Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы – республика территориясында кездесетін сирек,саны азайып немесе жайылып кету қауіпі бар жануарлар мен өсімдіктер түрлері туралы оларды ғылыми зерттеу,қорғау,қалпына келтіру және тиімді пайдалану туралы толық мәліметтер бар- негізгі құжат.

    Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына тіркелген жануарлар мен өсімдіктер түрлері еліміздің барлық территориясында ерекше қорғауды қажет етеді; бұл түрлерді ұстауға,жинауға қатаң тыйым салынған.Оларды ұстауға рұқсат тек Қазақстан Республикасының заңымен қарастырылған ерекше жағдайда ғана беріледі.

      Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы «Жануарлар» және «Өсімдіктер» деп аталатын 2 томнан тұрады.

      Қызыл кітаптың соңғы басылымына тіркелген әрбір жануар қазіргі кездегі санының жағдайына ,тіршілігінің зерттелуіне қарай жалпы қабылданған 5 категорияның біріне жатқызылды: 1- жойылып бара жатқандар ( жойылып кетуі мүмкін түрлер мен түршелер); 2- саны кеміп бара

жатқан ( саны тез кеміп,нәтижесінде жойылып бара жатқандар категориясына жақындайтындар); 3- сирек кездесетіндер ( әзірге жойылып кету қаупі жоқ,бірақ жалпы саны мен таралу аймағы өте шағын,тіршілік ортасының сәл-пәл өзгеруі олардың жойылып кетуіне себебін тигізетін түрлер); 4- анықталмағандар( ғылыми мәліметтердің жетіспеуі салдарынан оларды басқа категорияларға жатқызуға болмайтын түрлер); 5- саны қайта қалпына келгендер( қорғау жұмыстарына байланысты тіршіліктеріне одан әрі қауіп тұмайтын,бірақ әлі де болса олардың тіршілігін бақылап отыруды қажет ететін түрлер).

       

         Красная книга Республики Казахстан- это основной документ, содержащий совокупность сведений о состоянии редких,сокращающихся в численности и находящихся под угрозой исчезновения видов животных и растений на территории республики, необходимсых мер по изучению, охране, воспроизводству и рациональному использованию.

Занесенные в Красную книгу Республики Казахстан виды животных и растений подлежат особой охране на всей территории Республики Казахстан; добывание,сбор этих видов запрещено на всей территории республики,кроме случаев, предусмотренных законодательством Республики Казахстан.

   Красная книга Республики Казахстан состоит из двух

томов: « Животные» и « Растения».

   Каждое занесенное в Красную книгу животное отнесено к одной из 5 общепринятых категорий статуса: 1- исчезающие ( виды и подвиды, находящиеся под угрозой исчезновения, в том числе и возможно уже исчезнувшие); 2- сокращающиеся ( численность быстро сокращается,что может привести их в категорию исчезающих); 3- редкие

( исчезновение им не грозит, но общая численность столь мала, что при малейшем изменении среды обитания эти виды могут исчезнуть); 4- неопределенные ( состояние популяций вызывает тревогу,но недостаток сведений не позволяет отнести их ни к одной из перечисленных категорий); 5- восстановленные ( виды, состояние которых,

благодаря принятым мерам охраны, не вызывает больше опасений,но за их популяциями необходим еще контроль).  

 

«Книга редких и находящихся под угрозой   исчезновения   видов животных и растений» -

           «Красная книга».

       Заповедники Казахстана: Барса- кельмес ( 1939г.),

Аксу-Джабаглы (1926г.), Устюртский ( 1984г.), Наурзумский ( 1930г.), Кургальджинский ( 1958г.),

Алма-Атинский ( 1931г.),Маркакольский ( 1976г.),

Западно-Алтайский ( 1992г.)

    Более 64 % «краснокнижных»видов птиц и 50% млекопитающих нашли приют в заповедниках Казахстана.

Қызыл қасқыр – Красный волк

1-категория. Қазақстан территориясынан жойылып кетуі де ықтимал. Себебі аты аңызға айналған бұл жыртқышты 40 жылдан бері ол мекендеген жерлерден ( Тянь-шань мен

Алтай таулары) кездескені жайында анық деректер жоқ.

Қызыл қасқырды Қазақстандағы хайуанаттарбағында қолдан өсіруді қолға алып,оны бұрынғы мекендеген жерлерге қайта жіберудің жолдарын қарастыру керек.

