την ευκαιρία να βελτιώσουν την κοινωνική τους θέση. Ο μισθός της κυμαινόταν από 33 εώς 40 τούρκικες λίρες. Η δασκάλα προσλαμβάνονταν για ένα χρόνο και υπέγραφε συμφωνητικό, συνήθως τον Αύγουστο, με τον πρόκριτο του χωριού ή την εφορία του σχολείου, οι οποίοι εκτός από την αμοιβή αναλάμβαναν την υποχρέωση να εξασφαλίσουν στην δασκάλα κατοικία, καύσιμη ύλη και συχνά και οδοιπορικά έξοδα μεταβίβασης. Οι δασκάλες προσλαμβάνονταν για να διευθύνουν και να διδάξουν σε σχολεία θηλέων (Φουρναράκη, 1999).

  1. Διασκέδαση

Εκείνο τον καιρό η ζωή ήταν πολύ διαφορετική και η διασκέδαση, ιδίως για τις γυναίκες, ήταν πολύ περιορισμένη. Προσφιλής ψυχαγωγία για την μητέρα ήταν να πηγαίνει με τις γειτόνισσες στο Τσαούς μοναστήρι, δηλαδή στην μονή Βλατάδων. Πήγαιναν με τα εργόχειρα τους νωρίς το απόγευμα και κάθονταν μέχρι να σκοτεινιάσει.

Το καλοκαίρι ήταν και τα μπάνια. Τότε κάνανε μπάνιο μπροστά στην παραλία της Θεσσαλονίκης. Τα ήθη ήταν πολύ αυστηρά, γι' αυτό οι γυναίκες έκαναν μπάνιο χωριστά από τους άνδρες. Υπήρχαν μάλιστα ξύλινες καμπίνες μέσα στη θάλασσα, όπου πήγαιναν οι γυναίκες, άλλαζαν και βουτούσαν κατευθείαν.

  1. Αθλητισμός

Ο αθλητισμός, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις στην αρχαιότητα, υπήρξε πάντα πεδίο δράσης του άνδρα. Η αθλητική δραστηριότητα της γυναίκας, στην πορεία του χρόνου, προχώρησε δειλά-δειλά, σχεδόν παράλληλα με την κοινωνική της θέση και την συμμετοχή της στη κοινωνική ζωή. Το 1889, ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη ο Όμιλος Φιλόμουσων, ο οποίος στόχευε στην καλλιέργεια της μουσικής και της γυμναστικής και στην οργάνωση διαλέξεων, συναυλιών και εκδρομών. Απώτερος σκοπός, όμως ήταν η επαφή με τους πληθυσμούς των γύρω από τη Θεσσαλονίκη κοινοτήτων, αλλά και με το εθνικό κέντρο, ώστε να τονώνεται το εθνικό τους φρόνημα. Ο Όμιλος Φιλομούσων ήταν σωματείο περισσότερο φιλολογικό και μουσικό αλλά παράλληλα και γυμναστικό. Ο κανονισμός του Ομίλου προέβλεπε και τη συμμετοχή, αφού “ έκτατα μέλη δύναται να εισί και δεσποινίδες”.

Από το 1892-1893 στα εβραϊκά σχολεία της Θεσσαλονίκης διδάσκονταν εκτός από υποχρεωτικά μαθήματα και προαιρετικά μαθήματα, ανάμεσα στα οποία ήταν και η γυμναστική. Στα τέλη του 19ου αιώνα δόθηκε, τουλάχιστον μεταξύ των πολιτισμένων λαών, η αρμόζουσα θέση στην φυσική άσκηση των κοριτσιών και των γυναικών. Μόνο τα κορίτσια των εύπορων οικογενειών είχαν την πολυτέλεια να αθληθούν (Παπαδόπουλος, 2004).

Βιβλιογραφία

Αγραφιώτου, Π.  (1997). Σχολεία της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: Ιανός.

Βακαλόπουλος, Α. (1990). Θεσσαλονίκη 2300 χρόνια. Θεσσαλονίκη: Μαλλιάρης Παιδεία.

Αβδελά,  Ε. (1999). Όψεις της γυναικείας εργασίας. Διαθέσιμο στο http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathglobal_flag07frame1_01/01/1999_1287250 (ανακτήθηκε στις 18/11/2012).

Καπανίδης, Ν. (2003). Τα νοσηλευτικά ιδρύματα και οι ιατροί της Θεσσαλονίκης στις αρχές του 20ου αι. Διαθέσιμο στο http://www.ieth.gr/75years.php . (ανακτήθηκε στις 18/11/2012).

Παπαδόπουλος, Α. (2004). Ιστορία της φυσικής αγωγής και του αθλητισμού στη Θεσσαλονίκη. Διαθέσιμο στο http://invenio.lib.auth.gr/record/13339 . Ανακτήθηκε στις 18/11/2012).

Φουρναράκη, Ε.  (1999). Επάγγελμα:Δασκάλα. Διαθέσιμο στο http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathglobal_flag07frame1_01/01/1999_1287250 (ανακτήθηκε στις 18/11/2012).

Χρονάκη, Ζ.  (1999). Η είσοδος των γυναικών στη διεθνή εργασία(1850-1940). Διαθέσιμο στο http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathglobal_flag07frame1_01/01/1999_1287250 (ανακτήθηκε στις 18/11/2012).

        -  -