ΠΡΩΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ                                                                                                                    

     ΑΘΗΝΩΝ «ΓΕΝΝΑΔΕΙΟ»                                        Τάξη: Β 2 Θ


                 


ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΕΡ ΜΑΝΤΙΘΕΟΥ 

ΛΟΓΟΥ ΤΟΥ ΛΥΣΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΑΡΘΡΟ

Σύνταξη

Γώγου Καλλιρρόη

Μπιρμπίλη Αντωνία

Σουλάνη Βασιλική

1. Εισαγωγή

Στο περιοδικό «Ελληνικά» ο συγγραφέας του άρθρου «Λυσίας, ν βουλ Μαντιθέ δοκιμαζομέν πολογία. Η ηθοποιία ενός Αθηναίου με ολιγαρχικές συμπάθειες» Ευάγγελος Αλεξίου αναλύει και σχολιάζει τον δικανικό λόγο του Μαντιθέου. Αρχικά, σημειώνει τα κύρια χαρακτηριστικά της τέχνης του δημιουργού του λόγου, του Λυσία, τα οποία είναι: η άψογη σκιαγράφηση των ομιλητών (θοποιία) αλλά και το λιτό και ευχάριστο ύφος του κειμένου, με το οποίο ο λογογράφος προσαρμόζει άψογα τους χαρακτήρες στον λόγο

Ως γνωστόν, ο λόγος πρ Μαντιθέου πραγματεύεται τη «δοκιμασία» στην οποία υποβλήθηκε ο Αθηναίος πολίτης Μαντίθεος, προκειμένου να εγκριθεί η εκλογή του ως βουλευτής στη βουλή των Πεντακοσίων. Ο Μαντίθεος, στο πλαίσιο αυτό, δέχεται τα πυρά των αντιπάλων του, οι οποίοι και στηρίζουν τις κατηγορίες τους στο σανίδιον, δηλαδή τον κατάλογο με αυτούς που διετέλεσαν ως ιππείς επί των Τριάκοντα τυράννων.

2.  Μαντίθεος: από «φιλο-ολιγαρχικός» δημοκράτης

Όσον αφορά τις πολιτικές πεποιθήσεις του Μαντιθέου, όπως κρίνει ο Αλεξίου βασιζόμενος στο πρωτότυπο κείμενο του λόγου, ο απολογούμενος δεν ήταν ένας ενεργός ολιγαρχικός, αλλά φιλικός με κάποιους από την προαναφερόμενη τάξη. Οι παραπάνω ενδείξεις στηρίζονται στην εξωτερική εμφάνιση του Μαντιθέου, δηλαδή τα μακριά του μαλλιά, τη συμμετοχή του, έστω και για λίγο, στους ιππείς, στην αριστοκρατική του καταγωγή αλλά και στη φιλόδοξη πολιτική του συμπεριφορά. Ωστόσο, αυτά τα στοιχεία παρέμειναν αναπόδεικτα, και αυτό εκμεταλλεύεται ο Λυσίας στο λόγο του.

Βασικό μέρος του λόγου είναι το προοίμιο, καθώς είναι αυτό που δηλώνει τη πρόθεση του λέγοντος. Στον συγκεκριμένο, λοιπόν, αυτό πρόλογο, η χρήση υποθετικών συλλογισμών και φράσεων (λ.χ. ενους τος καθεστηκόσι πράγμασι) πιστοποιούν, όπως υποστηρίζει ορθά ο συγγραφέας, την προσήλωση του Μαντιθέου στη δημοκρατία και την πόλη του. Ο Αλεξίου αναλύει την έννοια ενους. Θεωρεί πως η ενοια συνδέει τον Μαντίθεο με την «πατριωτική» διάθεσή του και την κοινωνική του προσφορά – έννοια που δεν ήταν αυτονόητη στην εποχή εκείνη. Έπειτα, όσον αφορά τη χρήση του ρήματος νάγκασμαι, ο συγγραφέας φαίνεται να υποστηρίζει ότι πρόκειται για την εσωτερική ανάγκη του Μαντιθέου να συμμετέχει στους κινδύνους υπέρ της πόλης του.

