NO COPY-RIGHT

Gujarati Book

Brahm-Sutra

(Vedant Darshan -OR Uttar Mimansa Darshan)

With simple Gujarati Translation

by

Badarayana-Muni

(Ved-Vyas)

: Presentation By :

Anil Pravinbhai Shukla

(Inspiration by Mom Indu)

February-2015

www.sivohm.com

-Email-

      lalaji@sivohm.com -OR-anilshukla1@gmail.com

બ્રહ્મ-સૂત્ર

(વેદાંત દર્શન - કે ઉત્તર મીમાંસા દર્શન)

By

મુનિ બાદરાયણ (વેદ વ્યાસ)

ગુજરાતી માં સરળ અનુવાદ સાથે

: વિનમ્રકરણ :

અનિલ પ્રવીણભાઈ શુક્લ

(મા ઇન્દુ ની પ્રેરણાથી)

ફેબ્રુઆરી -૨૦૧૫

www.sivohm.com

-Email-

      lalaji@sivohm.com -OR-anilshukla1@gmail.com


અધ્યાય-1  (સમન્વય)-ટોટલ -૪ પાદ

અધ્યાય-2 (અવિરોધ)-ટોટલ -૪ પાદ

અધ્યાય-3 (સાધના)-ટોટલ -૪ પાદ

અધ્યાય-4 (ફળ)-ટોટલ -૪ પાદ

ટોટલ-4-અધ્યાય-16 પાદ-555 સુત્રો



અધ્યાય -1-પાદ -1


હવે.અહીંથી."બ્રહ્મ" ને જાણવાના  વિષયની  જિજ્ઞાસાની શરૂઆત થાય છે.(1)

જગતનો જન્મ (ઉત્પત્તિ- સ્થિતિ-પ્રલય) થવામાં જે કારણ-રૂપ છે, તે "બ્રહ્મ" છે. (2)

શાસ્ત્રો માં  "બ્રહ્મ" ને જગતના "કારણ" કહ્યા છે .(3)

તે બ્રહ્મ સમસ્ત જગતમાં "વ્યાપક"  હોવાને લીધે જગતનું "ઉપાદાન -કારણ" છે. (4)

ઈક્ષ (સૌથી પહેલાં એક "સત" હતું)- એવો ઉપનિષદમાં શબ્દ છે -એટલે -(સાંખ્યો કહે છે તેમ)

"શબ્દ-પ્રમાણ-રહિત" એવી  "પ્રધાન" (પ્રકૃતિ) જગતનું કારણ ના હોઈ શકે અને નથી. (5)

"ગૌણ રીતે -એ શબ્દનો પ્રયોગ "પ્રકૃતિને" માટે કરાયો છે" એમ કોઈ કહે તો તે- બરાબર નથી.  

કારણ કે ત્યાં "આત્મ" શબ્દ વપરાયેલો  છે.(6)

બ્રહ્મ-અથવા-પરમાત્મામાં નિષ્ઠા ધરાવનારાનો જ  "મોક્ષ" બતાવવામાં આવ્યો છે.(7)

"આત્મા"  શબ્દનો અર્થ "પ્રકૃતિ" કરી શકાય નહિ,કારણકે પ્રકૃતિ ત્યાગવા યોગ્ય મનાઈ છે,"આત્મા"  નહિ- (8)

વળી,"સ્વ-માં વિલીન થવાનું" એવું પણ કહ્યું છે. (9)

 "પરમ-સત્ય" (બ્રહ્મ,પરમાત્મા કે ચેતન) ને જ જગતનું "કારણ" બતાવી (10)

ઉપનિષદો (શ્રુતિ) માં- આ જ હકીકતનું  સમર્થન)  કર્યું છે.(11)

વળી,"આનંદ" શબ્દનો ઉલ્લેખ છે -કે જે -પરમાત્માનો જ વાચક છે.(12)

જો કોઈ વિકારાત્મક શબ્દ બ્રહ્મ માટે કર્યો હોય તો તે સાચો નથી કારણકે-બ્રહ્મ આનંદમય જ છે (13)

શ્રુતિમાં બ્રહ્મ-ને એ "આનંદ"નો  હેતુ કહી બતાવ્યો છે (14)

અને મંત્રોમાં વર્ણવાયેલા એ "બ્રહ્મ"નું  જ અહીં સમર્થન કરવામાં આવે છે. (15)

બ્રહ્મ કે પરમાત્માથી  જુદો-એ જીવાત્મા આનંદમય હોઈ શકે નહિ,

કારણ કે- આગળ આવી ગયેલા બ્રહ્મ ના વર્ણનથી પણ આ પુરવાર થઇ શકે નહિ..(16)

જીવાત્મા તથા પરમાત્મા એકમેકથી જુદા છે એવું પણ બતાવવામાં આવ્યું છે (17)

વળી,"કામના" નો ઉલ્લેખ હોવાથી "અનુમાન" થી કલ્પિત એવી "જડ પ્રકૃતિ" ને

"આનંદમય" કહી શકાય નહિ (18)

એ ઉપરાંત અહી એ જીવાત્માનું -"આનંદમય" (પરમાત્મા) સાથેનું સંમિલન શ્રુતિ બતાવે છે.(19)

અંતરમાં રહેનાર હિરણ્યમય-પુરૂષ-એ બ્રહ્મ છે.અને એ બ્રહ્મના ધર્મનો ઉપદેશ આપેલો છે.(20)

અને ભેદનો ઉલ્લેખ કરાયેલો હોવાથી -બ્રહ્મ એ -અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ થી જુદા છે. (21)

આકાશ શબ્દ બ્રહ્મ નો જ વાચક છે.

કારણ કે તે આકાશ માં  બ્રહ્મ નાં જ લક્ષણો બતાવવામાં આવ્યાં છે.(22)

આ રીતે જ "પ્રાણ"  નાં લક્ષણો બ્રહ્મ ને જ લાગુ પડી શકે છે (23)

"જ્યોતિ" ના ચાર પાદ કહી બતાવ્યા છે  માટે "જ્યોતિ" શબ્દ બ્રહ્મનો વાચક છે.(24)

જો -છંદના (ગાયત્રી-વગેરે છંદ) ઉલ્લેખને લીધે.-બ્રહ્મ ના ચાર પાદનું વર્ણન નથી એવું માનીએ.  

તો તે બરાબર નથી.કેમ કે- એવા વર્ણન દ્વારા બ્રહ્મ માં ચિત્ત (મન) નું સમર્પણ બતાવવામાં આવ્યું છે

વળી-એવું વર્ણન બીજે પણ જોવા મળે છે.(25)

આમ, માનીએ તો જ- ભૂતાદિને પાદ માની શકાય છે. અને તે એવું જ છે.(26)

જો.  ઉપદેશમાં ભેદને લીધે છંદો એ બ્રહ્મ ના વાચક ના હોય-એમ કહેવું બરાબર નથી,

કારણ કે વર્ણન બે જુદી જાતનું અને વિરોધી લાગતું -હોવા છતાં પણ એમાં કોઈ વિરોધ નથી.(27)

"પ્રાણ" શબ્દને પણ ઉપર પ્રમાણે -વિચારવાથી એવું જ જણાય છે.(28)

જો કોઈ કહે -કે-વક્તાનો પોતાને જ પ્રાણ તરીકે કહી બતાવે છે એથી;

"પ્રાણ"  શબ્દ એ બ્રહ્મનો વાચક નથી,તો એમ કહેવું -તે યોગ્ય નથી -કારણ કે

આ પ્રકરણમાં અધ્યાત્મ (બ્રહ્મ) સંબંધી ઉપદેશની જ મુખ્ય છે.(29)

જે-પોતાને પ્રાણ કહે છે તે, તો - વામદેવની જેમ શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી જ કહે છે.(30)

જો કોઈ એમ કહે કે-જીવાત્મા તથા પ્રાણનાં "લક્ષણ" જોવા મળે છે માટે.

"પ્રાણ" શબ્દ પરમાત્માનો વાચક નથી. તો તે યોગ્ય નથી, કેમ કે એવું માનવાથી ત્રિવિધ ઉપાસનાનો

પ્રસંગ ઊભો થશે. પણ સર્વે "લક્ષણો" તો  બ્રહ્મના જ  છે. અને અહીં માત્ર,બ્રહ્મનાં લક્ષણો કહેવામાં આવ્યા છે એટલે "પ્રાણ" શબ્દ દ્વારા "બ્રહ્મ" જ  કહેવા માગે છે. (31)


અધ્યાય ૧ - પાદ ૧-સમાપ્ત



અધ્યાય -1- પાદ -2


વેદ-વગેરે બધા જ્ઞાનગ્રંથોમાં પ્રસિદ્ધ પર"બ્રહ્મ" નો જ  ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.(1)

સદગુણો કે ગુણધર્મો એ બ્રહ્મ (પરમાત્મા) ને જ લાગુ પડે છે  (2)

પરંતુ જીવાત્મામાં એવા ગુણો ના હોવાથી,શરીર ધારી - જીવાત્મા એ "બ્રહ્મ" નથી. (3)

એ વર્ણનમાં બ્રહ્મ(ઉપાસ્ય દેવ)ને પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય કહ્યા છે ને જીવાત્માને પ્રાપ્ત કરનાર કહ્યો છે (4)

"શબ્દ"નો ભેદ હોવાને લીધે પણ.(5)

અને સ્મૃતિપ્રમાણથી પણ.

જો બ્રહ્મ એ હૃદયરૂપી નાનકડા સ્થાનવાળા છે, તથા તે અત્યંત નાના બતાવ્યા છે માટે,

તે બ્રહ્મ (પરમાત્મા) ના હોઈ શકે-તેમ કહેવું તે યોગ્ય નથી.

કારણ કે શરીરમાં તે બ્રહ્મ ની ઉપલબ્ધિ હૃદયપ્રદેશમાં થઇ શકે તેવી અપેક્ષાથી એમ કહેવામાં આવ્યું છે.

ને તે બ્રહ્મ તો આકાશની પેઠે સર્વત્ર છે વ્યાપક હોવાથી આમ કહેવું યોગ્ય પણ છે.(7)

જો તે બ્રહ્મને  સુખદુઃખનો ભોગ પણ કરવો પડતો હશે. તો એવું કહેવું બરાબર નથી.

કારણકે-જીવાત્મા કરતાં બ્રહ્મમાં (પરમાત્મામાં) વિશેષતા છે (8)

ચર અને અચર સૌને ગ્રહણ કરવાને લીધે તે (બ્રહ્મ) ભોજન કરનારા પણ છે.(9)

પ્રકરણથી પણ.(10)

હૃદયરૂપી ગુફામાં પ્રવેશેલા બંને - એ-જીવાત્મા ને પરમાત્મા જ છે.

બીજે ઠેકાણે પણ એવું જ જોવા મળે છે તેથી.(11)

બંનેનાં જુદાં જુદાં વિશેષણો કે લક્ષણો બતાવવામાં આવ્યા છે. (12)

નેત્રમાં દેખાનાર કહ્યા છે તે પરમાત્મા જ છે (13)

ઉપનિષદમાં અનેક ઠેકાણે બ્રહ્મને માટે સ્થાનાદિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે (14)

નેત્રમાં દેખાનાર પુરૂષને સુખસ્વરૂપ અથવા આનંદયુક્ત બતાવવામાં આવ્યા છે (15)

ઉપનિષદના ગૂહ્યાતિગૂઢ જ્ઞાનને સાંભળનારા બ્રહ્મજ્ઞાનીની જે ગતિ કહેવામાં આવી છે (16)

બીજા કોઈની નેત્રમાં નિરંતર સ્થિતિ ના હોવાથી અને અમૃતત્વ જેવા ગુણધર્મોનો બીજા કોઈની અંદર સંભવ નહિ હોવાથી પરમાત્માથી અતિરિક્ત બીજું કોઈ પણ "નેત્રમાં દેખાનાર પુરૂષ" તરીકે  નથી.(17)

આધિદૈવિક અને આધ્યાત્મિક જેવા સઘળા પદાર્થોમાં અંતર્યામી કહ્યા છે તે બ્રહ્મ જ છે.

ત્યાં એ બ્રહ્મના જ ગુણધર્મોનું વર્ણન કરેલું છે.(18)

"સાંખ્ય" દ્વારા પ્રતિપાદિત "પ્રધાન અથવા જડ પ્રકૃતિ" અંતર્યામી નથી.

આ પ્રકરણમાં દર્શાવેલા દૃષ્ટાપણાના ને બીજા ધર્મ પ્રકૃતિના નથી (19)

શરીરમાં રહેનારો જીવાત્મા -પણ અંતર્યામી નથી કારણ કે માધ્યંદિની તથા કાણ્વ, બંને શાખાવાળા.

આ જીવાત્માને અંતર્યામીથી ભિન્ન માનીને -અભ્યાસ કરે છે.(20)

"અદૃશ્યતા" આદિ ગુણવાળા પરમાત્મા જ છે. સર્વજ્ઞતા જેવા એમના જ ધર્મોનું વર્ણન છે (21)

પરમાત્મા સંબંધી વિશેષણો વપરાયાં હોવાથી તથા જીવાત્મા તેમ જ પ્રકૃતિથી એમને અનોખા કહી બતાવ્યા છે. માટે  પણ  બીજાં બંને,

જીવાત્મા અને પ્રકૃતિ, "અદૃશ્યતા" આદિ લક્ષણથી યુક્ત જગતના કારણરૂપ ના કહી શકાય.(22)

ઉપનિષદમાં માત્ર બ્રહ્મ ના જ વિરાટ વિશ્વરૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે (23)

"વૈશ્વાનર" નામથી પરમાત્માનું જ વર્ણન કરાયલું છે. કારણકે-ત્યાં

એ વર્ણનમાં આત્મા જેવા સાધારણ શબ્દો કરતાં વિશેષ શબ્દ -વૈશ્વાનર -નો ઉપયોગ કરાયો છે (24)

સ્મૃતિ (ગીતા-વગેરે) નું વિરાટ સ્વરૂપનું વર્ણન,શ્રુતિ (ઉપનિષદ -વગેરે) વચનનું "અનુમાન કરાવનારૂં"

તે જ - વૈશ્વાનર પરમાત્મા છે અને એવી પ્રતીતિ કરાવનાર વૈશ્વાનર એ પરમાત્મા જ છે.(25)

જો- શબ્દાદિ કારણથી -વૈશ્વાનર શબ્દ અગ્નિના અર્થમાં વિશેષ રૂપે વપરાયો છે

અને આ મંત્રોમાં અગ્નિને વૈશ્વાનરનો અંગરૂપે કહેવામાં આવ્યા છે એથી.

