Dadeni

gan Ifan Morgan Jones

Taflen Geirfa 3

Alaw

t. 97 gwrych – bristles

blonegog, llipa – limp, flabby

ymddarostwng – humble oneself

penyd – penance

mygu – throttle, strangle

ysbeidiol – sporadic

digymell – unprompted

rhochian nwydus – passionate snorting

t.98 o’i gwirfodd – of her own free will

dygymod – reconcile

fel pe bai ffawd... as if fate was in her favour

eiddigeddu – become jealous

llwglyd – greedy, hungry

chwythu ei blwc – run out of steam

t.99 gweunydd – moors

cerrynt – current

ar fympwy – at random

carn – hilt, handle

t.100 sarff – serpent

crair – relic

gerfydd y carn – by the hilt

llwfrdra – cowardice

argyhoeddedig – convinced

cynghreiriaid – allies

dirprwyol – vicarious

y cwd – rhywbeth fel “you bastard”

t.102 llaith – damp

claerwyn – brilliant white

edifeirwch – remorse

encilion – hidden places

cybolfa – hotchpotch

Joni

t.103 anghynfannedd – desolate

warysau – warehouses

diffaith – barren

cen – lichen

canllaw – banisters, railings

wg – gwg: frown, scowl

t.104 dychrynllyd – terrifying

gochel – be aware

t.105 browlan – mutter

dolefus – plaintive

dyrnu – beat

Fysa dy fam yn mynd i dop caets – your mother would go bonkers

Gwelid – could be seen

t.107 Arawn - Arawn yw brenin Annwn (Annwfn) yng Nghainc Cyntaf y Mabinogi. Dim ond yn y Pedair Cainc y ceir cyfeiriad ato, ond erys cof amdano yn y dywediad traddodiadol a geir mewn chwedl werin o Geredigion,

    'Hir yw'r dydd a hir yw'r nos, a hir yw aros Arawn'

Ym mhennod agoriadol y chwedl, mae Pwyll Pendefig Dyfed yn mynd i hela â'i helgwn yng Nglyn Cuch (ardal Abercych) Dyfed.

Gwyn ap Nudd: Cymeriad ym mytholeg a llên gwerin Cymru a gysylltir â'r Arallfyd a'r Tylwyth Teg yw Gwyn ap Nudd. Mewn chwedlau llên gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn. Yn y cyswllt hynny mae'n arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt trwy'r nos.

Gwyn ap Nudd yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, a cheir sawl chwedl amdano.

MOMFG – “mas o ‘ma ff***** glou!”

Sul y Pys – a day that will never come

Pys slwj (pys slwtsh) : mushy peas

Blodeuwedd - Merch hudolus a greodd y dewiniaid Gwydion ap Dôn a Math o flodau'r derw, banadl [=broom] ac erwain [meadowsweet], i fod yn wraig i Lleu Llaw Gyffes yw Blodeuwedd. Ceir ei hanes ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi, sef Math fab Mathonwy. Cynllwyniodd [=plotted] Blodeuwedd gyda'i chariad Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, i ladd Lleu, ac fel cosb cafodd hi ei throi yn dylluan gan Gwydion.

Cyfareddu – charm, enchant

t.108 ploryn – pimple

tyngu llw – swear an oath

oblegid – because of (that)

dadebru – revive, rouse

t.109 cofnodwyr – chroniclers

darostwng – humble, subjugate

meidrol – mortal

ysglyfaeth – prey, victim

grefu am t’m....beg to get a little bit of that old power back

awdurdodyddiaeth – authoritarianism

Gwydion - Cymeriad yn y bedwaredd o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy yw Gwydion fab Dôn. Gellir ystyried mai Gwydion, yn hytrach na Math, yw'r prif gymeriad yn y stori. Mae ei fam, Dôn, yn Dduwies Geltaidd sy'n chwaer i Math fab Mathonwy ac a uniaethir â'r dduwies Geltaidd Danu/Anu yn y traddodiad Gwyddelig. 'Caer Wydion' yw'r enw Cymraeg traddodiadol am y Llwybr Llaethog.

