Nā Ana Mākau ʻŌlelo - Papa 8

Ke Kumuhana

Ka  Mākau

Ka Helu

Ke Ana

Ka Hoʻākāka

Ka ʻŌlelo

Ka ʻŌlelo Walewaha (1.1)

7-8.O.1

(Ka Pane Piha)

Hoʻopuka ʻia ka ʻōlelo,

a) e alakaʻi pono ai iā haʻi i kekahi hana nāna e hana 

e) e hōʻike leʻa ai i ka pōʻaiapili ma ka ʻōlelo uluwale

i) e wehewehe ai i kekahi kumuhana me ka ho‘ohana ‘ana i nā la‘ana e kāko‘o ai i kona mana‘o

o) e pono ai ke kūkā kamaʻilio

7-8.O.2

(Ka Haʻiʻōlelo)

Haʻiʻōlelo ma mua o ke anaina e pili i kekahi kumuhana i hāʻawi ʻia iā ia me ke kahe kūpono o ka ʻōlelo.

He ha‘i‘ōlelo uluwale paha, a i ‘ole he ha‘i‘ōlelo me ka ho‘ohana ‘ana paha i hō‘ike‘ike ‘enehana e kōkua ai i kāna mea e ha‘i‘ōlelo ana

7-8.O.3

(Ka Haʻiʻōlelo)

Hoʻokomo ʻia ka ʻōlelo noʻeau ma kahi kūpono.

E maopopo i ka haumāna ka manaʻo nui o ka ʻōlelo noʻeau/kaona i hiki iā ia ke hoʻohana ma kona ʻōlelo ʻana ma kahi kūpono.

Ka Hoʻomaopopo (1.2)

7-8.O.4

(Ka Hoʻolohe)

Kālailai ka haumāna i nā mea āna i ʻaʻapo mai ai mai nā kūmole i lohe ʻia.

Pili kēia i ka hiki i ka haumana ke hōʻuluʻulu i ka manaʻo nui o kekahi ʻōlelo i ʻōlelo ʻia mai a palapala i ka ʻōlelo a kekahi (mānaleo, nīnauele, apa) i hoʻopaʻa ʻia ma ka lola.

Pili pū kēia ana i ke kālailai ʻana i ke kuanaʻike a me nā mana‘o o ka mea ha‘i‘ōlelo (a me nā ‘ike e kāko‘o ai i ia mau mana‘o)

7-8.O.5

(Ka Loina ʻŌlelo)

Maopopo ka loina ku‘una o kāna i lohe ai a helu ʻia me ka wehewehena

Ke Mele/ Oli

Ke Kālailai Mele/Oli (2.1)

7-8.MO.1

(Ka ʻIkena Mele/ Oli)

Kālailai i ka ha‘awina a me ka manaʻo nui o kekahi mele

a) me ka hoʻohālikelike pū ʻana i nā mele ʻē aʻe i paʻa ʻē iā ia

e) me ka wae/wehewehe ‘ana i ka pō‘aiapili kūpono e ho‘ohana ‘ia ai ke mele

o) ma o ke kuhi ‘ana i ka mana‘o o ke kaona i ‘ike ‘ia ma nā mele

7-8.MO.2

(Ka ‘Ikena Mele/Oli)

Hoʻohālikelike a kālailai ʻia hoʻi nā mele Hawaiʻi o nā ʻano like ʻole me ke kālele pū ʻana i nā loina kuʻuna o ke mele.

ʻIke ka haumāna i nā ʻano ʻokoʻa o ke mele/oli (mele wahi pana, mele inoa, kānaenae, ke kiʻina leo, a pēlā aku) a me nā hiʻohiʻona o ia mau ʻano mele.

7-8.MO.3  

(Ka ‘Ikena Mele/Oli)

Ho‘ohālikelike ‘ia ke mele i lohe ‘ia me ka mea i kākau ‘ia.

Pili kēia i ka hiki i ka haumāna ke ‘ike (i ke ʻano e ʻokoʻa ai ke mele ma ka lohe ʻana a me ka heluhelu wale ʻana i nā hua ʻōlelo) i ka ‘oko‘a o ke mele ke lohe ‘ia ma kahi o ka heluhelu wale ‘ana i nā hua ‘ōlelo (he la‘ana:  ‘oiai hiki nō paha ke no‘ono‘o ‘ia he mele “hau‘oli” ke ‘ano ma ka lohe ‘ana eia na‘e, he kumuhana kaumaha nō paha)

Ke Kākau

Nā ʻAno Kākau (3.1)

8.K.1

(Ka Palapala Moʻolelo)