અને વળી,ઉપનિષદમાં વૈશ્વાનરને શરીરની અંદર રહેલો કહ્યો છે

એટલા માટે-વૈશ્વાનર શબ્દ પરમાત્માને માટે નથી વપરાયો -એવી દલીલ બરાબર નથી.

કારણ કે વૈશ્વાનરમાં "બ્રહ્મ-દૃષ્ટિ" કરવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

જઠરાગ્નિનું વિરાટ સ્વરૂપનું વર્ણન શક્ય નથી એથી અને આ વૈશ્વાનરને "પુરૂષ" નામ આપીને,

તેનું અધ્યયન  કરાય છે.(26)

એટલા માટે  જ દેવતાઓ  તેમજ ભુતસમુદાય પણ વૈશ્વાનર નથી.(27)

વૈશ્વાનર શબ્દને સાક્ષાત પરબ્રહ્મનો વાચક માનવામાં કોઈ વિરોધ નથી.

આચાર્ય જૈમિનિએ પણ એવો અભિપ્રાય આપેલો છે.(28)

પરમાત્માનું પ્રાકટ્ય થાય છે માટે -પણ વિરોધ હોઈ શકે નહિ,એવું,આચાર્ય આશ્મરથ્ય માને છે.(29)

પરમાત્માનું વિશાળ રીતે સ્મરણ કરવા એમનો દેશવિશેષ સાથે સંબંધ દર્શાવવામાં.

કોઈ વિરોધ નથી દેખાતો- એવું-આચાર્ય બાદરિ માને છે.(30)

પરમાત્મા અનંત ઐશ્વર્ય શક્તિથી સંપન્ન છે,એવું પણ-જૈમિનિ માને છે.

કારણ કે-એવો જ અભિપ્રાય  બીજી શ્રુતિ પણ પ્રકટ કરે છે.(31)

આ વિષયમાં, આ ગ્રંથમાં આ પરમાત્માને (બ્રહ્મને) એવા જ પ્રતિપાદન કરાય છે.(32)


અધ્યાય ૧ - પાદ- ૨ -સમાપ્ત



અધ્યાય -1-પાદ -3


સ્વર્ગ તથા પૃથ્વી અને બીજા બધાના જે આધાર છે તે બ્રહ્મ (પરમાત્મા) જ છે.

કારણ કે ત્યાં તેમના માટે "આત્મા" શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.(1)

વળી,એ બ્રહ્મ તે  મુક્ત પુરૂષોનું પરમ પ્રાપ્ત સ્થાન છે- એવું કહેવામાં આવ્યું છે (2)

અનુમાન દ્વારા કલ્પિત પ્રધાન (પ્રકૃતિ) પૃથ્વી વગેરેનો કોઈ આધાર ના હોઈ શકે.

કારણ કે-તેનું પ્રતિપ્રાદન કરનારો કોઈ શબ્દ નથી (3)

પ્રાણ (શરીર) ધારી જીવાત્મા ને (4)

પરમાત્માથી જુદો કહી બતાવ્યો છે.(5)

તેથી,અહીં જે પ્રકરણ છે તે બ્રહ્મ નું (પરમાત્માનું) જ છે (6)

શરીરમાં એકની (આત્માની) "સાક્ષી રૂપે સ્થિતિ" કહી છે

ને બીજા (શરીર) દ્વારા સુખદુઃખ રૂપી ફળોનો ઉપભોગ કહી બતાવવામાં આવ્યો છે (7)

ભૂમા (વિરાટ-અનંત) બ્રહ્મ જ છે -કેમ કે એને "પ્રાણ" શબ્દથી કહેવાતા જીવાત્માથી પણ.

ઉપર બતાવેલ છે  (8)

ભૂમા (વિરાટ-અનંત) ના જે ધર્મો બતાવવામાં આવ્યા છે તે ધર્મો પરમાત્માને જ લાગુ પડી શકે છે (9)

"અક્ષર" શબ્દ પરમાત્માનો જ વાચક છે.એને આકાશપર્યંત સમસ્ત જગતને ધારણ કરનારો કહ્યો છે (10)

વળી,એ અક્ષર સૌની ઉપર શાસન કરે છે એવું  (પણ) કહ્યું છે (11)

અહીં અક્ષરમાં પ્રધાનાદિ (પ્રકૃતિ-વગેરે) નાં લક્ષણોનું નિરાકરણ કરવામાં આવ્યું છે (12)

ઈક્ષને (પરમ પુરૂષને)  ક્રિયાનું કર્મ બતાવ્યું છે તેથી -એ પરમાત્મા જ છે(13)

"દહર"  (નાનો કે-સૂક્ષ્મ?) શબ્દ દ્વારા જે જ્ઞેય (બ્રહ્મ) વસ્તુનું વર્ણન કરાયું છે તે પણ પરમાત્મા જ છે.

કારણકે- કે એની પછીના શબ્દોથી એ સિદ્ધ થાય છે.(14)

(બ્રહ્મમાં) ગતિનું વર્ણન અને (બ્રહ્મવાચક) એવો  શબ્દ હોવાથી ,

વળી,બીજે સ્થળે એવું વર્ણન જોવામાં આવ્યું  છે અને.

એ,વર્ણનમાં આવેલાં લક્ષણ પણ બ્રહ્મનાં છે માટે દહર નામથી બ્રહ્મનું જ વર્ણન છે.(15)

"દહર" (નાનો કે સૂક્ષ્મ?) માં સમસ્ત બ્રહ્માંડને ધારણ કરવાની શક્તિ બતાવી હોવાથી.

અને,એના એવા મહિમાનું આ પરમાત્મામાં દર્શન -બીજેથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે (16)

તે બ્રહ્મ-પરમાત્માના અર્થમાં પ્રસિદ્ધ હોવાથી.(17)

જો, બીજાનો અથવા જીવાત્માનો સંકેત હોવાને લીધે.

એનો જ દહર (નાનો કે સૂક્ષ્મ?)  નામથી ઉલ્લેખ કરાયેલો છે,તો એમ કહેવું યોગ્ય નથી.

કારણકે-ત્યાં કહેલા લક્ષણો જીવાત્મામાં સંભવ નથી (18)

જો,એની પછીના વર્ણન પરથી "દહર" (નાનો કે સૂક્ષ્મ?) શબ્દ જીવાત્મા માટે વપરાયો છે

એવું સાબિત થાય છે-તેવું કહેવું પણ ઠીક નથી,

કારણકે-એ સ્થળે જેનું વર્ણન કરાયું છે તે "પોતાના શુદ્ધ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત આત્મા" છે.(19)

એટલે (જીવાત્માને લક્ષ્ય કરીને કરાયલો) તે સંકેત,કોઈ બીજાજ કારણથી કરાયલો છે.(20)

જો,ઉપનિષદમાં  દહર ને નાનો (કે સૂક્ષ્મ?) બતાવવામાં આવ્યો છે માટે,એવું માનવું યોગ્ય છે.

અને તેના માટે આગળ કહેવાઈ ગયું છે.(21)

એ જીવાત્મા-એ (પરમાત્મા નું) અનુકરણ કરવાને લીધે એમ કહ્યું છે.(22)

આ  ઉપરાંત એ વાત સ્મૃતિમાં પણ જણાવેલી છે.(23)

(શ્રુતિમાં) આવેલા-એ શબ્દથી જ નાના (અંગુષ્ટ કે સૂક્ષ્મ?) પરિમાણવાળો

પુરૂષ-પરમાત્મા જ છે એવું પુરવાર થાય છે.) (24)

હૃદયમાં પરમાત્મા ની સ્થિતિ કહી હોવાથી, તે તે બ્રહ્મ ને જાણવાની, અપેક્ષાથી,

અને બ્રહ્મજ્ઞાન ને જાણવામાં મનુષ્ય નો અધિકાર હોવાથી,મનુષ્યના શરીરમાં,

એ પરમપુરૂષ પરમાત્માને અંગુષ્ઠના-કે-નાના (કે સૂક્ષ્મ?) પરિમાણવાળા કહ્યા છે,(25)

આચાર્યશ્રેષ્ઠ મહર્ષિ બાદરાયણનો અભિપ્રાય એવો છે કે -મનુષ્યની ઉપરની કોટિના - દેવાદિનો.  

પણ (બ્રહ્મ-જ્ઞાન નો) અધિકાર છે. એમને વેદજ્ઞાનની મદદથી બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિની સંભાવના છે (26)

જો યજ્ઞ જેવાં કર્મોમાં -બ્રહ્મજ્ઞાનથી વિરોધ વસ્તુ દેખાય છે,તો એવું નથી સમજવાનું. કારણકે -

એમની (બ્રહ્મની)  દ્વારા એક સાથે અનેક સ્વરૂપો ધારવાનું શક્ય હોવાથી શાસ્ત્રોમાં એવું દેખાય છે.(27)

જો કહેતા હો કે-વેદવચનમાં બ્રહ્મજ્ઞાન થી વિરોધ વસ્તુ દેખાય છે-તો એવું કહેવું -યોગ્ય નથી લાગતું.

કારણ કે એ વેદવચનથી જ દેવાદિ અને જગતની ઉત્પત્તિ થાય છે.

પ્રત્યક્ષ અને અનુમાન બંને પ્રમાણોથી અથવા શ્રુતિ તથા સ્મૃતિ બંને દ્વારા એની સિદ્ધિ થાય છે.(28)

એથી જ-વેદની નિત્યતા છે.(29)

અને,નામ તથા રૂપ પહેલાંની પેઠે જ એક સરખાં હોવાથી,ફરી આવૃત્તિ થતાં પણ,કોઈ વિરોધ નથી

કારણ કે શ્રુતિમાં એવું જ વર્ણન જોવા મળે છે અને સ્મૃતિનો અભિપ્રાય પણ એવો જ છે.(30)

આચાર્ય જૈમિની -મધુવિદ્યા વિગેરેમાં-દેવોનો અધિકાર નથી માનતા.

પણ એનો સંભવ નથી-કારણકે(31)

જ્યોતિર્મય લોકોમાં દેવોની સ્થિતિ છે.(32)

પરંતુ,બાદરાયણ આચાર્ય-દેવાદિના અધિકારનું અસ્તિત્વ સ્વીકારે છે.

કેમ કે -શ્રુતિમાં એમના અધિકારનું  વર્ણન છે માટે.(33)

એ હંસોના મુખથી પોતાનો અનાદર સાંભળીને રાજા જાનશ્રુતિના મનમાં શોક થયો -તે પછી.

રૈકવ મુનિ પાસે બ્રહ્મવિદ્યા માટે દોડી ગયો. એથી રૈકવે એને શૂદ્ર કહીને સંબોધ્યા.

એથી રૈકવ મુનિની સર્વજ્ઞતા સૂચિત થાય છે.(34)

જાનશ્રુતિ ક્ષત્રિય હતો. એવું ઉપનિષદમાં આવેલાં લક્ષણો પરથી જણાય છે તેથી અને પાછળથી બતાવેલા

ચૈત્રરથના સંબંધથી ક્ષત્રિયત્વસૂચક ચિન્હ કે પ્રમાણ પ્રાપ્ત થાય છે.(35)

પણ,ઉપનયનાદિ સંસ્કારોને આવશ્યક માનવામાં આવ્યા છે માટે અને.  

શૂદ્રના જીવનમાં એ સંસ્કારોનો અભાવ હોય છે.(36)

શિષ્યમાં શૂદ્રત્વનો ભાવ નક્કી કરવા માટે આચાર્યની પ્રવૃત્તિ દેખાય છે.(37)

શૂદ્રને માટે વેદના તથા સ્મૃતિના વચનથી શ્રવણ અધ્યયન અને અર્થ કે રહસ્યજ્ઞાનનો નિષેધ કરેલો છે.(38)

એમની અંદર જગત રમી રહ્યું છે અને એમના ભયથી સૌ કંપે છે (39)

જ્યોતિ શબ્દ પરમાત્માનો જ વાચક છે.શ્રુતિમાં પરમાત્માને માટે એનો પ્રયોગ જોઈ શકાય છે (40)

આકાશ શબ્દ પરમાત્માનો જ વાચક છે,એને નામરૂપાત્મક જગતથી ભિન્ન કહ્યું છે(42)

સુષુપ્તિમાં અને મૃત્યુદશામાં પણ.જીવાત્મા અને પરમાત્માનું ભેદવાળું વર્ણન હોવાથી.(42)

પરમાત્માને  માટે-પતિ, પરમપતિ, પરમ મહેશ્વર જેવા  શબ્દોનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો  છે.(43)


અધ્યાય ૧ - પાદ ૩-સમાપ્ત



અધ્યાય -1-પાદ -4


જો કોઈ એમ કહે કે- અનુમાન કલ્પિત (પ્રકૃતિ) પણ  એક શાખા (સાંખ્ય )વાળાના અભિપ્રાય અનુસાર વેદપ્રતિપાદિત છે,તો એ યોગ્ય નથી.

કારણ કે શરીર -શબ્દ-અહીં રથના રૂપકમાં આવીને "અવ્યક્ત શબ્દ"થી ગ્રહણ કરાય છે.

વળી,શ્રુતિમાં એ વાત જોઈ શકાય છે.(1)

પરંતુ સૂક્ષ્મ શરીર ગ્રહણ કરાય છે,પરમધામના પ્રવાસમાં એને જ રથ તરીકે માનવાનું ઉચિત છે (2)

એ પરમાત્માને અધીન હોવાથી એ (પ્રકૃતિ) સાર્થક છે.(3)

વેદમાં પ્રકૃતિને "જ્ઞેય"  કહી નથી  (4)

જો કોઈ એમ કહે કે-વેદ પ્રકૃતિને "જ્ઞેય" કહી બતાવે છે. તો તેમ કહેવું  યોગ્ય નથી.

કારણ કે -જ્ઞેય એ પરમાત્મા જ છે. એ "પ્રકરણ" પરથી એ સમજી શકાય છે.(5)

ત્રણેનો જ  એવી રીતે જ્ઞેયરૂપે ઉલ્લેખ કરાયો છે,કે જે  પણ એક પ્રશ્ન છે (6)

મહત્ શબ્દની જેમ એને પણ બીજા અર્થમાં લેવાનું અયોગ્ય છે (7)

કોઈ જાતની વિશેષતાનો ઉલ્લેખ નહિ હોવાથી. 'ચમસ’ની જેમ એને બીજા અર્થમાં પણ લઈ શકાય છે.(8)

તેજ (જ્યોતિ) આદિ ત્રિવિધ તત્વોની કારણભૂતા (પ્રકૃતિ) પરમાત્માની પરમ"શક્તિ"ની વાચક છે.  