Llwyd ap Cil Coed - Llwyd is a friend of Gwawl ap Clud, who had been insulted by Pwyll in the First Branch. Llwyd decides to avenge this insult upon Pryderi son of Pwyll by making barren and empty the kingdom of Dyfed. Later, by means of an enchanted bowl in a mysterious fortress, he imprisons Pryderi and Rhiannon, Pwyll's widow and Pryderi's mother. Llwyd apparently makes Rhiannon bear the yokes of his horses, while Pryderi had to carry the gate hammers, while they are in captivity.

Only Manawydan, Rhiannon's new husband, and Pryderi's wife Cigfa remain in Dyfed. They try to plant grain, but their crop is destroyed by mice. Manawydan chases the pests away, but catches one that is fat and slower than the others, and sets out to hang it for theft. A cleric, a priest, and a bishop come by one at a time and beg Manawydan to spare the mouse, but he refuses until the bishop agrees to remove the enchantment from Dyfed. He finally reveals himself as Llwyd in disguise, and admits that the mice were really his attendants magically transformed. The mouse is his pregnant wife, Gwenaby, but Manawydan refuses to free her until Llwyd also releases Rhiannon and Pryderi and pledges to take no further revenge. Llwyd agrees to these terms, and turns his wife back into a beautiful woman.

Teyrnon Twryf Lliant - Yn y chwedl mae Teyrnon yn arglwydd ar Went Is Coed, yn ne-ddwyrain Cymru. Daw ei enw o'r gwreiddyn teyrn (Brythoneg tigernonos "Y Teyrn Mawr", efallai fel cymar i'r dduwies Rigantona "Y Frenhines Fawr", sef Rhiannon yn Gymraeg Canol). Ceir Nant Teyrnon tua 2 filltir o Gaerleon lle codwyd Abaty Llantarnam. Ystyr yr epithet Twrf [F]liant yw "twrw mawr", yn ôl pob tebyg.

Mallt-y-Nos a’i chwaer Sisial y Brwyn - Mallt-y-Nos (Matilda of the Night), also known as the Night Mallt,[1] is a crone in Welsh mythology who rides with Arawn and the hounds (Cŵn Annwn) of the Wild Hunt, chasing sorrowful, lost souls to Annwn. The Mallt-y-Nos drives the hounds onward with shrieks and wails, which some say are evil and malicious in nature.

Gwyliadwrus – alert, watchful

t.111 Bwystfilaidd – monstrous, beastly

Bryn y Briallu – Primrose Hill

Isgoed

t.112 trugareddau – knick-knacks,

galar – mourning

t.113 llychwino – sully, tarnish

yn hongian gerfydd... hanging by the most fragile of all possible threads

t.114 hybarch – venerable

trybini – trouble

t.115 seboni – flatter

t.116 to clwt – soft top

epil cwynfanllyd – whingeing offspring

cymhelliad greddfol – an instinctive impulse

ymddangosiadol osgeiddig – ostentatiously graceful

t.117 swnyn – grumbler

dienaid – soulless

t.118 ymhleth – folded

t.119 dynwarediad – imitation

baldorddi – babble

t.120 cymryd arno fod yn ddyn meidrol – pretending to be a mortal

codi ei war – look up

t.121 Iarlles y Ffynnon - Yn y chwedl mae Owain, cymeriad sy'n seiliedig ar yr arwr Owain fab Urien o'r Hen Ogledd, yn priodi Iarlles y Ffynnon gyda chymorth ei llawforwyn Luned. Ar ôl tair blynedd yn amddiffyn y ffynnon, mae'n cael caniatad yr Iarlles i dreulio tri mis yn llys Arthur. Wedi cyrraedd yno, mae'n anghofio popeth am ei wraig ac yn aros am dair blynedd. Mae ei wraig yn ei ddiarddel [disowns] ac Owain yn mynd yn wallgof am gyfnod, ond gyda chymorth llew y mae wedi ei achub mae'n mynd trwy gyfres o anturiaethau yn llwyddiannus ac yn adennill ei wraig.