1-категория. По-видимому,уже исчез на территории Казахстана,так как  достоверные встречи этого легендарного хищника не исвестны вот уже более 40 лет

в местах,где он обитал раньше ( Тянь-Шань и Алтай). Пора

приступать к разведению красного волка в казахстанских зоопарках.

Қабылан -  Гепард.

1-категория. Бурын Қазақстанда Үстірт пен Қызылқұмда мекендеген, бүгін де бұл жерлерде жойылып кетуі мүмкін.Негізгі себеп-қабыланды және оның ең басты корегі қарақұйрықтарды тікелей аулап,сандарын азайту.Қолда

өсірілген жыртқыштарды табиғи ортаға қайтадан жіберіп,оның санын қалпына келтіру жұмыстарын бастау керек.

1-категория. В Казахстане обитал на Устюрте и вероятно в

Кызылкумах, но уже исчез.Основная причина- прямое истребление самого гепарда и уничтожение его кормовой базы, в первую очередь джейранов.Необходимо начинать восстановление гепарда,выпуская в природу выведенных в неволе особей.  

Гепарды находятся под угрозой исчезновения, и их численность во всем мире снизилась с приблизительно 100 000 в 1900 году до 9 000 -12 000 особей сегодня.

Тянь-шань қоңыр аюы -  Тянь-Шаньский бурый медведь.

3-категория. Тянь-Шань тауы мен Жоңғар Алатауында мекендейді.Ол жерлерде тиісінше 200және 300-дей аю

тіршілік етеді.Бұл аңға тиетін негізгі қауіп- адамның тікелей аулауы және таулы аудандарды игеру барысында оны мекендейтін жерлерінен ығыстыру.Жоңғар Алатауында қорық ұйымдастырып,ал Алматы мен Ақсу-Жабағылы қорықтарында аюды қорғауды күшейту керек.

3- категория. Населяет Тянь-Шань  и Джунгарский Алатау, где насчитывается соответственно около 200 и 300 зверей.

Главная угроза для этого зверя- прямое уничтожение человеком и вытеснение при освоении горных территорий.

Необходимо создать заповедник в Джунгарском Алатау и усилить охрану медведя в существующих- Алма-Атинском и Аксу-Джабаглы.

Сабаншы – Манул.

3-категория. Каспийден Алтайға дейінгі шөлді аласа тауларда кең тараған,бірақ сирек кездесетін түр.Себептері:

қар көп түскен жылдары азық қорының азаюы,қасақылық,қойшылардың иттерінің талап өлтіруі,адамның шаруашылық қызметіне байланысты олардың таралу аймағының тарылуы.Сарыарқа мен Жоңғар

Алатауында қорықтар ұйымдастыру керек.

3-категория.Широко распространен в пустынных низкогорьях от Каспия до Алтая,но всюду редок.

Причины:бескормица в гололед и в многоснежные зимы,браконьерство,гибель от собак пастухов,общее сокращение пригодных местообитаний вследствие их освоения человеком. Необходимо создание заповедников в Казахском мелкосопочнике и в Джунгарском Алатау.

Манул - кот из красной книги

Қарақал – Каракал.

1 категория.Үстіртте тараған, ертеде Қызылқұмда мекендеген. Санының аздылығы сонша,түр жойылып кету жағдайында.Себептері- басқада мысықтарға әсер ететін факторлар.Үстірт қорығының территориясына қазіргі кезде қарақал кездесетін жерлерді қосып кеңейту керек.Үстірттің басқа жерлерінде де арнайы зоологиялық қорышылар ашуды қолға алған да жөн.

1-категория. Распространен на Устюрте, когда-то обитал также в Кызылкумах.Численность настолько низка,что вид находится под угрозой исчезновения.Причины – те же , что и у предыдущих кошек.Необходимо расширить территорию Устюртского заповедника, включив в нее места,где еще встречается каракал; в других местах Устюрта надо создать

специализированные зоологические заказники.

Потрясающие снимки животных (90 фото)

Барыс – Снежный барс

3-категория.Қазақстандағы ең үлкен жабайы мысық.Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы мен Алтайдың биік тауларында мекендейді.Саны 200-ден аспайды және жылдан жылға кемуде.Негізгі себептері- қасалық және таутекелер мен

басқа жабайы тұяқтылардыңсанының кемуіне байланысты азық қорының азаюы.Жоңғар қорығын құрып және таудағы қорықшылар мен қорықтарда оны қорғауды күшейту керек.