કારણ કે  એક શાખાવાળા  તેનું એવી રીતે  અધ્યયન કરે છે.(9)

પ્રકૃતિ ને રૂપક માનીને એના ત્રિવિધ રૂપની કલ્પનાથી ઉપદેશ કરવામાં આવ્યો છે તેથી.  

પણ મધુ વિગેરેની જેમ  વિરોધ થતો નથી  (10)

સંખ્યા બતાવી હોવા છતાં પણ  એ સંખ્યા બીજા અનેક ભાવોને દર્શાવનારી હોવાથી  અને  ત્યાં એનાથી વધારેનું પણ વર્ણન હોવાથી (તે સાંખ્ય શાસ્ત્રોક્ત તત્વોની) ગણના નથી. (11)

પાછળના વાક્યથી - પ્રાણ તથા ઈન્દ્રિયો-શબ્દ જ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. (120

બીજી એક શાખામાં અન્નનું વર્ણન ના હોવાથી જ્યોતિષ દ્વારા સંખ્યાની પૂર્તિ થઈ શકે છે.(13)

આકાશ -આદિ - કોઈપણ ક્રમથી રચાતા કે પ્રાદુર્ભાવ પામતા પદાર્થોમાં "કારણ"રૂપે તો  

સર્વત્ર એક જ વેદાંતવર્ણિત "પરમાત્મા" નું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે એથી.(14)

આગળપાછળનાં વચનોને સારી રીતે એકઠાં કરીને અથવા એમના પૂર્વાપર સંબંધને સમજીને (15)

સૃષ્ટિરૂપી કર્મ જડચેતનાત્મક સમસ્ત જગતનું વાચક છે તેથી એના કર્તા પરમાત્મા જ છે (16)

જો કોઈ એમ કહે કે- જીવ તથા મુખ્ય પ્રાણનાં બોધક લક્ષણ મળે છે તેથી પ્રાણસહિત જીવ જ જ્ઞેય હોવો

જોઈએ.અને  પરમાત્મા જ્ઞેય નથી તો  એની સ્પષ્ટતા થઈ ચૂકી છે.(17)

આચાર્ય જૈમિની જણાવે છે કે-જીવાત્મા તથા મુખ્ય પ્રાણનું વર્ણન બીજા જ પ્રયોજનથી કરાયેલું છે.

પ્રશ્ન અને ઉત્તરથી પણ એ જ સિદ્ધ થાય છે તેથી અને કાણ્વ શાખાવાળા પણ એમ કહે છે (18)

પૂર્વા પર વાક્યોના સમન્વયથી (19)

એ પ્રકરણમાં જીવાત્મા તથા મુખ્ય પ્રાણના લક્ષણોનું વર્ણન પરમાત્માને જ જગતના કારણ બતાવવા

કરાયું છે. એવું માનવાથી જ પહેલાંની પ્રતિજ્ઞાની સિદ્ધિ થાય છે

વળી એવું આચાર્ય આશ્મરથ્યનું પણ મંતવ્ય છે.(20)

શરીરને છોડીને પરલોકમાં જનારા જ્ઞાનીનું,એવું,પરમાત્મામાં વિલીન થવાનું બીજે ઠેકાણે પણ કહ્યું છે

તેથી આચાર્ય ઔડુલોમિ પણ એમ માને છે.(21)

પ્રલય સમયે સંપૂર્ણ જગતની સ્થિતિ  પરમાત્મામાં જ થાય છે-એવું. આચાર્ય કાશકૃત્સ્ન માને છે.(22)

ઉપાદાન કારણ પણ પરમાત્મા જ છે,એવું માનવાથી જ શ્રુતિના પ્રતિજ્ઞા-વાક્યો તથા

દૃષ્ટાંત-વાક્યોની સંગતિ સધાય (23)

વળી,ચિંતન અથવા સંકલ્પપૂર્વક સૃષ્ટિની રચનાનું વર્ણન પણ છે (24)

ઉપનિષદ સ્વયં પોતાના શબ્દો દ્વારા- ઉપાદાન ને નિમિત્ત બંને કારણ હોવાની પુનરાવૃત્તિ કરે છે (25)

પોતે જગતના રૂપે પ્રકટે છે એવું વર્ણન છે .(26)

ઉપનિષદમાં એ -પરમાત્મા જગતરૂપે પરીણમ્યા છે એવો ઉલ્લેખ કર્યો છે .(27)

કારણ કે-યોનિ શબ્દ પણ કહેવામાં આવેલો છે.(28)

આ સ્પષ્ટીકરણ દ્વારા સઘળા પૂર્વપક્ષના પ્રશ્નોના પ્રત્યુત્તર આપી દેવાયા (29)


અધ્યાય ૧ -પાદ- ૪-સમાપ્ત



અધ્યાય -2-પાદ -1


જો કોઈ એમ કહે કે-"પ્રધાન"ને "જગતનું કારણ" ના માનવાથી

સાંખ્ય-સ્મૃતિને માન્યતા "ના" આપવાનો દોષ પેદા થશે. તો એવું માનવાનું બરાબર નથી.

કારણકે-એ (સાંખ્ય) ને માન્યતા આપવાથી બીજી સ્મૃતિઓને માન્યતા ના આપવાનો દોષ પેદા થશે (1)

અને. બીજા સ્મૃતિકારોના અભિપ્રાયમાં "પ્રધાન કારણ-વાદ" જોવા મળતો નથી (2)

આ વિચારધારા દ્વારા યોગશાસ્ત્ર પ્રત્યુત્તર મળી જાય છે.(3)

"ચેતન બ્રહ્મ" એ  "જગતનું કારણ" નથી.

કારણકે-આ "કાર્યરૂપ જગત" એનાથી વિલક્ષણ (જુદું) કે "જડ" છે.

અને એ (જગત) નું જડ હોવું. તે શબ્દ (કે વેદપ્રમાણ) થી પુરવાર થાય છે.(4)

પરંતુ. તે તત્વો (પંચમહાભૂત-વગેરે) ના અભિમાની દેવતાઓનું વર્ણન છે અને એ વાત

વિશેષ શબ્દોના પ્રયોગને લીધે તથા એ તત્વોમાં દેવતાઓના પ્રવેશનું વર્ણન હોવાને લીધે સિદ્ધ થાય છે. (5)

પરંતુ,દૃશ્ય (ઉપાદાનથી વિલક્ષણ) વસ્તુનું વર્ણન પણ જોવા મળે છે.(6)

જો કોઈ એમ કહે કે-એવું (દૃશ્ય-કે જગત) માનવાથી અસત્-કાર્ય-વાદ (જેની સત્તા નથી)

એવી વસ્તુની ઉત્પત્તિનો સંજોગ પેદા થશે.

તો એવું માનવું નહિ,કારણ કે અસત્ શબ્દ ત્યાં પ્રતિષેધમાત્રનો (પૂર્ણ અભાવનો) બોધક છે.(7)

વળી,એવું માનવાથી પ્રલયકાળમાં પરમાત્માને

એ જગતના જડત્વ (તથા સુખદુઃખાદિ ધર્મો) થી સંપન્ન માનવાનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થશે.

તેથી, એ માન્યતા બરાબર નથી લાગતી.(8)

ઉપર કહેલા  શ્રુતિના સિદ્ધાંતમાં -એ સૂત્રની શંકામાં દર્શાવેલા દોષો નથી.

કારણકે એવાં પણ દ્દષ્ટાંતો જોવા મળે છે.(9)

એમના પોતાના જ પક્ષમાં ઉપર્યુક્ત બધા દોષો પેદા થાય છે એટલા માટે પણ.(10)

જો કોઈ એમ કહે  કે-તર્કથી  પ્રતિષ્ઠા ના થાય તો પણ.

બીજી રીતે (અનુમાન દ્વારા)  "કારણ"નો નિર્ણય કરવો જોઈએ.  

તો એ અવસ્થામાં પણ મોક્ષની પ્રાપ્તિ ના થવાનો પ્રસંગ ઉભો થશે.(11)

આ વિવેચન (કે સિદ્ધાંત) દ્વારા શિષ્ટ પુરૂષોએ

"અસ્વીકૃત બીજા બધા જ સિદ્ધાંતો" (કે મતો) નો   "પ્રતિવાદ" કર્યો છે. .(12)

જો  કોઈ એમ કહે કે-પરમાત્માને જગતના કારણ માનવાથી

એમનામાં  "ભોક્તાપણા"નો પ્રસંગ પેદા થશે-અને એથી-

જીવ અને ઈશ્વરનો ભેદ સિદ્ધ નહિ થાય અને જીવ તથા જડ વર્ગનો ભેદ પણ સિદ્ધ નહિ થાય

તો એવું કહેવું બરાબર નથી.કારણ કે લોકમાં જેવો ભેદ દેખાય છે તેવો-"હોઈ" શકે છે.(13)

"આરંભણ" શબ્દાદિને લીધે-"કાર્ય"ની "કારણ" થી અનન્યતા સિદ્ધ થાય છે (14)

"કારણ" માં "શક્તિ-રૂપે" કાર્યની સત્તા હોવાથી જ-એની ઉપલિબ્ધ થાય છે

તેથી,સિદ્ધ થાય છે કે -જગત (કાર્ય) -એ -પોતાના "કારણ-પરમાત્મા"માં "શક્તિ" રૂપે સદા રહેલું છે.(15)

કાર્યનું. સત્ હોવાનું શ્રુતિમાં કહેલું છે એથી પણ.(16)

જો કોઈ એમ કહે કે-બીજી શ્રુતિમાં જગતને  ઉત્પત્તિ પહેલા અસત્ બતાવ્યું હોવાથી

કાર્ય કારણમાં રહેલું હોવાનું સિદ્ધ નથી થતું,તો એવું નથી.

કારણ કે એવું કથન તો "ધર્માન્તર" ની અપેક્ષાથી છે. આ વાત "અંતિમ-વાક્ય" દ્વારા સિદ્ધ થાય છે (17)

યુક્તિથી અને બીજા શબ્દોથી પણ એ વાતને સમર્થન સાંપડે છે. (18)

સુતરમાં વસ્ત્રની જેમ  (19)

અને જેવી રીતે પ્રાણ તથા ઈન્દ્રિયોમાં (20)

પરમાત્મા જ જીવ બનીને પ્રકટે છે એવું કહેવાથી

પરમાત્મામાં પોતાનું "હિત કરવાનો અને અહિત કરવાનો"  દોષ આવી શકે છે. (21)

પરંતુ પરમાત્મા જીવ કરતાં અધિક છે.

કારણકે-પરમાત્મા તથા જીવાત્માનો ભેદ બતાવવામાં આવ્યો છે  (22)

તથા જડ (જીવાત્મા) અને  ચેતન (પરમાત્મા)  જુદા છે માટે,

જીવાત્મા તથા પરમાત્માનો- એ ભેદ એકદમ સિદ્ધ નથી થતો.(23)

જો કોઈ એમ કહે કે-સંસારમાં પદાર્થો બનાવવા માટે "સાધન-સામગ્રી" દેખાય છે,

પરંતુ પરમાત્મા પાસે તો કોઈ એવી "સાધન-અમગ્રી" નથી માટે-તે  પરમાત્મા જગતના કર્તા નથી.  

તો એવું કહેવું બરાબર નથી કારણ કે.

દૂધની જેમ પરમાત્માને અન્ય સાધનોની જરૂર રહેતી નથી (24)

દુનિયામાં પરમાત્મા એ  "દેવો" વગેરેની  જેમ જન્મ પામ્યા (અવતાર લીધો) એમ કહેવામાં પણ.(25)

એ પરમાત્મા જગતના રૂપમાં પૂર્ણપણે પરિણામ  પામ્યા એવી માન્યતાનો દોષ પેદા થશે.  

અથવા એમને અવયવરહિત દર્શાવનારાં શ્રુતિનાં વચનોનો વિરોધ થશે.(26)

કારણકે- શ્રુતિ દ્વારા સિદ્ધ થયેલું છે કે પરમાત્મા જગતના "કારણ" હોવા છતાં પણ નિર્વિકાર છે.

માટે,પરમાત્માના "સ્વરૂપ-નિર્ણય" માં વેદવચન જ પ્રમાણ છે (27)

એ ઉપરાંત (જીવ માં રહેલા અવયવરહિત) આત્મામાં પણ એવી વિચિત્ર સૃષ્ટિ દેખાય છે.(28)

તેથી,એમના જ પક્ષમાં એવો દોષ પેદા થાય છે .(29)

વળી,પરમાત્મા સર્વે "શક્તિ"ઓથી સંપન્ન છે-એવું,શ્રુતિના વર્ણન પરથી જોઈ શકાય છે માટે.(30)

પરમાત્માને શ્રુતિએ મન તથા ઈન્દ્રિયોના કારણોથી રહિત કહ્યા છે માટે-તે જગતના "કારણ" નથી.

એમ જો કોઈ કહે તો એનો ઉત્તર અહીં આવી જાય છે. (31)

પરમાત્મા જગતના "કારણ" ના થઈ શકે કારણકે-પ્રત્યેક કાર્ય પ્રયોજનથી પ્રેરાઈને થાય છે (32)

અને આ લોકમાં આત્મારામ પુરુષ ની પેઠે તેમની તે કેવળ લીલામાત્ર છે.(33)

પણ,એણે લીધે, વિષમતા તથા નિર્દયતાનો દોષ-પેદા થતો નથી,કારણકે-

જીવોનાં  શુભાશુભ કર્મોની અપેક્ષા રાખીને એ સૃષ્ટિને સર્જે છે,એવું જ શ્રુતિ જણાવે છે.(34)

વળી, "જીવ અને એનાં કર્મો"નો જગતની ઉત્પત્તિ પહેલાં પરમાત્મામાંથી વિભાગ કરવામાં નહોતો આવ્યો -

તેથી પરમાત્મા કર્મોની અપેક્ષાએ સૃષ્ટિ કરે છે- એવું ના કહી શકાય.