E kākau i moʻolelo:

a) e hōʻike ana i ke ʻano a me ka hana o ka mea nona ka moʻolelo

e) e hōʻike ana i nā haʻawina a nā hāmeʻe i aʻo mai ai

i) me ka hoʻohana ʻana i nā ʻano hiʻohiʻona moʻolelo like ʻole ma ke kaʻina kūpono

o) i kahe maikaʻi mai kinohi a i ka pau ʻana

u) i kūpono ka lōʻihi no kēia pae makahiki

8.K.2

(Ka Palapala Wehewehe)

Ho‘onohonoho a kālailai ʻia nā manaʻo nui o kekahi kumuhana i mōakāka ka waiwai o nā haʻawina i aʻo mai ai.

E kākau me ka hōʻike ʻana i kekahi kaʻina hanana moʻolelo e kākoʻo ai i ke kumuhana o ka moʻolelo.  Pili kēia i ka unuhi ‘ana i nā mana‘o/ hanana nui o ka mo‘olelo, nā haʻawina o nā meʻe i aʻo mai ai, a me ke kahe kūpono ʻana o nā hanana moʻolelo e hoʻonohonoho ʻia ai ma ke kaʻina kūpono. Kālailai ʻia kēia mau mea o luna nei ma o ke kākau pepa ʻana.

8.K.3

(Ka Palapala Kūpale Manaʻo)

Hoʻonohonoho a wehewehe mōakāka ʻia ka manaʻo me ke kākoʻo piha ʻia ʻana ona

a) me ka ho‘ohana ‘ana i mau la‘ana mai kekahi mau kūmole ʻokoʻa mai

e) me ke kālailai ‘ana i ke ‘ano o kekahi mea i ‘imi noi‘i ‘ia  (me ka ho‘ohālikelike ho‘i i nā ‘ao‘ao ‘ēko‘a)

i) me ka hoʻohana ʻana i ka ʻenehana/ki‘ikuhi e kākoʻo ai i kona manaʻo (he pōkāmana, he wikiō, a pēlā aku)

E kākau me ka hiki ke ʻapo maʻalahi ʻia ka manaʻo.  E hoʻohana ʻia 4-5 a ʻoi laʻana e wehewehe ai a e kākoʻo ai i ko ka haumana manaʻo kākau a i ‘ole me ka ho‘ohana ‘ana i 3-4 kūmole ‘oko‘a (he mo‘olelo, he ‘ōlelo no‘eau, he mele, a pēlā aku).

Hoʻohana i ka ʻike i ʻike e pane ai i kāna nīnau noiʻi (he nīnau i hā‘awi ‘ia a i ‘ole he nīnau i haku ‘ia e ka haumāna) a hōʻike aku i kekahi anaina.

Pili ho‘i kēia i ka ho‘ohana ‘ana o ka haumāna i kekahi ka‘ina kākau e pono ai ke kūkulu pono i ka pepa (ho‘olālā, ‘oloke‘a, kāmua, paka, kākau hou, papa kūmole, a pēlā aku, e like me ka nui e pono ai)

Nā Loina Moʻolelo (3.2)

8.K.4

(Ka Haʻawina ʻIke Kuʻuna)

E kālailai i ka pilina o kekahi loina kuʻuna i nā hāmeʻe a hōʻike i ka waiwai o ia mau loina kuʻuna i kona ola ponoʻī.

I loko o ia mau loina, he mau haʻawina e aʻo ai.  No laila, e wehewehe ʻia kekahi mau haʻawina e aʻo ai ma loko o ka moʻolelo, a me ka waiwai o ia mau ha‘awina i ka hāme‘e mo‘olelo, ka mea kākau, ka mea kālailai, a pēlā aku.  

(E laʻa: kekahi ʻike no ke ʻano o ka nohona, a i ʻole kekahi ʻike i pili ka ʻāina, ka lani, ke kai a i ʻole nā hana a ka poʻe kūpuna.  E wehewehe piha ʻia me nā kākoʻo he 2 a ʻoi.)

Nā Loina Kākau (3.3)

8.K.5

(Ke Kaona)

Wehewehe ʻia ke kaona no ka hōʻike ʻana i kekahi manaʻo pālua o ka ʻōlelo hoʻokahi ma nā pōʻaiapili like ʻole.

Pili kēia ana i ka wehewehe ‘ana i ke kaona o nā mana‘o pālua like ‘ole, e la‘a me nā ‘ōlelo no‘eau, nā nane, nā hua ‘ōlelo, nā mele, a pēlā aku.