3 категория. Самая крупная дикая кошка Казахстана, населяет высокогорья Тянь-Шаня, Джунгарского Алатау и Алтая.Численность не более 200особей и продолжает снижаться.Основная причина – браконьерство и недостаток кормов вследствие снижения численности горных козлов и других диких копытных.Необходимо создать Джунгарский заповедник и усилить охрану в горных заказниках и заповедниках.  

Қарақұйрық  - Джейран.

3-категория.Ертеде шөлді аймақта көптеп кездескен,бірақ

қасақылыққа байланысты оның саны 200мыңнан (30-жылдары) 10 мыңға дейін кеміді және көп жерлерде ол кездеспейтін болды.Түрді Қызыл кітапқа тіркеген соң оның саны тұрақталып,жан-жақты қорғалатын жерлерде өсе бастады.Қазір Қазақстанда 30-50мыңдай қарақұырық бар.Қорғалатын жаңа территориялар ашу керек.

3категория.Когда-то был фоновым животным пустынной зоны,но из-за браконьерства численность с 200тысяч голов

( 30годы) упала до 10 тысяч (70годы), и во многих местах он вообще перестал встречаться.После занесенения вида в Красную книгу численность его стабилизировалась и в хорошо охраняемых местах стала расти.Сейчас в Казахстане около 30-50 тысяч джейранов. Необходимо создать новые охраняемые территории.

Алтай арқары – Алтайский горный баран

1категория. Тек Алтайда ғана кездеседі.Ол жерде шамамен

80-дей арқар мекендейді,яғни бұл түрше жойылып кету шегіне жақын тұр.Негізгі себеп- қасақылық және арқарлар тіршілік мекенінде пәрменді түрде мал жаю.Мал жаюды

шектеп,Күршім жотасының оң жақ беткейінде Марқакөл қорығының жеке бөлімшесін ашу керек.

1 категория.Встречается только на Алтае,где живет не более 80 особей,т.е. подвид находится на грани исчезновения.

Основная причина-браконьерство и интенсивный выпас скота в местах обитания аргали( так называют этот подвид).

Необходимо ограничить выпас и создать филиал Маркакольского заповедника на южных склонах Курчумского хребта.

Бұйра бірқазан – Кудрявый пеликан.

2категория. Саны кеміп келе жатқан түр.Батыс Қазақстан,Қостанай,Ақмола облыстарындағы және Қазақстанның оңтүстік бөлігіндегі кейбір өзен-көлдерде жекеленіп ұялайтын топтары кездеседі.Тіршілік мекенінің

нашарлауы және қасақылықтың әсерлерінен республикамызда бар-жоғы осы құстың ұялайтын 2 мыңға жуық жұбы ғана сақталып қалған.Ең алдымен іле өзенінің бойында, сол сияқты Торғай өзенінің көлдерінде қорғалатын территорияларды ұйымдастыру керек.

2категория. Сокращающийся в численности вид с отдельными гнездовьями на некоторых водоемах Западно-Казахстанской,Кустанайской,Акмолинской областей и в южной половине Казахстана. Всего в республике из-за

деградации мест обитания и браконьерства сохранилось около 2 тысяч гнездящихся пар этих птиц.Необходима организация охраняемых територий-прежде всего в дельте реки Или и на Тургайских озерах.

Птицы казахстана фото 1

Қоқиқаз – Фламинго.

2категория. Саны кеміп келе жатқан,республикамыздың түрлі аудандарында ұялайтын түр.Орталық Қазақстандағы

Теңгіз көлі қоқиқаздың Евразияның ең солтүстігіндегі ұялайтын қонысы болып табылады.Бұл құстың тобындағы саны жылма-жыл 5 мыңнан 50мыңға дейін ауытқып отырады.Су қоймаларының гидрологиялық жағдайының бұзылуы және ұялайтын уақытта құстар жиналған жерде адамдардың болуы қоқиқаз үшін өте қауіпті.

2категория.Локально гнездящийся вид с сокращающейся численностью.В Центральном Казахстане на озере Тенгиз находится самое северное в Евразии место гнездования фламинго.Численность фламинго на колонии колеблется по годам-от 5 тысяч до 50 тысячособей. Для фламинго особенно опсны нарушение гидрологического режима водоемови пребывание людей на колонии во время гнездования.

Дала қыраны – Степной орел.