કારણકે- એવું નથી.  જીવ અને એનાં કર્મો અનાદિ છે. (35)

તદુપરાંત આ જ વસ્તુ યુક્તિથી સિદ્ધ થાય છે.અને એવું વર્ણન જોવા પણ મળે છે-કે-(35)

પરમાત્મામાં સર્વે ધર્મોની સંગતિ છે.(36)


અધ્યાય ૨ - પાદ- ૧-સમાપ્ત



અધ્યાય -2

પાદ -2


જે,કેવળ "અનુમાન" છે તે પ્રધાન જગતનું કારણ નથી,કારણકે,એની દ્વારા જુદી જુદી રચનાનો સંભવ નથી. (1)

વળી,જગતની રચના માટે "પ્રકૃતિ" પ્રવૃત્ત થાય છે એવું પણ સિદ્ધ નથી થતું.(2)

દુધ તથા પાણીની પેઠે -જો,પ્રધાનની જગત રચનાની પ્રવૃત્તિ શક્ય છે,તો એમાં પણ "ચેતન"નો સહયોગ છે.(3)

વળી,પ્રધાન સિવાય બીજા કોઈને એની પ્રવૃત્તિ કે નિવૃત્તિનો નિયામક નથી માનવામાં આવ્યો -અને-

પ્રધાનને કોઈની અપેક્ષા નથી -તથા-(4)

બીજે ઠેકાણે એવા પરિણામનો અભાવ હોવાથી પણ તૃણાદિની પેઠે પ્રધાનનું જગતના રૂપે  થવાનું  

સિદ્ધ નથી થતું.(5)

અનુમાન દ્વારા પ્રધાનમાં સૃષ્ટિરચનાની સ્વાભાવિક પ્રવૃત્તિનો સ્વીકાર કરી લેવાથી પણ.

કોઈ પણ પ્રયોજન ના હોવાને લીધે એ માન્યતા નકામી ઠરશે (6)

જો કોઈ એમ કે-આંધળા અને પાંગળા પુરૂષોના તથા લોઢા અને ચુંબકના સંયોગની જેમ

પ્રકૃતિ અને પુરૂષની સંનિધિ જ પ્રકૃતિને સૃષ્ટિ રચનામાં પ્રવૃત્તિ કરે છે.

તો એવું માનવાથી પણ સાંખ્ય સિદ્ધાંતની સિદ્ધિ નથી થતી. (7)

પણ,અંગાંગિ ભાવ (સત્વાદિ ગુણોના ઉત્કર્ષ અને અપકર્ષ) ની  સિદ્ધિ ના હોવાથી (8)

અને બીજી રીતે ગુણોની સામ્યાવસ્થાના ભંગનું અનુમાન કરવાથી.  

પ્રધાન જ્ઞાનશક્તિથી વંચિત હોવાથી.(9)

તથા-પરસ્પર વિરોધી વાતોનું વર્ણન કરવાને લીધે સાંખ્યદર્શન દોષરહિત નથી દેખાતું.(10)

હૃસ્વ (હ્યણુંક) અને પરિમંડલ (પરમાણુ) માંથી મહત્ અને દીર્ઘ (ત્ર્યણુક)ની ઉત્પત્તિ બતાવવાની જેમ.

જ વૈશેષિકોની સઘળી વાતો અસંગત છે. (11)

બંને પ્રકારે (સાંખ્ય અને વૈશેષિક) પણ પરમાણુઓમાં "કર્મ" સિદ્ધ નથી થતું-એટલા માટે.

પરમાણુઓના સંયોગથી હ્યણુક આદિની ઉત્પત્તિના ક્રમથી જગતની રચનાદિનો સંભવ નથી દેખાતો.(12)

"પરમાણુવાદ"માં "સમવાય સંબંધ"નો સ્વીકાર કરાયો હોવાથી.  

"કારણ તથા કાર્ય" ની જેમ "સમવાય અને સમવાયી"માં પણ ભિન્નતાની સમાનતા છે એટલા માટે.

એમની અંદર "અનવસ્થાદોષ" પેદા થવાથી પરમાણુઓના સંયોગથી જગતની ઉત્પત્તિ નહીં થઈ શકે.(13)

એ ઉપરાંત સદા જ જગતની કે પ્રલયની સત્તા કાયમ રહેશે એથી.(14)

વળી. પરમાણુઓને રૂપ, રસાદિ ગુણોવાળાં માનવામાં આવ્યાં છે એથી.

એમની અંદર નિત્યતાને બદલે અનિત્યતાનો દોષ પેદા થાય છે.

અને,દેખાય છે પણ એવું જ એટલા માટે.(15)

બંને પ્રકારે દોષ જ દેખાય છે તેથી -અને-(16)

સ્વાનુભવસિદ્ધ શ્રેષ્ઠ સત્પુરૂષોએ પણ-એનો સ્વીકાર નથી કર્યો એથી.

એની એકદમ ઉપેક્ષા કરવી જોઈએ.(17)

"પરમાણુહેતુક બાહ્ય સમુદાય" અને "સ્કંધહેતુક આભ્યંતર સમુદાય" એવા બંને પ્રકારના સમુદાયનો સ્વીકાર કરવાથી  પણ,એ "સમુદાયની સિદ્ધિ" નથી થઈ શકતી.(18)

જો લોઈ એમ કહે કે- અવિદ્યા, સંસ્કાર વિજ્ઞાન વિગેરેમાંથી એકેક બીજાને લીધે થાય છે

એટલા માટે એમાંથી સમુદાયની સિદ્ધિ થાય છે-તો એ બરાબર નથી.

કારણ કે અવિદ્યા આદિ તો ઉત્તરોત્તરની ઉત્પત્તિમાં જ નિમિત્ત માનેલાં છે. (સંઘાતમાં નથી માન્યાં).(19)

અને (વળી)  પાછળથી પેદા થનારા ભાવની ઉત્પત્તિ વખતે

પહેલે વખતે જે કારણ હોય છે તેનો નાશ થઈ જાય છે. માટે-(20)

કારણ ના રહેવા છતાં પણ કાર્યની ઉત્પત્તિ માનવાથી-પ્રતિજ્ઞાનો નાશ થશે

અથવા  તો કારણ અને કાર્યની એક સમયે સત્તા સ્વીકારવી પડશે.(21)

પ્રતિસંખ્યાનિરોધ અને અપ્રતિસંખ્યાનિરોધ એ બે પ્રકારના નિરોધોની સિદ્ધિ નથી થઈ શકતી.

કારણકે-પ્રવાહનો વિચ્છેદ નથી થતો (22)

બંને પ્રકારે પણ દોષ હોવાથી.અને (23)

આકાશના સંબંધમાં પણ એમની માન્યતા બરાબર નથી.

કારણકે-બીજા ભાવપદાર્થો કરતાં એમાં કોઈ વિશેષતા નથી (24)

પહેલાં થયેલા અનુભવોની અવારનવાર સ્મૃતિ થાય છે તેથી અનુભવ કરનારો આત્મા ક્ષણિક નથી (25)

અને,અસત્ માંથી કાર્યની ઉત્પત્તિ ના થઈ શકે-કારણકે- એવું જોવા નથી મળ્યું (26)

એ ઉપરાંત એવી રીતે માનવાથી  ઉદાસીન પુરૂષોના પણ કાર્યની સિદ્ધિ થઈ રહેશે.(27)

પદાર્થોનો અભાવ નથી -અને-એમની ઉપલબ્ધિ, પ્રાપ્તિ કે અનુભૂતિ થાય છે -વળી (28)

"જાગ્રત-દશા"માં ઉપલબ્ધ થતા પદાર્થોથી -"સ્વપ્નાદિ" માં પ્રતીત થતા પદાર્થોના -

ધર્મમાં ભેદ હોવાને લીધે.  

જાગ્રત દશામાં ઉપલબ્ધ થતા પદાર્થો સ્વપ્નાદિમાં પ્રાપ્ત પદાર્થોની પેઠે-મિથ્યા નથી.(29)

વિજ્ઞાનવાદીઓએ કલ્પેલી વાસનાની સત્તા-સિદ્ધ નથી થતી.

કારણકે-એમના મત મુજબ બાહ્ય પદાર્થોની ઉપલબ્ધિ જ ના થઈ શકે (30)

વળી,વાસના જેના આધારે રહે છે તે બુદ્ધિ પણ ક્ષણિક છે (31)

અમ્મ,સર્વ પ્રકારે અસંગતિ દેખાતી હોવાથી-અને- (32)

એક સત્ય પદાર્થની અંદર પરસ્પર વિરૂદ્ધ અનેક ધર્મો એ અસંભવ છે (33)

એવી જ રીતે- "આત્મા" ને "અર્પણ, એકદેશીય અથવા શરીરના જેવા માપવાળો" માનવો

તે પણ બુદ્ધિ તથા યુક્તિસંગત નથી લાગતું.(34)

એ ઉપરાંત-"આત્મા"ને "વધનારો તથા ઘટનારો" માની લેવાથી પણ.

વિરોધનું નિવારણ નથી થઈ શકતું-કારણકે-

એવું માનવાથી આત્માને વિકારાદિ દોષવાળો માનવો પડશે (35)

અને-"અંતિમ અથવા મોક્ષાવસ્થા" માં "જીવના માપ"ની "નિત્ય સ્થિતિ" સ્વીકારવામાં આવી છે

એટલા માટે-"આદિ અને મધ્ય અવસ્થા" ના એના "માપ"ને પણ "નિત્ય" માનવું પડે છે.

એથી કોઈ "વિશેષતા" નથી રહેતી. (બધાં શરીરોમાં એનું એકસરખું માપ સિદ્ધ થાય છે.) (36)

"પશુપતિનો મત" પણ આદરણીય નથી કારણકે-એ યુક્તિ વિરૂદ્ધ અથવા અસંગત છે (37)

વળી,સંબંધની સિદ્ધિ ના હોવાથી (38)

અને અધિષ્ઠાનની ઉપપત્તિ ના હોવાને લીધે પણ.(39)

જો-પરમાત્માને શરીર, ઈન્દ્રિયો જેવાં કરણોથી સંપન્ન માનીએ તો -તે બરાબર નથી.

કારણ કે તેમ કહેવાથી-એમનો સંબંધ ભોગાદિથી સિદ્ધ થઈ જશે.(40)

અને-પરમાત્મા અંતવાળા હોવાનો અથવા સર્વજ્ઞ ના હોવાનો દોષ પેદા થાય છે.(41)

જીવની ઉત્પત્તિનો સંભવ નથી એટલા માટે (42)

અને -કર્તાથી (જીવાત્માથી)  કરણ ની ઉત્પત્તિ પણ  ના થઈ શકે.(43)

નિસ્સંદેહ વિજ્ઞાનાદિભાવે -એમની ઉત્પત્તિનો વેદમાં નિષેધ નથી.(44)

(ભગવાનના વિજ્ઞાનાદિ છ ગુણોનો સંકર્ષણ આદિમાં સમાવેશ હોવાનું સૂચવાયું છે. (પાંચરાત્ર શાસ્ત્ર દ્વારા)

એ માન્યતા મુજબ એ ભગવત્સ્વરૂપ છે એવું પુરવાર થાય છે )

કારણકે-એમાં જીવની ઉત્પત્તિનો વિશેષરૂપે નિષેધ કરવામાં આવ્યો છે (45)


અધ્યાય ૨ - પાદ-૨-સમાપ્ત



અધ્યાય -2

પાદ -3


આકાશ ઉત્પન્ન નથી થતું.

કારણ કે (છાંદોગ્ય) ઉપનિષદમાં (સૃષ્ટિ પ્રકરણમાં) એની ઉત્પત્તિ કહી નથી.(1)

પરંતુ આકાશની ઉત્પત્તિનું વર્ણન બીજે સ્થળે દેખાય છે.(2)

આકાશની ઉત્પત્તિ અસંભવ હોવાને લીધે એ શ્રુતિમાં કહેલ ગુણ-રૂપે  છે.(3)

શબ્દ પ્રમાણથી .(4)

અને  બ્રહ્મ શબ્દની જેમ-કોઈ એક શાખાના વર્ણનમાં.

આકાશની ઉત્પત્તિ ગુણ- રૂપે પણ બતાવી શકાય છે.(5)

પરમાત્માના કાર્યથી આકાશને અલગ ના માનવાથી જ-(એટલેકે-પરમાત્મા=આકાશ એમ માનવાથી)

"એક"ના જ્ઞાનથી "સર્વના જ્ઞાન" સંબંધી પ્રતિજ્ઞાની રક્ષા કરી શકાય છે.

ઉપનિષદના શબ્દોથી પણ એ જ સિદ્ધ થાય છે.(6)

તથા-સામાન્ય લૌકિક વ્યવહારની જેમ-વિકારમાત્ર સર્વ કાંઈ-બ્રહ્મના જ વિભાગ કે કાર્યરૂપ છે.(7)

આમ-એટલે કે- આકાશની ઉત્પત્તિ સિદ્ધ કરનારા વર્ણનથી વાયુની ઉત્પત્તિ કહી બતાવી.(8)

"સત્ -શબ્દ" પરમાત્મા વિના બીજા કોઈનું ઉત્પન્ન ના થવાનું -તો અસંભવ છે.

કારણ કે એવી "ઉત્પન્ન ના થવાની સ્થિતિ" તર્કવિતર્ક કે પ્રમાણ દ્વારા પુરવાર નથી થઈ શકતી.(9)

તેજ -એ- આ વાયુ માંથી ઉત્પન્ન થયું-એવું જ બીજે પણ કહેલું છે.(10)

જલ -એ-તેજમાંથી પેદા થયું. (11)

પૃથ્વી-એ પાણીમાંથી પેદા થઇ.

પાંચ તત્વોની ઉત્પત્તિમાં  જણાવેલું કાળું રૂપ પૃથ્વીનું (અન્નનું) જ માનવામાં આવે છે,

અને બીજો ઠેકાણે પણ પાણીમાંથી પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ કહી બતાવી છે.(12)

એ તત્વોનું સુચા-રૂપે ચિંતન કરવાનું કથન હોવાથી-જ.

તો પુરવાર થાય છે કે-તે પરમાત્મા જ એમની રચના કરે છે.કારણકે-એ લક્ષણો એમને જ બંધ બેસે છે (13)

પરંતુ આ ઉત્પત્તિ ક્રમથી પ્રલયનો ક્રમ વિપરીત હોય છે-એવું હોવાનું યુક્તિપુરઃસર છે.  

અને સ્મૃતિમાં પણ એવું જ જોવા મળે છે.(14)

જો કોઈ એમ કહે કે-મન તથા ઈન્દ્રિયોના ઉત્પત્તિ ક્રમને અનુસરીને.  

પરમાત્મા અને આકાશ જેવાં ભૂતોનો ક્રમ હોવો જોઈએ,

કારણ કે એવા નિર્ણયને માટેના લક્ષણ કે પ્રમાણ મળે છે.  

તો એવું કથન બરાબર નથી. કારણ કે શ્રુતિમાં કોઈ ક્રમ વિશેષનું વર્ણન નથી મળતું.(15)

પરંતુ ચરાચર શરીરોને લીધે કરાયેલું એ જન્મ મરણાદિનું કથન.

જીવાત્મા (આત્મા) ને માટે ગૌણ હોઈ શકે.