Συνοπτικά, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι μέσα από το λόγο του ο Μαντίθεος κερδίζει τόσο τις εντυπώσεις όσο και την εύνοια του ακροατηρίου, αναφερόμενος σε κινδύνους που ανέλαβε υπέρ της πόλης. Αργότερα, βέβαια, γίνεται πιο αποδεκτός στους βουλευτές, σύμφωνα με το συγγραφέα, καθώς περιγράφει συνολικά τον τρόπο ζωής του (περ τ λλα μέτρια βεβιωκώς), όπου ο Μαντίθεος παρουσιάζεται ως συνετός, μετριοπαθής και άνθρωπος των ορίων, εκφράζοντας το ιδανικό της καλοκαγαθίας. Ακολούθως, η φράση δόξα κα λόγους τν χθρν υποβαθμίζει, από τη μία, και υποβιβάζει τους αντιπάλους του κατηγορουμένου, αποδεικνύοντάς τους ως συκοφάντες, ενώ, από την άλλη, αναδεικνύεται η αντικειμενική φήμη και συνολική, λανθασμένη κατά τον Λυσία, εικόνα του.

Συνοψίζοντας, το προοίμιο σκιαγραφεί το ήθος του Μαντιθέου, καθιστώντας τον φιλόπατρι, φιλικά διακείμενο προς το δημοκρατικό πολίτευμα, με κύριο στόχο τον εντυπωσιασμό των ακροατών-βουλευτών. Οι όποιες αρνητικές ενδείξεις δεν αποκρύπτονται αλλά παρουσιάζονται ως δευτερεύοντα στοιχεία, επισκιαζόμενα από τις κοινωνικοπολιτικές αρετές του απολογούμενου.

3. Το ζν πιεικς, φιλοτίμως καὶ κοσμίως στην αθηναϊκή πόλη

Στη συνέχεια, η κατηγορία της ιππικής υπηρεσίας του Μαντιθέου επί των Τριάκοντα θα αποτελέσει το σημείο εκκίνησης, όπου ο Λυσίας σπεύδει να ολοκληρώσει αυτό το τμήμα της απολογίας, το οποίο και παρουσιάζει τις περισσότερες δυσκολίες. Μέσα από την τεχνική της θοποιίας ο Μαντίθεος επιδιώκει ένα σαφές ψυχολογικό αποτέλεσμα που απευθύνεται κυρίως σ’ ένα δημοκράτη πολίτη. Στόχος του ρήτορα είναι να δημιουργήσει την εντύπωση ότι υφίστανται δύο πόλοι αναφοράς: ο πρώτος απαρτίζεται από τις επιθυμίες του Μαντιθέου και ο δεύτερος από τις επιθυμίες των ολογαρχικών. Με αυτό τον τρόπο ο απολογούμενος διαφοροποιεί τη θέση του από τους ολιγαρχικούς και συνδέει έμμεσα το όνομά του με τους δημοκρατικούς. Η δήλωση απουσίας του Μαντιθέου από την αθηναϊκή πόλη μέσα από τους ισχυρισμούς του, που επιτείνουν την εντύπωση προσωπικής αμυντικής στάσης (επερ ππευσα), ενισχύει το ενάρετο ήθος του και υπονομεύει τις κατηγορίες που οι αντίπαλοι τού είχαν προσάψει.