5категория. Саны «қалпына келген»түр.Қазір саны тұрақтаған сияқты.Барлық жыртқыш құстардың пайдасын халыққа түсіндіріп,оларды қорғау жайында үгіт-насихатты кең түрде жүргізу қажет.Бірқатар аудандарда электр тарату жүйелерінің тіректерін қорғаныш материалдарымен жабдықтауды қолға алу,Бетпақдала қорығын ашу және Батыс Қазақстанда қоағалатын территорияларды ұйымдастыру қажет.

5категория. «восстановленный»вид.Численность сейчас относительно стабильна,но еще недавно она сокращалась.В Казахстане населяет огромную территорию степной и полупустынной зон.Необходима широкая пропаганда полезности и необходимости охраны всех орлов; в ряде мест надо оборудовать опоры ЛЭП защитными устройствами;создать Бетпак-Далинский заповедник и охраняемые территории в Западном Казахстане.

Лашын -  Сапсан.

1 категория.Бидайық сияқты бұл жыртқыш құс сирек кездеседі.Бұларды бір-біріне ұқсас болғандықтан ұзақ уақыт бір түрге біріктіріп келді.Казіргі кезде Қазақстанда лашынның ұялары белгісіз,ал осыдан 40-60 жыл бұрын оның ұясы Оңтүстік Алтай мен Наурызым қорығында

(Қостанай облысы) табылған еді.Қорғау шаралары – барлық сұңқарларға тән.

1 категория.Столь же редок,как и предыдущий ,с которым его долгое время объединяли в один вид-настолько много общего у этих соколов.В Казахстане в настоящее время гнездовья сапсана не известны,а 40 и 60 лет тому назад его гнезда были обнаружены на Южном Алтае и в Наурзумском заповеднике ( Кустанайская область).Меры сохранения – общие для всех соколов.

САПСАН

       Экологиялық тәрбие бойынша ұсыныс.

   Экологиялық тәрбиенің басты міндеті- балалардың тірі және өлі табиғат туралы,оның байлығын сақтау және қалпына келтіру туралы,адамдардың бұл процеске қатысуы туралы білімін қалыптастыру.

     Бұл үшін балаларды оқытқанда:

I.Табиғатқа ұқыпты қарауды қалыптастыру үшін жағыдай жасау қажет:

   1.Сабақта әсерлі әдістемелер әдістерді қолдану;

   2. Табиғаттың сұлулығы суреттейтін өлеңдер оқу;

   3. Кроссвордтар шешу;

   4. Қозғалмалы және дидактикалық ойындарды қолдану;

       ( жер,су,ауа,жапырағынан таны,кім жылдам,кімнің   ұйшығы,және сол сияқты ойындар ұсынылады).

   5. Өз бетімен әңгімелер құру.

   6. Табиғат пейзажын салу.

   7. Қадағалауды ұйымдастыру.

II. Айналаны қоршаған әлемді құлықты қабылдауды және эстетикалық сезімін жетілдіру қажет:

    1. Табиғат туралы көркем әдебиеттерді іріктеу.

    2. «Аяушылық пен алғыс», сұлулық туралы ұғымды  тереңдететін ұлттық тосын сый мезеттерді қолдану;

   3. Қоршаған әлемнің тазалығына деген көзқарасын мұқият

тәрбиелеу керек;

  III.Табиғат құбылыстарының өзара байланысы туралы ұғымын қалыптастыру қажет:

   1.Кез-келген ауа-райынды,әртүрлі жыл мезгілінде,ағаштар мен гүлдердің ортасында серуендеу;

   2. Табиғаттың құбылыстары мен нысандарын бақылауды ұйымдастыру;

   3. Эксперимент және тәжрібие.

IV. Жан-ұяда,бала-бақшада алған білім базасында экологиялық тәрбиені жүзеге асыру қажет:

1. Экологиялық тәңертеңгіліктер,көңіл көтерулер;

2. Ата-аналармен бірге туристік саяхаттарға шығу.  

                     ЖОБАЛАУ КЕЗЕҢІ

         

                       1. Дайындық кезең

мәселелерді айқындау                        ғылыми әдебиеттерді

(гипотезаларды ұсыну,                      іздестіру,методика

мақсат пен тапсырма қою)                әзірлемелерді зерделеу

 

                2. Ұйымдастырушылық кезең

Алғашқы диагностика                  Қызметті ұйымдастыру

                       3. Тәжірибелік кезең

Балаларды табиғатқа ұқыпты               Экология бойынша

қарауға және сүюге қалыптастыру  эксперименттік тәжірибе

бойынша сабақ жүйесін және           комплексін іріктеу.

 ұсыныс құру.

                       4. Қорытынды