કારણકે-એ તે તે શરીરોના ભાવથી ભાવિત થઈને રહે છે (16)

આત્મા ઉત્પન્ન નથી થતો. શ્રુતિમાં ક્યાંય એની ઉત્પત્તિ બતાવી નથી,  

એ ઉપરાંત એ શ્રુતિયોથી જ એની "નિત્યતા" સાબિત કરવામાં આવી છે (17)

એ નિત્ય ને જન્મ મરણથી રહિત છે એથી જ તે  "જ્ઞાતા" છે (18)

એક જ આત્માનું શરીરથી ઉત્ક્રમણ કરનાર, પરલોકમાં જનાર અને

ત્યાંથી પાછા આવનાર તરીકે વર્ણન છે.(19)

પરલોકમાં જવાની ને ત્યાંથી પાછા આવવાની એ પાછળથી કહેલી

બંને ક્રિયાઓની સિદ્ધિ સ્વરૂપ રૂપથી જ થાય છે.એટલે પણ આત્મા નિત્ય છે. (20)

જો કોઈ એમ કહે કે-આત્મા અણુ નથી કારણકે-

શ્રુતિમાં એને અણુને બદલે મહાન ને વિભુ કહ્યો છે-તો એ બરાબર નથી.

કારણકે- શ્રુતિમાં ત્યાં બીજાનો અથવા પરમાત્માનો પ્રસંગ છે  (21)

ઉપનિષદમાં અણુવાચક શબ્દ છે એથી અને અનુમાનવાચક બીજા શબ્દોથી પણ.(22)

ચંદનની જેમ કોઈ જાતનો વિરોધ નથી.(23)

જો કોઈ એમ કહે કે-ચંદન અને આત્માની સ્થિતિમાં તફાવત હોવાથી -ચંદનનું ઉદાહરણ ઉચિત નથી.

તો તેવું નથી કારણકે હૃદય પ્રદેશમાં એની સ્થિતિનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે.(24)

અથવા એવું માનો કે અણુપરિમાણવાળા જીવાત્માનું ચેતના રૂપી ગુણથી શરીરને ચેતનાથી યુક્ત કરી દેવાનું શક્ય છે આ લોકમાં એવું જ (એકી રીતે જ) દેખાય છે (25)

આમ,ગંધની જેમ ગુણનું ગુણીથી અલગ થવાનું શક્ય છે.(26)

એવું જ શ્રુતિ પણ કહી બતાવે છે(27)

અણુપરિમાણથી અલગ ઉપદેશ ઉપનિષદોમાં મળે છે તેથી આત્મા અણુ નથી પરંતુ વિભુ છે.(28)

આ કથન-એ બુદ્ધિ આદિના ગુણોની પ્રધાનતાને અનુલક્ષીને છે-પણ સાથે સાથે-

પરમાત્માને અણુ અને હૃદયમાં રહેલા અંગુષ્ઠ માત્ર કહ્યા છે તેવું આત્માને માટે પણ સમજવું જોઈએ.(29)

સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ, કારણ ત્રણમાંથી કોઈ પણ શરીર સાથે આત્માનો સંબંધ રહે છે ત્યાં સુધી એ શરીરને અનુરૂપ એકદેશીય જેવો રહે છે એટલા માટે-એ દોષ પેદા થતો નથી,એમ, ઉપનિષદમાં પણ જોવા મળે છે.(30)

પુરૂષત્વ આદિની પેઠે,પ્રથમથી વિદ્યમાન આ (કારણ શરીરાદિના) સંબંધનો. (31)

આત્માને અંતઃકરણના સંબંધથી વિષયોનું જ્ઞાન થાય છે એવું ના માનવાથી,

એને સદાને માટે વિષયોનો અનુભવ થવાનો અથવા કદી પણ ના થવાનો પ્રસંગ પેદા થશે.

અથવા આત્માની ગ્રાહક શક્તિ અથવા વિષયની ગ્રાહ્ય શક્તિના નિયમની કલ્પના કરવી પડશે.(32)

કર્તા જીવાત્મા (આત્મા) છે -કારણકે- વિધિનિષેધવાચક શાસ્ત્રવચનોની એમાં જ સાર્થકતા બતાવેલ છે.(33)

વળી,સ્વપ્નમાં સ્વેચ્છાપૂર્વક વિહાર કરવાનું વર્ણન હોવાથી  (34)

ઈન્દ્રિયોને ગ્રહણ કરીને વિચરવાનું વર્ણન હોવાથી અને (35)

ક્રિયા કરવામાં આત્માના કર્તાપણાનું ઉપનિષદમાં કથન હોવાથી પણ આત્મા કર્તા છે.

જો. આત્માને કર્તા કહી બતાવવાનું ઉચિત ના હોત તો ઉપનિષદનો સંકેત એથી ઊલટો હોત.(36)

સુખદુઃખાદિ ભોગોની પ્રાપ્તિ પેઠે -કર્મ કરવામાં પણ નિયમ નથી.(37)

શક્તિનો વિપર્યય હોવાને લીધે (38)

સમાધિદશાના અભાવની પ્રાપ્તિને લીધે (39)

તથા,જેવી રીતે-કારીગર કોઈવાર કર્મ કરે છે તો કોઈવાર નથી કરતો, એવી બંને પ્રકારની દશામાં દેખાય છે

એવી રીતે આત્મા પણ બંને પ્રકારની દશામાં રહેતો હોવાથી એનું કર્તાપણું સ્વરૂપગત નથી.૨(40)

આત્માનું એ કર્તાપણું-પરમાત્માને લીધે જ છે-એમ શ્રુતિના કથનથી પણ પુરવાર થાય છે (41)

પરંતુ પરમાત્મા- જીવના પૂર્વકૃત કર્મસંસ્કારોની અપેક્ષા રાખીને જ એને નવીન કર્મ કરવાની શક્તિ તથા સામગ્રી આપે છે એથી અને વિધિ-નિષેધ શાસ્ત્રની પ્રાર્થકતા જેવા હેતુઓને લીધે-ઈશ્વર તદ્દન નિર્દોષ છે.(42)

શ્રુતિમાં જીવોને અનેક અને અલગ અલગ કહી બતાવ્યા છે એટલા માટે -અને.  

બીજી રીતે પણ એ જ સાબિત થાય છે કે-જીવ ઈશ્વરનો અંશ છે.-કેમ કે એક શાખાવાળા.

પરમાત્માને દ્દાશક્તિવ વિગેરે કહીને-તેમનું અધ્યયન કરે છે.(43)

મંત્રના શબ્દોથી .(44)

પણ,પરમાત્માનું એવું જ સ્મરણ કરવામાં આવ્યું છે.(45)

 

જેમ,પ્રકાશાદિ પોતાના અંશના દોષોથી લિપ્ત નથી થતાં તેવી રીતે-

પરમેશ્વર  જીવાત્માના દોષોથી સંપન્ન થતા નથી (46)

સ્મૃતિ અને શ્રુતિ પણ એવું જ કહે છે. (47)

વિધિ અને નિષેધ-એ-જ્યોતિ આદિની પેઠે-શરીરોના સંબંધને લીધે છે.(48)

એ ઉપરાંત-શરીરોના આવરણને લીધે- વ્યાપકતાનો નિરોધ હોવાને લીધે.  

એનું અને એનાં કર્મોનું મિશ્રણ નહિ થાય.(49)

અને -તે- આભાસ માત્ર જ છે.અને (50)

અદ્દષ્ટ જન્માંતરમાં કરાયેલાં કર્મોના ફળોપભોગની કોઈ ચોક્કસ વ્યવસ્થા નહિ થઈ શકે

એટલા માટે-ઉપાધિના નિમિત્તથી જીવોને પરમાત્માના અંશ માનવાનું બરાબર નથી.(51)

વળી એવી રીતે સંકલ્પ વિગેરેમાં પણ અવ્યવસ્થા ઉભી થઇ શકે. (52)

જો કોઈ એમ કહે કે-ઉપાધિઓમાં દેશ ભેદ હોવાથી -બધી વ્યવસ્થા થઈ જશે.તો એવું નથી.  

કારણ કે સઘળા દેશોનો ઉપાધિમાં અને ઉપાધિઓનો સઘળા દેશોમાં અંતર્ભાવ છે.(53)


અધ્યાય ૨ - પાદ-૩ -સમાપ્ત



અધ્યાય -2

પાદ -4


એવી રીતે પ્રાણ (અહીં-ઈન્દ્રિયો) પણ પરમાત્માથી જ પેદા થાય છે. (1)

પણ,આ  સંભવ નથી એવું,એ શ્રુતિનું કથન ગૌણરૂપે છે.(2)

કારણકે-શ્રુતિએ આકાશાદિ તત્વોની પહેલાં ઈન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ કહી છે એથી.

તેજ આદિથી વાક્ આદિ ઈન્દ્રિયની ઉત્પત્તિ કહેનારી શ્રુતિ ગૌણ છે.(3)

વાણીની ઉત્પત્તિનું વર્ણન ત્રણે તત્વોની અંદર એ પરમાત્માના પ્રવેશ પછીનું છે

તેથી તેજથી એ વાણીની ઉત્પત્તિ સૂચવનારી શ્રુતિ ગૌણ છે. (4)

ઈન્દ્રિયો સાત છે-કારણ કે સાત જ જણાય છે. અને.

સપ્ત પ્રાણા: કહીને ઉપનિષદે સપ્ત પદનો પ્રાણો કે ઈન્દ્રિયોના વિશેષણ તરીકે પ્રયોગ કર્યો છે (5)

પરંતુ હાથ વિગેરે બીજી ઈન્દ્રિયો પણ છે. એટલા માટે,એ સ્થિતિમાં.

એવું નથી કહી શકાતું કે ઈન્દ્રિયો સાત જ છે. (6)

અને સૂક્ષ્મભૂત અથવા તન્માત્રાઓ પણ એ પરમાત્મામાંથી જ પેદા થાય છે.(7)

મુખ્ય શ્રેષ્ઠ-પ્રાણ .(9)

વાયુતત્વ અને એની ક્રિયા નથી.

કારણકે-એનું એ બંનેથી જુદું વર્ણન કરાયું છે  (9)

પરંતુ તે પ્રાણ પણ ચક્ષુ વિગેરે ઈન્દ્રિયોની પેઠે જીવાત્માનું ઉપકરણ છે.

કારણ કે એમની સાથે પ્રાણ અને ઈન્દ્રિયોના સંવાદમાં એનું વર્ણન કરવામાં આવેલું છે

અને એમની જેમ એ જડ પણ છે.(10)

અવશ્ય જ ઈન્દ્રિયોની જેમ વિષયોના ઉપભોગમાં "કરણ"ના હોવાને લીધે દોષ પેદા થતો નથી,

કેમ કે- કરણ હોવાનું ખરેખર કેમ  છે તે શ્રુતિ સ્વયં દર્શાવે છે.(11)

શ્રુતિએ એને મનની પેઠે પાંચ વૃત્તિઓવાળો કહી બતાવ્યો છે (12)

તે અણું (સૂક્ષ્મ) પણ છે.(13)

જ્યોતિ (તેજ) આદિ તત્વો- જેના અધિષ્ઠાન બતાવ્યા છે તે તો પરમાત્મા જ છે.

કારણકે-બીજે ઠેકાણે પણ શ્રુતિએ એમને જ અધિષ્ઠાતા કહી બતાવ્યા છે (14)

પરમાત્માએ પ્રાણધારી આત્મા સાથે પ્રવેશ કર્યો-એવું ઉપનિષદનું કથન હોવાથી દોષ નથી. (15)

વળી,એ જીવાત્માની નિત્યતા પણ પ્રસિદ્ધ છે.(16)

એ મન આદિ ઇન્દ્રિયો મુખ્ય પ્રાણ કરતાં જુદાં છે.

કારણકે-બીજી શ્રુતિઓમાં એનું જુદી રીતનું વર્ણન છે (17)

ઈન્દ્રિયો અને મુખ્ય પ્રાણનો ભેદ સાંભળવામાં આવ્યો છે

એટલા માટે પણ મુખ્ય પ્રાણ એથી ભિન્ન છે. (18)

પરસ્પર વિચારણા હોવાને લીધે પણ.(19)

નામ રૂપની રચના પણ ત્રણે તત્વોનું મિશ્રણ કરનારા પરમાત્માનું જ કર્મ છે.

કેમ કે-એવું ઉપનિષદમાં વર્ણવેલું છે.(20)

જેમ,માંસ આદિ પૃથ્વીના કાર્ય કહ્યાં છે-તેમ-શ્રુતિના જણાવ્યા પ્રમાણે.

બીજા બંને તત્વોનાં કાર્ય પણ સમજી લેવાં જોઈએ (21)

આ કથન તો વિશેષતાને લીધે છે (22)


અધ્યાય ૨ - પાદ -૪ -સમાપ્ત - અધ્યાય ૨-સમાપ્ત



અધ્યાય -3

પાદ -1


એ શરીર પછી બીજા શરીરની પ્રાપ્તિ વખતે -આ જીવાત્મા-

શરીરના બીજરૂપ સૂક્ષ્મ તત્વોથી સંપન્ન બનીને જાય છે. એ હકીકત-

"પ્રશ્ન અને એના ઉત્તર" થી સિદ્ધ થાય છે.(1)

શરીર ત્રણે તત્વોનું સંમિશ્રણ છે તેમ જ.

વીર્યમાં સૌથી વધારે પાણીનો ભાગ રહેતો હોવાથી પાણીના નામથી એનું વર્ણન કરેલું છે. (2)

જીવાત્માની સાથે પ્રાણોના ગમનનું વર્ણન હોવાથી (3)

જો કોઈ એમ કહે કે-

બીજી શ્રુતિમાં અગ્નિ આદિમાં પ્રવેશ કરવાની વાત કહી છે એટલા માટે એવું સિદ્ધ નથી થતું.

તો એવું કહેવું બરાબર નથી.કારણ કે એ શ્રુતિ અન્ય વિષયક હોવાથી ગૌણ છે.(4)

જો કોઈ એમ કહે કે-

પ્રથમ આહુતિના વર્ણનમાં પાણીનું નામ સાંભળવામાં નથી આવ્યું એટલે

અને  પાંચમી આહુતિમાં પાણી પુરૂષ નામવાળું થઈ જાય છે તે વિરૂદ્ધ છે.

તો એવું નથી કેમ કે-

પૂર્વા પર સંબંધથી સિદ્ધ થાય છે કે-ત્યાં શ્રદ્ધાના નામે એ પાણીનું જ કથન કરવામાં આવ્યું છે.(5)

જો કોઈ એમ કહે કે-

શ્રુતિમાં જીવાત્માનું તત્વોની સાથે ગમનનું વર્ણન નથી મળતું

એટલા માટે જીવાત્મા એમની સાથે જાય છે એવું કહેવાનું તર્ક સંગત નથી.