E kākau me ka wehewehe ʻana i 2 a ʻoi manaʻo ʻokoʻa o kekahi huaʻōlelo/ māmalaʻōlelo a me ka pō‘aiapili kūpono e ho‘ohana ‘ia ai ia kaona.  ʻAʻole wale nō ka “Pua” he mahele o ka mea kanu.  He mau manaʻo nō kona e laʻa ʻo ke kanaka, kekahi wahine a pēlā aku nō.  Na ka haumāna e kuhikuhi i ia mau manaʻo o ka hua ʻōlelo/ māmalaʻōlelo hoʻokahi i manaʻo ʻia he kūpono no kēia pae makahiki.

Ma loko o nā nane, he kiʻi i kūkulu ʻia me ke kuhikuhi pololei ʻole ʻia o kona manaʻo nui.  Na ka haumana e koho i ka manaʻo nui ma o ka ʻōlelo hoʻohali o loko o ka nane.

8.K.6

(Ke Kiko a me ka Pela)

Pololei ka pela ʻana a me ka hoʻohana ʻia o nā kiko.

Hoʻomaka nā māmalaʻōlelo ma ka Hua Nui/ Maʻaka a pau i ke Kiko Pau/ Kiko Nīnau a i ʻole ke Kiko Pūʻiwa.  Pela ʻia me nā kahakō a me nā ʻokina e ʻike pono ai i ka manaʻo o ka huaʻōlelo e pela ʻia.  ʻOkoʻa ʻo ĀU a ʻokoʻa ʻo AʻU.  Ma ka pela pololei wale ʻana nō e ʻike ai i ka manaʻo o ka haumana.

8.K.7

(Ka Pilinaʻōlelo)

Hoʻohana ʻia nā analula e ki‘eki‘e ai ka ‘ōlelo ma ka pō‘aiapili kūpono e mōakāka ai ka manaʻo nui.

E paʻa loa nā loina kākau o kēia pae.

E kākau ma ka mālamaʻōlelo piha, me ka hoʻohana ʻana i nā kāhulu e wehewehe ai i ke ʻano o kekahi mea a me ka hōʻike ʻana i ka pau a me ka ʻole o kekahi hana. Pili kēia i kā ka haumana ho‘ohana ‘ana i mau analula ‘oko‘a no ka mana‘o like.  He la‘ana:  “I ko‘u hele ‘ana”--Aia he mau ala e ‘ōlelo ai i ka mea like.  Wae ‘ano ka haumāna i nā analula like ‘ole e ho‘ohana ai ma ka pō‘aiapili kūpono.  “I loa nō,” “Aia nō,” “‘Oiai,” “I ko‘u PAINU ‘ana, “I ka PAINU ‘ana o‘u,” a pēlā aku

8.K.8

(Nā ‘Ano Kākau)

Kālailai ‘ia ka ‘oko‘a o ke ‘ano kākau ma nā pō‘aiapili like ‘ole.

E mōakāka nā ‘ano kākau like ‘ole no nā mea heluhelu like ‘ole e la‘a me ka puke mo‘omana‘o, ka pepa pōkole, ka leka i ke hoa, ka pepa wehewehe, ka mo‘olelo hakupuni/hakule‘i, a pēlā aku.  Pili kēia i ke kākau ‘ana o ke keiki a me ka hiki i ke keiki ke kuhi i nā ‘ano kākau i heluhelu ‘ia a me ke kumu o ka hoʻohana ʻia ʻana o nā ʻano kākau like ʻole (a ka mea kākau).

Ka Heluhelu

Nā ʻAno Heluhelu (4.1)

8.H.1

(Ka Heluhelu Moʻolelo)

Kūkulu ka haumāna i kona manaʻo

a.  ma o nā laʻana mai ka mea āna i heluhelu ai. (3 a ʻoi laʻana)

e.  ma o ke kālailai ʻana i ka manaʻo o ka mea kākau.

Pili kēia i ka ‘ohi‘ohi ‘ana i ‘ikepili e pono ai ka noi‘i, ke kālailai ‘ana i ke kāko‘o ‘ana o ka mea kākau i kona mau mana‘o

8.H.2

(Ka Heluhelu Moʻolelo)

Kālailai ‘ia ke ka‘ina hana o ka mo‘olelo:

a) me ka pilina o nā hanana i ka holo ‘ana o ia mo‘olelo ho‘okahi

e) me ka ho‘ohālikelike i kekahi mo‘olelo ‘ē a‘e

He la‘ana: Ma o ke kālailai ‘ana i nā hanana mo‘olelo, hō‘ike ka haumana i ka pilina o ke ka‘ina hana i ka holo o ka mo‘olelo, a inā ua loli kekahi hanana mo‘olelo, hiki ke kuhi ‘ia ka loli o ka holo ‘ana o ka mo‘olelo (no nā hāme‘e, no ka hopena, a pēlā aku).  