Yn gyhuddgar – accusingly

t.122 Y Mab Darogan - Y Mab Darogan yw'r gwaredwr a ddaw i arwain y Cymry i fuddugoliaeth derfynnol ar y Saeson a'u gyrru allan o Ynys Prydain gan adfer y deyrnas i feddiant y Cymry, disgynyddion y Brythoniaid. Mae'r Mab Darogan yn ffigwr Meseianaidd sydd wedi chwarae rhan bwysig yn hanes Cymru dros y canrifoedd. Mae sawl person hanesyddol wedi cael ei uniaethu â'r Mab Darogan yn y gorffennol, gan gynnwys Arthur ac Owain Glyndŵr.

Angen dybryd – dire need

Bwa saeth aur – golden bow

Cyflafan – massacre

Ymbil – plead, beg

Gorchfygu – conquer

Gelen – leach

t.125 tuchan – groan, grumble

ymddiddan – converse

digamsyniol – unmistakable

meidrolion – mortals

t.126 tynnu helynt am fy mhen – bring down trouble on myself

Joni

t.128 rhoi’r felan iddo – make him depressed

gochelgar – wary, cautious

glafoerllyd – slavering

tarfu ar ei annel – make him lose aim

diaroglyddion – deodorant

t.129 fferru – freeze

balog – fly (of trousers)

oernadu – howl

parlys – paralysis

tyrchu – rummage

trallod – suffering, adversity

t.130 clogynnau carpiog – tattered cloaks

hercio – wobble

prae – prey

slefren fôr – jellyfish

t.131 dyfnderoedd eigion – the depths of the abyss

lluddedig – exhausted

t.132 llid – anger, wrath

‘sna’m llawar o ddewis – there’s not much choice

t.133 gochelgar – cautious, circumspect

drwgdybus – suspicious, distrustful

t.134 byrbwyll – reckless

gorchwyl – task

t.137 Ni fyddai llawer o obaith – there would not be much hope of his raising Iaco from the dead if he himself had be torn to shreds by an angry flock of ravens

Isgoed

t.139 maldod – affection, indulgence, pampering

brifiwyd – yma: brifo: he was hurt

ffifflen – yma: merch

t.140 – ynysig – isolated

trwstan – trist

ingol – anguished

meidrolion – mortals

gwadu – deny

rhelyw – the others

meudwyaid – hermits

tyrchu – rummage

t.141 ymhyfrydu – amuse himself

cymhelliad – motive

t.142 anfoddog – unwilling

torri ei fol – bursting to do something

fewnrwyd – intranet

t.143 ysgytwad – shock

cafnu allan – hollow out

rhodfeydd – walkways

gwyndra diheintiedig – antisceptic whiteness

t.144 osgo – demeanour

t.145 difrycheuyn – spotless

t.146 trawyd ef – he was struck

t.147 gwrth-heintiwr – anti-sceptic

elordy – mortuary

celanedd – corpses

o’r un anian – of the same kind/nature

Gwydion fab Dôn – “ is a magician, hero and trickster of Welsh mythology, appearing most prominently in the Fourth Branch of the Mabinogi, which focuses largely on his relationship with his young nephew, Lleu Llaw Gyffes.”

O flaen ei well – before his betters (i.e. in court)

t. 148 ar gyfeiliorn – astray

llesteirio – impede, obstruct

jac codi baw – JCB

chwistrellu – spray

t.149 ymroddiad – dedication, commitment

swyngyfareddu – bewitch

didaro – nonchalant

t.150 ffwng – fungus

goruwchgenedlaethol – supranational