તો એ વાત બરાબર નથી.

કારણ કે-એ જ પ્રસંગમાં શુભાશુભ કર્મ કરવાવાળાનું વર્ણન છે.

એટલે આ શ્રુતિમાં એ શુભાશુભકારી જીવાત્માઓના વર્ણનની પ્રતીતિ સ્પષ્ટ રીતે થઈ શકે છે,

તેથી એવો વિરોધ અહીં દેખાતો નથી (6)

એ લોકે આત્મજ્ઞાની નહિ હોવાથી-આત્મજ્ઞાની કરતાં એમની હીનતા બતાવવા માટે જ-

એમને દેવોનું અન્ન કહેનારી શ્રુતિ ગૌણ છે-કારણ કે

એવી રીતે એમની હીનતાના અને સ્વર્ગલોકમાં વિવિધ ભોગોના ઉપભોગને પણ.

શ્રુતિ કહી બતાવે છે.(7)

કરેલાં પુણ્ય કર્મોનો નાશ થતાં શેષ સંસ્કારવાળો જીવાત્મા-

જ્યાંથી ગયેલો તે જ માર્ગથી અથવા એથી ભિન્ન કોઈ બીજી રીતે પાછો આવે છે.

શ્રુતિ તથા સ્મૃતિથી એ જ સિદ્ધ થાય છે. (8)

જો કોઈ એમ કહે કે-

ચરણ શબ્દનો પ્રયોગ કરાયો હોવાથી એ શેષ કર્મસંસ્કારોની સાથે આવે છે

તો-એવું કહેવાનું બરાબર નથી-અને એવું નથી સમજવાનું.

કારણ કે એ કથન અનુશય અથવા શેષ કર્મસંસ્કારોનું ઉપલક્ષણ કરવા માટે છે.

એ વાત કાર્ષ્ણાજિનિ નામના આચાર્ય પણ કહી બતાવે છે.(9)

જો કોઈ એમ કહે કે-કોઈ પણ પ્રકારના કારણ વિના ઉપલક્ષણના રૂપમાં

ચરણ શબ્દનો પ્રયોગ કરવાનું  નિરર્થક છે.

તો એવું કથન ઠીક નથી.

કારણ કે કર્માશયમાં આ ચરણ આવશ્યક છે.(10)

બાદરિ આચાર્ય તો એવું માને છે કે-

એ પ્રકરણમાં ચરણ શબ્દ દ્વારા શુભાશુભ કર્મ જ કહેલાં છે.(11)

ક્યારેક અશુભ આદિ કર્મ કરનારાનું પણ ચન્દ્રલોકમાં જવાનું

વેદમાં સાંભળવામાં આવ્યું છે.(12)

પણ,પાપકર્મ કરનારાનું  યમલોકમાં,તથા પાપ કર્મોના ફળને ભોગવ્યા પછી.

ચઢવા-ઉતરવાનું  અથવા આરોહણ- અવરોહણ થાય છે.

કારણ કે શ્રુતિમાં એમની ગતિનું એવું જ વર્ણન જોવા મળે છે.(13)

અને સ્મૃતિમાં પણ એનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું છે.(14)

એ સિવાય પાપકર્મના ફળને ભોગવવા માટે મુખ્યત્વે સાત નરકનું પણ વર્ણન છે.(15)

અને એ યાતનાનાં સ્થાનોમાં પણ.

એ યમરાજની જ આજ્ઞાનુસાર કાર્ય થતું હોવાથી કોઈ જાતનો વિરોધ નથી.(16)

જ્ઞાન અને શુભ કર્મ બંનેના જ પ્રકરણને લીધે એવું કથન યોગ્ય જ છે.(17)

ત્યાં કહેલી ત્રીજી ગતિમાં અંતર્ભાવ નથી થતો,

કારણ કે એ વર્ણનમાં એવી જ વાત મળે છે.(18)

સ્મૃતિમાં એવું સમર્થન કરેલું છે અને લોકોમાં પણ એ વાત પ્રસિદ્ધ છે. (19)

શ્રુતિમાં પણ એવું વર્ણન જોવા મળે છે એટલા માટે પણ.(20)

પરસેવામાંથી પેદા થનારા જીવોનો.

ત્રીજા નામવાળી ઉદ્દભિજ્જ જાતિમાં સમાવેશ સમજવાનો છે.(21)

એમના જેવા ભાવની પ્રાપ્તિ થાય છે.

એ વાત યુક્તિપ્રયુક્તિથી સિદ્ધ થાય છે (22)

ઉપર જવા કરતાં નીચે ઉતરવાની પરિસ્થિતિમાં ભેદ હોવાને લીધે.

જીવ એ આકાશ, વાયુ વિગેરેના રૂપમાં વધારે વખત સુધી

ના રહીને ક્રમશઃ નીચે ઉતરી આવે છે.(23)

પહેલાંની પેઠે જ આ કથન હોવાથી -બીજા જીવો પોતાના કર્મફળ ભોગને માટે

જેમાં રહેતા હોય છે એવા જવ, તલ, અડદ, ચોખાદિમાં

એનો કેવળ સંનિધિમાત્રથી વાસ થતો હોય છે.(24)

જો કોઈ એમ કહે કે-એવું કર્મ તો અશુદ્ધ કહેવાશે.

તો એવું નથી સમજવાનું કારણકે-

શ્રુતિના શબ્દોથી એની નિર્દોષતા સાબિત થાય છે.(25)

વીર્યથી સંપન્ન પુરૂષની સાથે એનો સંબંધ થાય છે.(27)

સ્ત્રીની યોનિમાં પ્રવેશ્યા પછી એ જીવાત્મા શરીરધારી બને છે.(27)


અધ્યાય ૩ - પાદ ૧ -સમાપ્ત



અધ્યાય -3

પાદ -2


સ્વપ્નામાં પણ જાગૃતિની જેમ સાંસારિક પદાર્થોની રચના થાય છે.

કારણ કે -શ્રુતિમાં એવું વર્ણવ્યું છે.(1)

એક શાખાવાળા પુરૂષને કામનાઓનો નિર્માતા પણ માને છે,અને

એમના અભિપ્રાય પ્રમાણે-પુત્રાદિ જ કામ અથવા કામનાના વિષય છે.(2)

પરંતુ પૂર્ણ રૂપથી એના રૂપની અભિવ્યક્તિ ના હોવાને લીધે એ માયામાત્ર છે.(3)

સ્વપ્ન ભાવિના શુભાશુભ પ્રસંગનાં સૂચક પણ હોય છે.

કેમ કે શ્રુતિથી એ સિદ્ધ થાય છે-અને

સ્વપ્ન શાસ્ત્રને જાણનારા પણ એવું જણાવે છે.(4)

જીવાત્મા(આત્મા) માં પણ પરમાત્મા જેવા જ ગુણો છે-પરંતુ તે આત્મા

છૂપાયલો  કે ઢંકાયલો છે.પણ,પરમાત્મા સતત ધ્યાનથી તે પ્રકટ થઈ જાય છે.

કારણ કે એ પરમાત્માના અજ્ઞાન ને લીધે જ,એ આત્માને બંધન કે મોક્ષ છે.(5)

એ  તિરોભાવ પણ શરીરના સંબંધથી જ છે.(6)

સુષુપ્તિ દશા દરમિયાન એ સ્વપ્ન દૃશ્યનો અભાવ થઈ જાય છે

અને,એ વખતે જીવાત્મા નાડીઓમાં સ્થિત થઈ જાય છે.

એમ,શ્રુતિ કહે છે,અને આત્મામાં પણ એની એવી જ સ્થિતિ બતાવી છે. (7)

એટલા માટે અહીંથી જીવાત્માની જાગૃતિ શ્રુતિમાં કહેલી છે. (8)

નિઃસંદેહ એ જ જાગે છે. કારણ કે કર્મ, અનુસ્મૃતિ, વેદપ્રમાણ અને

કર્મ કરવાની આજ્ઞા એ સર્વની સિદ્ધિ ત્યારે જ થશે. એટલે એવું માનવું જ બરાબર છે.(9)

મૂર્છા વખતે અધુરી સુષુપ્તિ અવસ્થા માનવી જોઈએ.

કારણકે-એના સિવાય બીજી કોઈ અવસ્થા શેષ નથી રહેતી (10)

સ્થાનના સંબંધથી પરમાત્માનો કોઈ પ્રકારના દોષ સાથે સંસર્ગ નથી થતો.

કારણ કે સઘળાં વેદવાક્યોમાં એ પરમાત્માને. બંને પ્રકારનાં લક્ષણોથી સંપન્ન અથવા

સર્વે દોષોથી રહિત નિર્વિશેષ અને સર્વે દિવ્ય ગુણોથી સંપન્ન કહ્યા છે.(11)

જો કોઈ એમ કહે કે-સગુણ અને નિર્ગુણ એ બંનેનાં જુદાં જુદાં બે સ્વરૂપો માન્યાં છે એટલે.

એ એક જ પરમાત્મા બે લક્ષણવાળા ના હોઈ શકે. તો એવું નથી સમજવાનું.

કારણ કે પ્રત્યેક શ્રુતિમાં એથી વિપરીત એક પરમાત્માને જ બંને જાતનાં લક્ષણોવાળા કહેલા છે.(12)

એ ઉપરાંત કોઈ એક શાખાવાળા -વિશેષરૂપે એવી રીતે સમર્થન કરે છે.(13)

કેમકે  રૂપરહિત  નિર્વિશેષ લક્ષણોની પેઠે જ-એ સગુણ સ્વરૂપનાં લક્ષણોની પણ

પ્રધાનતા હોવાથી સિદ્ધ થાય છે કે -તે એક -પરમાત્મા બંને લક્ષણોવાળા છે. (14)

વળી,પ્રકાશની પેઠે.

બંનેમાંથી કોઈપણ લક્ષણ અથવા એમનું પ્રતિપાદન કરનારૂં વેદવચન વ્યર્થ નથી (15)

શ્રુતિ એ પરમાત્માને કેવળ સત્ય, જ્ઞાન અને અનંતમાત્ર જ બતાવે છે.(16)

એ કથન પછી શ્રુતિ એમને અનેક રૂપવાળા પણ કહી બતાવે છે.  

અને, એ ઉપરાંત સ્મૃતિમાં પણ એમના સગુણ સ્વરૂપનું વર્ણન છે.(17)

અને એ પરમાત્માનાં બંને જાતનાં રૂપો સ્વાભાવિક છે એ સિદ્ધ કરવા માટે જ-

ચંદ્ર  વિગેરેના પાણીમાં પ્રતિબિંબની પેઠે ઉપમા આપવામાં આવી છે.(18)

પરંતુ પાણીમાં રહેતા ચંદ્રની પેઠે પરમાત્માનું ગ્રહણ ના હોવાને લીધે એ પરમાત્માને-

સર્વ પ્રકારે એવા ના સમજવા જોઈએ.(19)

શરીરની અંદર સ્થિત હોવાને લીધે શરીરની જેમ

પરમાત્માને વધવા - ઘટવાનો સંભવ રહે છે તેથી એના નિષેધ માટે-

પરમાત્મા તથા ચંદ્ર પ્રતિબિંબ બંનેની સમાનતા હોવાથી એવું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે. (20)

વળી,શ્રુતિમાં બીજા ઉદાહરણો પણ જોવા મળે છે .(21)

પ્રકરણમાં બતાવવામાં આવેલાં પરમાત્માનાં લક્ષણોની મર્યાદાનો.

નેતિ નેતિ કહીને શ્રુતિ નિષેધ કરે છે.અને એના પછી.

ફરી વાર એ લક્ષણો ને કહે છે પણ ખરી.(22)

કેમકે એ સગુણ રૂપને ઈન્દ્રિયોથી જાણી શકાય તેવું કહે છે.(23)

એવી રીતે અવ્યક્ત હોવા છતાં પણ. આરાધના કરવાથી ઉપાસકને એ પરમાત્મા

પ્રત્યક્ષ દર્શન આપે છે.એ વાત વેદ તથા સ્મૃતિ બંને દ્વારા સિદ્ધ થાય છે.(24)

અગ્નિ આદિના પ્રકાશાદિ ગુણોની પેઠે જ પરમાત્મામાં પણ ભેદ નથી.

પ્રકાશ પણ.કર્મથી એટલે કે અભ્યાસ કરવાથી જ પ્રકટે છે.(25)

ઉપર કહેલાં કારણોથી સિદ્ધ થાય છે કે એ પરમાત્મા-

અનંત અલૌકિક અસાધારણ ગુણોથી સંપન્ન છે.અને તેનાં  એવાં જ લક્ષણો જોવા મળે છે.(26)

બંને પ્રકારનું કથન હોવાથી,સાપના કુંડલાકારત્વની પેઠે જ (27)

અથવા. પ્રકાશ અને એના આશ્રયની પેઠે એમનો અભેદ છે.

કારણ કે તેજની દૃષ્ટિથી બંને એક જ છે.(28)

આમ,પહેલાં પુરવાર કર્યું છે તે પ્રમાણે બંનેનો અભેદ સમજી લેવો જોઈએ.(29)

બીજાનો પ્રતિષેધ હોવાથી પણ અભેદ જ સિદ્ધ થાય છે. (30)

આ જડચેતનરૂપ બંને પ્રકૃતિના સમુદાયથી એ પરમાત્મા અત્યંત શ્રેષ્ઠ છે.

કારણ કે સેતુ, ઉન્માન, સંબંધ તથા ભેદના વર્ણન દ્વારા એ જ સિદ્ધ કરાયું છે.(31)

શ્રુતિમાં ભેદવર્ણન અને અભેદવર્ણન બંને સમાન રીતે જોવા મળે છે એટલા માટે.

ભેદ અને અભેદ બંને પક્ષ માન્ય છે એવો નિર્ણય થાય છે. (32)

અવયવરહિત પરમાત્માના ચાર પાદ બતાવવામાં આવ્યા છે તેવી રીતે.

મનન- નિદિધ્યાસન જેવી ઉપાસનાને માટે પણ એવો ઉપદેશ છે.(33)

પ્રકાશ આદિની પેઠે શરીરરૂપ સ્થાનની વિશેષતાને લીધે એમાં

વિવિધતા જેવા ભેદનું હોવાનું અસંગત નથી (34)

શ્રુતિની સંગતિથી પણ એ હકીકતની સિદ્ધિ થાય છે.(35)

એવી જ રીતે બીજાનો નિષેધ પણ કરવામાં આવ્યો છે એટલા માટે પણ.(36)

એવી રીતે કરાયલા ભેદ અને અભેદના વિવેચનથી અને

પરમાત્માની વ્યાપકતાને સૂચવનારા શ્રુતિમાં જે શબ્દ આદિ હેતુ છે

એથી પણ એ પરમાત્માનું સર્વવ્યાપકપણું સિદ્ધ થાય છે.(37)

જીવોનાં કર્મોના ફળ આ પરમાત્મા દ્વારા જ મળે છે.