Ο Λυσίας πρέπει να αντιμετώπισε δυσκολίες στην υπεράσπιση του Μαντιθέου στρεφόμενος στην πολιτική αλλά και στο δημόσιο βίο του εγκαλούμενου που εγκυμονούσαν κινδύνους. Και αυτό γιατί μπορεί η εγκράτεια απέναντι σε απολαύσεις και η αποχή από δικαστικές διαμάχες να λειτουργούσαν ευνοϊκά για το Μαντίθεο, όμως μπορούσαν να εκληφθούν και ως έκφραση αδιαφορίας προς τα κοινά, δηλαδή απραγμοσύνης, και ως συμπεριφορά ενός αριστοκράτη φιλο-ολιγαρχικού, ο οποίος επιδεικνύει αντιδημοκρατική συμπεριφορά –πιθανώς λόγω ολιγαρχικών διαθέσεων. Ο Μαντίθεος αποδίδει τον όρο πιείκια ως χαρακτηριστικό του βίου του. Για το λόγο αυτό ο Λυσίας επικεντρώνει την απολογητική του στρατηγική στην «επιείκια» του Μαντιθέου. Με τον τρόπο αυτό εκφράζονται οι αρχές ενός μετριοπαθούς πολίτη, ενώ τίθενται στο περιθώριο προσωπικές και πολιτικές φιλονικίες, οι οποίες θα έφερναν στο προσκήνιο τα λάθη του παρελθόντος.

Η γενικότερη εικόνα που θέλει να παρουσιάσει ο Λυσίας μέσα από τον λόγο είναι, αρχικά, η εύνοια του Μαντιθέου προς τη δημοκρατία, ύστερα οι κίνδυνοι που ο ίδιος διέτρεξε και, τέλος, ο συνολικός του βίος. Ιδιαίτερα όμως επισημαίνεται η προσφορά του στη πόλη κατά τη διάρκεια των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Έπειτα, γίνεται αναφορά στην υπερβολική αυτοπεποίθηση με την οποία εμφανίζεται ο Μαντίθεος, η οποία γενικότερα θα μπορούσε να οδηγήσει στην αλαζονεία και την ύβρη. Και τα δύο αυτά στοιχεία θα μπορούσαν να θεωρηθούν επικίνδυνα για το δημοκρατικό σύνολο. Ωστόσο, στην περίπτωση του Μαντίθεου αυτού του είδους η αυτοπεποίθηση εκπορεύεται από τη συστηματική ταύτιση των φιλοδοξιών του με το κοινό καλό, καθώς ήταν μεν φιλόδοξος αλλά και προσηλωμένος ταυτόχρονα στα ιδεώδη της πόλης του νέος.

Επιπρόσθετα, τονίζεται η χρήση των εννοιών φιλοτίμως και κοσμίως, οι οποίες αποτελούν κίνητρο για διάκριση, υπεροχή και δόξα, αλλά όμως ειδικότερα για την πόλη οδηγεί σε οδύνη, πράγμα που επικυρώνεται και μέσα από εδάφια των Ευριπίδη, Θουκυδίδη και Ξενοφώντα. Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι η αρνητική σημασία της φιλοτιμίας σχετίζεται με την άνοδο των προσωπικών φιλοδοξιών εις βάρος της πόλης, πράγμα το οποίο επισημαίνει και ο Θουκυδίδης.

4. Επίλογος

Ανακεφαλαιώνοντας, με βάση τα προαναφερόμενα διαπιστώνουμε ποιες είναι οι βασικές αρχές ζωής του Μαντιθέου, οι οποίες και συνδέονται με τις βασικές τεχνικές που χρησιμοποίησε ο Λυσίας στη σκιαγράφηση του ήθους του ομιλητή του. Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι οι ακροατές έχουν μπροστά τους έναν αξιοπρεπή και συνεπή, με επίγνωση των σφαλμάτων του και με γνήσια πατριωτικά αισθήματα νέο άνθρωπο, που έδωσε ως πολίτης ιδιαίτερο βάρος στην προσφορά στην πόλη του. Ο λόγος διακρίνεται κυρίως για την προσήλωσή του στο ήθος και την αποφυγή της πρόκλησης πάθους, τον εντυπωσιασμό των βουλευτών, τη συσσώρευση ενδείξεων για τα δημοκρατικά φρονήματα και, το πιο σημαντικό, τη μετατόπιση του κέντρου βάρους καθώς επίσης την επιλεκτική χρήση εννοιών, όπως είναι οι βασικές τεχνικές της θοποιίας, με τις οποίες και προβάλλεται μια ιδιαίτερη σχέση αλληλεξάρτησης ανάμεσα στο Μαντίθεο και το καλό της αθηναϊκής πόλης. --------