He la‘ana:  ho‘ohālikelike ‘ia ke kuana‘ike o 2 hāme‘e a i ‘ole ka mea kākau he hi‘ohi‘ona e kuhi ana paha i ka hopena o ka mo‘olelo/hāme‘e.  No Lohi‘au--‘ike ka mea heluhelu he lohi kona ‘ano.  Eia na‘e, koi ‘ia ka wikiwiki o ko Hi‘iaka huaka‘i.  Ahuwale i ka mea heluhelu ka hihia e kupu mai ana ma muli o ko Lohi‘au mili‘apa a pau ‘o ia (mau manawa) i ke ahi.

 Ho‘ohālikelike ‘ia ke ka‘ina hana a me ka pilina o ia hanana i ka holo o ka mo‘olelo i kekahi mo‘olelo ‘ē a‘e.

8.H.3

(Ka Heluhelu Moʻolelo)

Kālailai a ho‘ohālikelike ‘ia nā hi‘ohi‘ona like ‘ole o ‘elua mo‘olelo ʻokoʻa.

Pili kēia i ka hiki i ka haumāna ke ‘ike i ka ‘oko‘a a me ka like o nā hi‘ohi‘ona mai nā mo‘olelo ‘oko‘a.

Nā hi‘ohi‘ona like ‘ole:  ka ‘āina, nā me‘e, ka pō‘aiapili, nā hanana, apa

8.H.4

(Ka Heluhelu Moʻolelo)

Noi‘i ʻia nā moʻolelo ʻokoʻa e ʻike ai i nā ʻano ʻokoʻa o nā moʻolelo Hawaiʻi.

E ʻike ʻia ka ʻokoʻa o ka moʻolelo pili Akua, nā moʻolelo aʻo haʻawina, nā moʻolelo e wehewehe ai i ke kumu o kekahi ʻāina, inoa a pēlā aku.  Ua hoʻohana ʻia nā moʻolelo kuʻuna i mau haʻawina e aʻo ai a e leʻaleʻa ai.  He ana kēia e ‘ohi‘ohi ai i ka ‘ike e pono ai ke kālai ‘ana i ke kumu ʻokoʻa o nā moʻolelo.

8.H.5

(Ka ‘Apo Mana‘o)

Unuhi a wehewehe ‘ia nā mahele ko‘iko‘i a me ka mana‘o nui o ia mo‘olelo me ka wehewehe ho‘i i ka mana‘o nui a me ke kumu e ko‘iko‘i ai ia mau mahele mo‘olelo.

Nīnau ʻia a pane ʻia nā nīnau e pili ana i ka mea i heluhelu ʻia e ʻike ai i ka manaʻo nui a me nā mahele ko‘iko‘i o ka mo‘olelo.  Unuhi ʻia kekahi ʻike mai loko mai o nā hanana moʻolelo a me nā hōʻailona i waiho ʻia ma ka moʻolelo.  Wae‘ano ‘ia nā mana‘o like ‘ole o ka mo‘olelo i kuhi a ho‘omaopopo ‘ia ka mana‘o nui. He mākau kēia e pono ai ke kia ʻana i ka noʻonoʻo.

Nā Loina Heluhelu (4.2)

8.H.6

(Ka ʻIke Kuʻuna)

Kālailai ʻia ka ʻikena kuʻuna a me ke kuanaʻike Hawaiʻi me ka wehewehe mōakāka.

He ʻano ʻikena kālailai heluhelu ke wehewehe ʻia nei.  Inā ʻo Makaliʻi ka inoa o ka meʻe o kekahi moʻolelo, hiki i ka haumana ke ʻike i ka pilina ma waena o ia inoa a me ka huihui hōkū, malama, ka manō, ka Makahiki a i ʻole ka waʻa paha.

Pili kēia ana i ka hiki i ka haumana ke unuhi i ka ‘ikena ku‘una a kālailai i ke kumu i pili ai kēia ‘ike i ka holo ‘ana o kāna e heluhelu nei.

8.H.7

(Ka ʻIke Kuʻuna)

Kālailai ʻia nā loina kuʻuna o ka moʻolelo me ke kākoʻo ʻana i kona mana‘o.