એવું માનવાનું જ યુક્તિસંગત છે -વળી,.(38)

શ્રુતિમાં પણ એવું કહ્યું છે (39)

પૂર્વોક્ત કારણને લીધે જૈમિનિ ધર્મ અથવા કર્મને ફળદાતા માને છે.(40)

પરંતુ બાદરાયણ(વેદ વ્યાસ) પૂર્વોક્ત પરમાત્માને જ કર્મ ફળદાયક તરીકે માને છે.

કારણ કે વેદમાં એ પરમાત્માને જ સૌના "કારણ" કહ્યા છે.(41)


અધ્યાય ૩ - પાદ ૨ -સમાપ્ત



અધ્યાય -3

પાદ -3


સઘળાં ઉપનિષદોમાં જે અધ્યાત્મવિદ્યાનું વર્ણન છે એ અભિન્ન અથવા એકસરખું છે.

કારણકે આજ્ઞા આદિમાં ભેદ નથી.(1)

જો કોઈ એમ કહે કે-કોઈ  ઠેકાણે વર્ણનમાં ભેદ હોવાથી એકતા સિદ્ધ નથી થતી.

તો એવું કહેવું બરાબર નથી કારણ કે-

એક વિદ્યામાં એવો વર્ણનભેદ હોવાનું અનુચિત નથી. (2)

એ શિરોવ્રતનું પાલન અધ્યયનનું અંગ છે કારણ કે-આથર્વણ શાખાવાળાના પરંપરાગત

શિષ્ટાચારમાં અધ્યયનના અંગરૂપે જ એનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે.

અને એ વ્રતનું પાલન કરનારાનો જ બ્રહ્મવિદ્યાના અધ્યયનમાં અધિકાર માનવામાં આવ્યો હોવાથી.

પણ 'સવ’ હોમની જેમ એ શિરોવ્રતવાળો નિયમ આથર્વણ શાખાવાળાને માટે જ છે.(3)

શ્રુતિ પણ એવું કહી બતાવે છે.(4)

એક જાતની વિદ્યામાં જ  પ્રયોજનમાં ભેદ ના હોવાને લીધે.  

એક ઠેકાણે કહેલા ગુણોનો બીજે ઠેકાણે ઉપસંહાર કરી લેવાનું વિધિશેષની જેમ યોગ્ય છે. (5)

જો કોઈ એમ કહે કે-તે વિદ્યાઓમાં કહેલા શબ્દથી બંનેની ભિન્નતા પ્રતીત થાય છે

એથી એકતાની સિદ્ધિ નથી થતી-તો એ વાત બરાબર નથી.

વિધિ અને ફળમાં ભેદ ન હોવાને લીધે બંને વિદ્યાઓમાં સમાનતા છે.(6)

વળી,પરમ શ્રેષ્ઠતા કે કનિષ્ઠતા આદિ ગુણોવાળી બીજી વિદ્યાઓની જેમ,

પ્રકરણના ભેદથી એ બંને વિદ્યાઓ ભિન્ન  સિદ્ધ નથી થઈ શકતી.(7)

જો કોઈ એમ કહે કે-સંજ્ઞાને લીધે પરસ્પર ભેદ હોવાને લીધે એકતાની સિદ્ધિ નથી થતી-

તો એનો ઉત્તર અપાઈ ગયો છે. અને  એ સંજ્ઞાભેદને લીધે થનારી

વિદ્યાવિષયક વિષમતા પણ બીજે ક્યાંક હોઈ શકે છે.(8)

પણ,પરમાત્મા બધે વ્યાપક હોવાથી બ્રહ્મવિદ્યાઓમાં સમાનતા છે.(9)

સર્વસ્વરૂપ પરમાત્મા વિષયક વિદ્યા દ્વારા બીજી વિદ્યાના સંબંધમાં.

એ પૂર્વ સૂત્રોમાં કહેલા સઘળા હેતુઓનો ઉપયોગ છે.(10)

પરમાનંદ એ સર્વેશ્વર પરમાત્માનો મુખ્ય ધર્મ  છે (11)

"પ્રિયરૂપ શિરનું હોવું"  જેવા ધર્મોની પ્રાપ્તિ બીજે ઠેકાણે બ્રહ્મવિદ્યાના પ્રકરણમાં નથી થતી.

કારણ કે એવી રીતે શિર આદિ અંગોનો ભેદ માની લેવાથી

પરમાત્મામાં વધવા-ઘટવાનો દોષ પેદા થશે.(12)

માટે,આમ, આનંદ જેવા ધર્મો -પરમાત્માના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવા માટે

શ્રુતિમાં કહેલા છે એટલા માટે બ્રહ્મવિદ્યાના પ્રસંગમાં બીજે એમનો સમાવેશ કરી શકાય છે.

કારણ કે એ સૌમાં અર્થની સમાનતા છે.(13)

બીજું કોઈ પ્રયોજન ના હોવાથી,પરમાત્માનું સારી પેઠે ચિંતન કરવા માટે

એમના તત્વને રૂપક (આનંદ) દ્વારા સમજાવ્યું છે. (14)

આત્મશબ્દના પ્રયોગને લીધે પણ.(15)

આત્મ શબ્દથી પરમાત્માનું ગ્રહણ બીજી શ્રુતિની પેઠે પછીના વર્ણનથી સિદ્ધ થાય છે.(16)

જો કોઈ એમ કહે કે-પ્રત્યેક વાક્યમાં આત્મા શબ્દનો અન્વય હોવાથી

આનંદમય પરમાત્મા છે એવું પુરવાર નથી થતું-તો એનો ઉત્તર એ છે કે.

નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું હોવાથી આનંદમય જ પરમાત્મા છે-એ સિદ્ધ થાય છે.(174)

પરમાત્માના કાર્યરૂપે કહેલો હોવાથી એ પુરૂષ પૂર્વોક્ત પરમાત્મા ન હોઈ શકે.(18)

પણ,એક શાખામાં કહેલી, રીતથી  વિદ્યાની એકતા સમજવી જોઈએ.

કારણ કે બંને ઠેકાણે ઉપાસ્યમાં કોઈ ભેદ નથી.(19)

પણ,એવી રીતે ઉપાસ્યના સંબંધથી બીજે સ્થળે પણ.  (20)

એ બંનેની એકતા ના માનવી જોઈએ કારણ કે -ત્યાં એ

બંને પુરૂષોના વિલક્ષણ નામ અને સ્થાનમાં ભેદ છે.(21)

શ્રુતિમાં એ વાત કહી છે પણ ખરી.(22)

અને એટલા માટે સમસ્ત લોકોને ધારણ કરવાનો ને

સમસ્ત બ્રહ્માંડને વ્યાપીને સ્થિત થવાનો - બંને પ્રકારનો પરમાત્માનો ગુણધર્મ.  

પણ બીજે (બીજા પુરુષમાં) ના લેવો જોઈએ. (23)

પુરૂષ વિદ્યામાં બતાવેલા ગુણ પણ બીજા પુરૂષોમાં ના હોઈ શકે.

કારણ કે શ્રુતિમાં એમના એવા ગુણો બીજે ક્યાંય નથી બતાવ્યા.(24)

કરવાનું કહીને પરમાત્માને માટે જે કાંઈ જણાવ્યું છે તે પણ બીજે ઠેકાણે,

બીજી વિદ્યાઓમાં ઘટાવવું ના જોઈએ કારણ કે ત્યાં પ્રયોજનમાં ભેદ છે.(25)

જ્યાં ફક્ત દુઃખ, શોક, પુણ્ય, પાપાદિના નાશનું જ વર્ણન છે એવી શ્રુતિમાં.

પણ લાભરૂપ પરમધામની પ્રાપ્તિ જેવા ફળનો પણ અધ્યાહાર કરી લેવો જોઈએ

એમ સમજવું,કારણ એ વાક્યનો શેષ ભાગ છે.

કુશા, છંદ, સ્તુતિ અને ઉપગાનની જેમ, એ વસ્તુ સમજવાની છે.

કેમ કે-પૂર્વમીમાંસામાં એવું જણાવ્યું છે.(26)

જ્ઞાનીને માટે પરલોકમાં ભોગ દ્વારા પાર કરવા યોગ્ય કોઈ કર્મફળ બાકી નથી રહેતું

એટલા માટે એનાં પુણ્ય કર્મ પણ અહીં જ પૂર્ણ થાય છે.

એ પ્રમાણે  બીજી શાખાવાળા પણ જણાવે છે.(27)

જ્ઞાની પુરૂષના સંકલ્પ પ્રમાણે બંને પ્રકારની સ્થિતિની પ્રાપ્તિમાં.

કોઈ જાતનો વિરોધ નથી.(28)

ગતિબોધક શ્રુતિની સાર્થકતા બંને રીતે બ્રહ્મપ્રાપ્તિ માનવાથી જ થઈ શકશે.

કેમ કે-બીજી રીતે માનવાથી શ્રુતિમાં પરસ્પર વિરોધ પેદા થશે.(29)

એ દેવયાન માર્ગ દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં જવા માટેનાં યોગ્ય સૂક્ષ્મ શરીરાદિ ઉપકરણોની

પ્રાપ્તિનું કથન હોવાથી-એને માટે બ્રહ્મલોકમાં જવાનું કથન યુક્તિસંગત છે.

આ,લોકમાં પણ એવું જોઈ શકાય છે.(30)

એ જ વિદ્યાઓનો આશ્રય લઈને ઉપાસના કરનારા દેવયાન માર્ગ દ્વારા જાય છે એવો નિયમ નથી.

બ્રહ્મલોકમાં જનારા સઘળા જ્ઞાનીઓની ગતિ એ જ માર્ગથી થાય છે એ વાત.

શ્રુતિ તથા સ્મૃતિ દ્વારા સિદ્ધ થાય છે. એટલા માટે તેમાં કશો વિરોધ નથી.(31)

અધિકાર પ્રાપ્ત કારક પુરૂષના અધિકારની સમાપ્તિ નથી થતી ત્યાં સુધી.

પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે સ્થિતિ રહેતી હોય છે.(32)

અક્ષર -પરમાત્માના નિર્ગુણ નિરાકાર વિષયક લક્ષણોનો પણ.  

સર્વ સ્થળે અધ્યાહાર કરવાનું  જ યોગ્ય છે.

કારણ કે પરમાત્માના બધા વિશેષણો સમાન છે અને એમના સ્વરૂપને લક્ષ્ય કરાવનારા ભાવો છે.

એટલે 'ઉપસત્’  કર્મવિષયક મંત્રોની પેઠે.

એમનો અધ્યાહાર કરવો યોગ્ય છે એ વાત કહેવામાં આવી છે.(33)

સર્વ સ્થળે ઈયત્તા અથવા આટલાપણાનું વર્ણન સમાન હોવાથી.

ઉક્ત ત્રણે યંત્રોમાં એક જ બ્રહ્મવિદ્યાનું વર્ણન કરેલું છે. (34)

આકાશાદિ ભૂત સમુદાયની પેઠે -એ પરમાત્મા પોતાના આત્માના પણ.

અંતરાત્મા (અંતર્યામી) છે. કેમ કે એ વાત બીજી શ્રુતિમાં કહેલી છે.(35)

જો કોઈ એમ કહે કે-બીજી રીતે અભેદની સિદ્ધિ નહિ થાય એટલા માટે

એ પ્રકરણમાં જીવાત્મા તથા પરમાત્માનો અભેદ માનવો જોઈએ.

તો એવું માનવું બરાબર નથી,

કારણ કે અહીં,બીજા ઉપદેશની જેમ અભેદની પણ સિદ્ધિ થઈ જશે.(36)

જો કે-એકમાં બીજાના ધર્મોનો વિનિમય કરીને અભેદનું વર્ણન થયું છે

માટે ઉપાધિકૃત ભેદ સિદ્ધ નથી થતો-કારણ કે.

સઘળી શ્રુતિ બીજાની પેઠે-વિશેષણ આપીને વર્ણન કરે છે.(37)

પરમાત્મા તથા જીવાત્માનો ઉપાધિગત ભેદ અને વાસ્તવિક અભેદ

માનવામાં એ જ દોષ રહેલો છે-કારણ કે.

પરમાત્માના સત્યસંકલ્પ જેવા વિશિષ્ટ ગુણધર્મો જીવાત્માના નથી માની શકાતા. (38)

વળી,એ પરમાત્માના  બીજે બતાવેલા  સત્યકામત્વાદિ ધર્મ-

કે,જ્યાં નિર્વિશેષ સ્વરૂપનું વર્ણન છે- ત્યાં પણ તે પરમને જ છે.

કારણ કે ત્યાં એના સર્વાધારત્વ જેવા ધર્મોનું વર્ણન જોવા મળે છે.(39)

એ કથન પરમાત્મા પ્રત્યેના આદરભાવને બતાવતું હોવાથી.

એમાં અન્ય દૃષ્ટાનો લોપ અથવા નિષેધ નથી.(40)

એ વચનો દ્વારા કોઈ રીતે બીજા ચેતનનો નિષેધ પ્રતીત થતો હોય તો પણ.

એ  પરમાત્મા કરતાં બીજા દૃષ્ટાનો નિષેધ બતાવવાને લીધે -એ કથન આદર સૂચક જ છે.

કારણ કે એ વાક્યોની સાથે અવારનવાર અતઃ શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.(41)

ભોગોને ભોગવવાનો નક્કી નિયમ નથી.

કારણ કે એ વાત એ પ્રકરણમાં વારંવાર આવેલા યદિ શબ્દના પ્રયોગ દ્વારા જોવા મળે છે.

એ સિવાય બીજું કારણ એ પણ છે કે-કામોપભોગથી જુદા સંકલ્પવાળાને માટે-

જન્મ મરણના બંધનમાંથી છૂટવાનું ફળ બતાવ્યું છે.(42)

प्रदानवदेव  तदुक्तम् ।

એ કથન વરદાનની જેમ જ સમજવાનું છે.(43)

જન્મમરણરૂપી સંસારમાંથી સદાને માટે મુક્ત બનીને એ પરમાત્માની પ્રાપ્તિરૂપી ફળને

બતાવનારાં લક્ષણોની અધિકતા હોવાથી એ જ ફળ બળવાન કે મુખ્ય છે.

કારણ કે-એ બીજું ફળ વર્ણન પણ મુખ્ય ફળના મહત્વને દર્શાવવા માટે જ કરવામાં આવ્યું છે.(44)

શારીરિક અને માનસિક ક્રિયાઓમાં સ્વીકૃત વિકલ્પની જેમ  

પહેલાં કહેલી અગ્નિવિદ્યા પણ વિકલ્પે મુક્તિનું કારણ થઈ શકે છે.

એ હકીકતની સિદ્ધિ પ્રકરણ દ્વારા થઈ રહે છે (45)

અતિદેશને લીધે અથવા વિદ્યાની પેઠે કર્મોને મુક્તિના કારણ તરીકે કહ્યાં હોવાથી.

પણ એ જ વાતની સિદ્ધિ થાય છે. (46)

પરંતુ  શ્રુતિ દ્વારા સુનિશ્ચિત રીતે જણાવ્યું હોવાથી.

એક માત્ર બ્રહ્મવિદ્યા જ મુક્તિના કારણ કે સાધનરૂપ છે.(47)

ઉપનિષદમાં ઠેકઠેકાણે એવું વર્ણન હોવાથી પણ.એને પુષ્ટિ મળે છે. (48)

શ્રુતિપ્રમાણ અને લક્ષણ વિગેરે બળવાન હોવાને લીધે પણ.

પ્રકરણ દ્વારા સિદ્ધાંતનો બાધ થઈ શકતો નથી. (49)

ભાવવિષયક અનુબંધ આદિના ભેદથી-

પ્રયોજનભેદથી કરાતી બીજી ઉપાસનાઓના ભેદની જેમ-

એમાં પણ ભેદ છે એવું  કથન  તે તે પ્રકરણોમાં જોવામાં આવ્યું છે.

તથા તેનો નિર્દેશ પહેલાં પણ કરાયો છે (50)

બધી જાતની બ્રહ્મવિદ્યા સમાન રીતે મોક્ષના કારણરૂપ છે.

તો પણ વચગાળાના ફળભેદનો નિષેધ નથી કારણ કે-

પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થયા પછી જેમ,

મૃત્યુ થયા પછી જીવાત્માનો સ્થૂળ શરીર સાથે સંબંધ નથી રહેતો

એમ,એનો સૂક્ષ્મ અથવા કારણ કોઈ પણ શરીર સાથે સંબંધ નથી રહેતો

એટલા માટે કોઈ પણ લોકની પ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી. (51)

પાછળના મંત્રોથી એ સિદ્ધ થાય છે અને એમાં કહેલા શબ્દ સમુદાયનો,

એ જ જાતનો ભાવ છે-પરંતુ બીજા સાધકોના બીજા ભાવોની અધિકતાને લીધે.

સૂક્ષ્મ તથા કારણ શરીર સાથે સંબંધ રહે છે -એટલા માટે એ બ્રહ્મલોકમાં જાય છે.(52)

કેટલાક કહે છે કે-આત્માનો શરીર હોય છે ત્યારે જ.

ભાવ હોવાને લીધે શરીરથી અલગ આત્માની સત્તા નથી.(53)

પણ,શરીરથી આત્મા અલગ છે-કારણ કે શરીર હોય છે ત્યારે પણ એની અંદર

આત્મા નથી રહેતો. એટલા માટે-આત્મા શરીર નથી.

વળી,જ્ઞાતાપણાની ઉપલબ્ધિની જેમ આત્મા શરીરથી ભિન્ન છે એવું સિદ્ધ થાય.(54)

યજ્ઞોની  સંબદ્ધ ઉપાસનાઓ જે જે શાખામાં કહેવાઈ હોય તેમાં જ કરવા યોગ્ય છે.

એવું નથી સમજવાનું પરંતુ પ્રત્યેક વેદની શાખાવાળું અનુષ્ઠાન કરી શકે છે.(55)

અથવા તો એવું સમજો કે-મંત્રાદિની જેમ એમાં કશો વિરોધ નથી.(56)

અંગ ઉપાંગથી પરિપૂર્ણ યજ્ઞની જેમ-પૂર્ણ ઉપાસનાની શ્રેષ્ઠતા છે-

કારણ કે તેવું જ કથન શ્રુતિમાં જોવા મળે છે.(57)

શબ્દાદિના ભેદને લીધે બધી વિદ્યાઓ જુદી જુદી છે.(58)

પણ,બધી વિદ્યાઓનું ફળ એક જ છે, ફળમાં ભેદ નથી એટલા માટે.

અલગ અનુષ્ઠાન કરાય તે બરાબર છે.(59)

સકામ ઉપાસનાઓનું અનુષ્ઠાન તો કામનાને અનુસરીને.  

સમુચ્ચય કરીને કરવું-અથવા સમુચ્ચય કર્યા સિવાય અલગ અલગ કરવું.

કારણ કે એમાં પૂર્વોક્ત હેતુ એટલે કે ફળની સમાનતાનો અભાવ છે.(60)

જુદાં જુદાં અંગોમાં કરવામાં આવતી ઉપાસનાઓનો-

યથાશ્રયભાવ છે એટલે કે જે -તે-ઉપાસનાનો ભાવ પણ સમજવો જોઈએ.(61)

શ્રુતિના શાસન અથવા વિધાનથી પણ. એ જ સિદ્ધ થાય છે. (62)

કર્મોનો સમાહાર બતાવવામાં આવ્યો હોવાથી,

એમની આશ્રિત ઉપાસનાઓનો પણ સમુચ્ચય બરાબર છે.(63)

જો કે,શ્રુતિ ગુણોની સાધારણતા બતાવે છે પણ.(64)

પરંતુ એ ઉપાસનાનો સમુચ્ચય બતાવનારી નથી એટલા માટે.

ઉપાસનાઓના સમુચ્ચયની સિદ્ધિ નથી થઈ શકતી.(65)

શ્રુતિમાં ઉપાસનાઓનો સમુચ્ચય ના કરવાનું જણાવ્યું છે (66)


અધ્યાય ૩ - પાદ- ૩-સમાપ્ત



અધ્યાય -3

પાદ -4


પરમાત્માની પ્રાપ્તિરૂપી પુરૂષાર્થની સિદ્ધિ આનાથી અથવા બ્રહ્મજ્ઞાનથી થાય છે.

કારણ કે શબ્દ અથવા શ્રુતિનાં વચનથી એવું સાબિત થાય છે.

એવું બાદરાયણ જણાવે છે.(1)

કર્મના અંગરૂપ હોવાથી બ્રહ્મવિદ્યાને પુરૂષાર્થના હેતુ તરીકે બતાવવાનું અર્થવાદ માત્ર છે.

જેવી રીતે યજ્ઞનાં બીજાં અંગોમાં ફળશ્રુતિ અર્થવાદ મનાય છે.

એવું આચાર્ય જૈમિનિનું કહેવું છે.(2)

ઉત્તમ પુરૂષોના આચાર દર્શનથી પણ વિદ્યા કર્મનું અંગ છે એવું સિદ્ધ થાય છે.(3)

એ વિશેની શ્રુતિથી પણ એ વાતની સિદ્ધિ થાય છે.(4)

વિદ્યા તથા કર્મ બંને જીવાત્માની સાથે જાય છે એવું કથન હોવાથી પણ એ વાતની સિદ્ધિ થાય છે.(5)

આત્મજ્ઞાનયુક્ત અધિકારીને માટે કર્મોનું વિધાન હોવાથી પણ એની સિદ્ધિ થાય છે. (6)

શ્રુતિમાં નિયમ તરીકે કહેવામાં આવ્યું હોવાથી પણ કર્મ અવશ્ય કર્તવ્ય છે,

અને વિદ્યા કર્મનું અંગ છે એવું સાબિત થાય છે.) (7)

પરંતુ શ્રુતિમાં કર્મો કરતાં બ્રહ્મવિદ્યાના મહિમાનું વર્ણન વધારે હોવાથી.

બાદરાયણ (વેદ વ્યાસ) નો અભિપ્રાય પ્રથમ સૂત્રમાં જણાવ્યો છે તેવો જ છે.  

કારણ કે શ્રુતિમાં વિદ્યાની એવી વિશેષતા વર્ણવેલી છે.(8)

આચારનું દર્શન તો સમાન છે.(9)

એ શ્રુતિ સર્વત્ર સંબંધ રાખવાવાળી નથી, અથવા એકદેશીય છે.(10)

સો મુદ્રાના વિભાગની જેમ.

એ ઉપનિષદ વચનમાં કહેવાયેલો વિદ્યાકર્મનો વિભાગ અધિકારી ભેદથી સમજવો જોઈએ.(11)

એ કથન તો એવા વિદ્વાનને માટે કરેલું છે

જેણે વિદ્યાનું અધ્યયન જ કર્યું છે પરંતુ અનુષ્ઠાન નથી કર્યું.(12)

એ શ્રુતિ વિશેષરૂપે વિદ્વાનને માટે નથી કહેવામાં આવી એટલા માટે.

એનો સમુચ્ચય જ્ઞાનની સાથે નથી.(13)

અથવા એવું સમજો કે વિદ્યાની સ્તુતિને માટે સંમતિ માત્ર છે.(14)

એ ઉપરાંત કેટલાક વિદ્વાનો પોતાની ઈચ્છાથી જ

કર્મોને છોડી દે છે એટલા માટે પણ વિદ્યાને કર્મનુ અંગ ના કહી શકાય. (15)

બ્રહ્મવિદ્યાથી કર્મોનો નાશ થઈ જાય છે એવું કહ્યું છે એથી પણ એ સિદ્ધ થાય છે. (16)

વીર્યને સુરક્ષિત (ઉર્ધ્વરેતસ) રાખવાનું વિધાન કરવામાં આવ્યુ છે

એવા ત્રણ આશ્રમમાં પણ  બ્રહ્મવિદ્યાનો અધિકાર છે. કારણ કે વેદમાં એવું કહેલું છે.(17)

આચાર્ય જૈમિનિ એ શ્રુતિમાં સંન્યાસ આશ્રમનો અનુવાદ માત્ર માને છે, વિધિ નથી માનતા.

કારણ કે એમાં વિધિસૂચક ક્રિયાપદનો પ્રયોગ નથી કરવામાં આવ્યો.

અને શ્રુતિ સંન્યાસનો નિષેધ કરે છે.(18)

બાદરાયણ કહે છે કે-ગૃહસ્થાશ્રમની પેઠે બીજા આશ્રમોના ધર્મોનું અનુષ્ઠાન પણ

કરવા જેવું છે. કેમ કે શ્રુતિમાં સમસ્ત આશ્રમોના અને આશ્રમધર્મોના કર્તવ્યનું

સમાન રીતે પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે.(19)

અથવા એ મંત્રમાં બીજા આશ્રમોની વિધિ જ માનવી જોઈએ- અનુવાદ નહિ

કેમ કે-સમિધાધારણ વિષયક વાક્યમાં 'ઉપર ધારણ’ ની ક્રિયાને અનુવાદ

માનવાને બદલે વિધિ જ માનવામાં આવી છે (20)

જો કોઈ એમ કહે કે-ઉદ્ ગીથ આદિ ઉપાસનાઓમાં એમના મહિમાનાં સૂચક જે વચન છે

તેમાં કર્મના અંગભૂત ઉદ્ ગીથ આદિને લીધે એવું વર્ણન કરવામાં આવ્યુ છે એટલા માટે.

એ સઘળું ફક્ત એની સ્તુતિ માત્ર છે.

તો એ વાત બરાબર નથી.

કારણ કે એ ઉપાસનાઓ અને એમના ગુણ અપૂર્વ છે.(21)

એ ઉપરાંત એ પ્રકરણમાં ઉપાસના વિષયક વિધિવાચક વચનોનો

પ્રયોગ કરેલો હોવાથી પણ એ વાતની સિદ્ધિ થાય છે. (22)

જો કોઈ એમ કહે કે-ઉપનિષદમાં આવતી આખ્યાયિકાઓ પરિપ્લવ નામના કર્મને માટે છે.

તો તેવું નથી.

કારણ કે પરિપ્લવ કર્મમાં થોડીક જ આખ્યાયિકાઓને વિશેષ રૂપે ગ્રહણ કરવામાં આવી છે.(23)

એવી રીતે એ આખ્યાયિકાઓને પરિપ્લાવર્થક ના માનીને વિદ્યાના જ અંગરૂપ સમજવી જોઈએ.

કારણ કે એ ઉપાખ્યાનોની ત્યાં કહેલી વિદ્યાઓની સાથે એકવાક્યતા દેખાય છે.(24)

અને  એટલા માટે.

આ બ્રહ્મવિદ્યારૂપી યજ્ઞમાં અગ્નિ, સમિધા, ઘી જેવા પદાર્થોની આવશ્યકતા નથી.(25)

એ ઉપરાંત વિદ્યાની ઉત્પત્તિને માટે સર્વે વર્ણાશ્રમોચિત કર્મોની આવશ્યકતા છે.

કારણ કે યજ્ઞાદિ કર્મોને બ્રહ્મવિદ્યામાં સાધન બતાવનારી શ્રુતિ છે.

જેવી રીતે ઘોડો યોગ્યતા પ્રમાણે સવારીના કામમાં વપરાય છે,

રાજપ્રસાદ પર ચઢવાના કામમાં નથી વપરાતો,

એવી રીતે કર્મ વિદ્યાની ઉત્પત્તિને માટે અપેક્ષિત છે, મોક્ષને માટે નથી.(26)

અન્ય કર્મ આવશ્યક ના હોવા છતાં-સાધકે-

શમ, દમ, જેવા ગુણોથી સંપન્ન હોવું જોઈએ કેમ કે-

એ બ્રહ્મવિદ્યાના અંગરૂપે એ શમદમાદિનું વિધાન હોવાથી

એમનું અનુષ્ઠાન અવશ્ય કરવા જેવું છે.(27)

સર્વ પ્રકારના અન્નને આરોગવાની અનુમતિ તો,

અન્ન વિના પ્રાણ ના રહેવાનો સંભવ હોય ત્યારે જ આપી છે.

કારણ કે શ્રુતિમાં એવું જ જોવા મળે છે.(28)

વળી,બીજી શ્રુતિનો બાધ ના હોવો જોઈએ (29)

એ ઉપરાંત સ્મૃતિ પણ એ જ વાતનું સમર્થન કરે છે.(30)

ઈચ્છાનુસાર અભક્ષ્ય ભોજનના નિષેધમાં શ્રુતિપ્રમાણ પણ છે. (31)

અને શાસ્ત્રવિહિત હોવાથી આશ્રમવિષયક કર્મોĐ