Hiki i ka haumana ke wehewehe i nā loina kuʻuna āna i ʻike ai ma ka heluhelu ʻana i ka moʻolelo.  Inā e lei ʻia i lei lāʻī, he pale ia ma muli o ke ʻano o ka lau.  Kākoʻo ʻia kona mana‘o ma nā laʻana he 3 a ʻoi.

8.H.8

(Nā Kahua Heluhelu)

Ua paʻa nā pilinaʻōlelo a me nā huaʻōlelo e heluhelu ai i nā moʻolelo no ia pae me ka maopopo.

Pili ho‘i kēia i ke kumu i ho‘ohana ‘ia ai ka pilina‘ōlelo/hua ‘ōlelo ma kā ka haumāna i heluhelu ai.

8.H.9

(Nā Kahua Heluhelu)

Maopopo leʻa ka manaʻo o kekahi huaʻōlelo hou ma o ka pōʻaiapili moʻolelo/ hopunaʻōlelo a hoʻohana ʻia ia huaʻōlelo e ʻoi aʻe ai ka waihona huaʻōlelo a ka haumāna.

ʻO ka pōʻaiapili kekahi ʻōlelo hoʻohali e kōkua ai i ko ka haumana hoʻomaopopo ʻana.  

(E laʻa: “Ua like kēlā kaʻa me ka ʻāpala.  Ua poepoe kona kino a pūkoko kona kala/ waihoʻoluʻu.”)

Ma kēia māmalaʻōlelo, ʻo “Pūkoko” paha kekahi huaʻōlelo hou akā ma o ka hoʻohālikelike ʻia o ke kaʻa a me ka ʻāpala, ua hiki i ka haumana ke kuhi i ka like o ka pūkoko a me ka ʻulaʻula ʻoiai ʻo ia ke kala o ka ʻāpala.

Ke hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo hou, he hōʻike ia i ka ʻaʻapo maoli o ka haumāna i ka manaʻo o ia huaʻōlelo.

8.H.10

(Ke Kaona)

Kālailai ʻia ka manaʻo nui o kekahi ʻŌlelo Noʻeau e hōʻike ai i ke kuanaʻike Hawaiʻi me ke kākoʻo.

Ma ka wehewehe ʻana i kekahi ʻōlelo noʻeau i kūpono no kēia pae makahiki, hiki i ka haumana ke hōʻike i ka pilina o ka manaʻo nui o ia ʻōlelo noʻeau i ka nohona ma mua a me ka nohona nei.  Kākoʻo ʻia kona manaʻo me nā laʻana 3 a ʻoi.

8.H.11

(Ke Kaona)

ʻIke ʻia hoʻi he nīnau ka nane e pane ai a wehewehe ʻia me ke kākoʻo. 

“Ka wai kau i ka lewa.”  ʻAʻole nō nā nane i nīnau pinepine ʻia ma ke ʻano he nīnau maʻamau.  E aʻo ʻia nā nane e hoʻomaka ai ka haumana e ʻike i ke kino o ka nane a me ke ʻano o ka pane ʻana.  Inā ua ʻike ka haumana he nīnau ka nane a pane ʻo ia, he kō kēia ana.  E wehewehe ʻia a kākoʻo ʻia me 3 a ʻoi laʻana kākoʻo.

8.H.12

(Ke Kaona)

Maopopo leʻa nā manaʻo pālua o kekahi ʻōlelo a wehewehe ʻia hoʻi nā manaʻo ʻokoʻa o ia ʻōlelo hoʻokahi a hoʻohana ʻia ia ʻōlelo ma nā pōaiapili like ʻole.

Ma ke mele “Mele ʻAi Pōhaku” a i ʻole “Kaulana nā Pua,” he mau manaʻo ko “Pua” a me “Pōhaku”.  Inā ua hiki i ka haumana ke ʻike i nā manaʻo ʻokoʻa o ka ʻōlelo hoʻokahi, he ʻike ia e kō ai ke ana.

8.H.13

(Nā ʻAno Palapala)

Kālailai ‘ia he mau kūmole like ‘ole no ka wae ‘ana i ‘ike i pili i kekahi kumuhana kiko‘ī.

He laʻana: Noiʻi ka haumāna i kekahi kumuhana ma ka hoʻohana ʻana i nā ʻano palapala like ʻole e laʻa me:

  • Ka nūpepa
  • Nā puke
  • Nā palapala ʻāina, a pēlā aku

Ma o ke kālailai ‘ana, hiki i ka haumāna ke kuhi i nā mea like, nā mea ‘oko‘a, nā kuana‘ike ‘oko‘a o nā kūmole ‘oko‘a, a pēlā aku.