1. Làm anh (Tác giả: Phan Thị Thanh Nhàn)
Làm anh khó đấy
Phải đâu chuyện đùa
Với em gái bé
Phải người lớn cơ.
Khi em bé khóc
Anh phải dỗ dành
Nếu em bé ngã
Anh nâng dịu dàng.
Mẹ cho quà bánh
Chia em phần hơn
Có đồ chơi đẹp
Cũng nhường em luôn.
Làm anh thật khó
But mà thật vui
Ai yêu em bé
Thì làm được thôi.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Bài thơ viết theo thể 4 chữ nhịp 2/2 tự nhiên như lời nói, mang giọng điệu thủ thỉ. Khẩu ngữ "khó đấy", "chuyện đùa" tạo sự gần gũi. Sự đối lập giữa "thật khó" và "thật vui" khắc họa xuất sắc tâm lý tự hào khi được làm "người lớn". Tác phẩm dạy trẻ sự nhường nhịn, vị tha. Khi đọc, con cần rèn giọng chững chạc, ra dáng người lớn nhưng vẫn giữ được nét hồn nhiên.
2. Đi học (Tác giả: Hoàng Minh Chính - Bản trích SGK)
Hôm qua em tới trường
Mẹ dắt tay từng bước
Hôm nay mẹ lên nương
Một mình em tới lớp.
Trường của em be bé
Nằm lặng giữa rừng cây
Cô giáo em tre trẻ
Dạy em hát rất hay.
Hương rừng thơm đồi vắng
Nước suối trong thầm thì
Cọ xòe ô che nắng
Râm mát đường em đi.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Thể thơ 5 chữ mang âm hưởng dân ca đồi núi, vần điệu dặt dìu, êm ái. Hệ thống từ láy "be bé, tre trẻ, thầm thì" vẽ nên bức tranh thiên nhiên thanh bình. Bài thơ ngợi ca sự tự lập của học trò vùng cao, bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên. Giọng đọc cần trong trẻo, bay bổng, nhịp điệu tung tăng theo từng bước chân dạo bước tới trường.
3. Quạt cho bà ngủ (Tác giả: Thạch Quỳ)
Ơi chích chòe ơi!
Chim đừng hót nữa,
Bà em ốm rồi,
Lặng cho bà ngủ.
Bàn tay bé nhỏ
Vẫy quạt thật đều
Ngấn nắng thiu thiu
Đậu trên vách trắng.
Căn nhà đã vắng
Cốc chén nằm im.
Đôi mắt lim dim
Ngủ ngon bà nhé.
Hoa cam, hoa khế
Chín lặng trong vườn,
Bà mơ tay cháu
Quạt đầy hương thơm.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Phép nhân hóa "ngấn nắng thiu thiu, cốc chén nằm im" và ẩn dụ "quạt đầy hương thơm" vô cùng tinh tế, tạo ra một không gian tĩnh lặng, đầy ắp sự hiếu thảo. Tác phẩm bồi đắp lòng trắc ẩn và sự quan tâm tinh tế đến ông bà. Yêu cầu con đọc với giọng thầm thì, nhẹ nhàng, kéo dài nhịp và ngân nga như một khúc hát ru.
4. Gọi bạn (Tác giả: Định Hải)
Tự xa xưa thuở nào,
Trong rừng xanh sâu thẳm,
Đôi bạn sống bên nhau,
Bê Vàng và Dê Trắng.
Một năm, trời hạn hán,
Suối cạn, cỏ héo khô.
Lấy gì nuôi đôi bạn,
Chờ mưa đến bao giờ?
Bê Vàng đi tìm cỏ,
Lang thang quên đường về.
Dê Trắng thương bạn quá,
Chạy khắp nẻo tìm Bê.
Đến bây giờ Dê Trắng,
Vẫn gọi hoài: “Bê! Bê!”
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Thể thơ tự sự 5 chữ như một câu chuyện ngụ ngôn. Các động từ "lang thang, quên, chạy khắp nẻo" đẩy cảm xúc lên cao trào. Bài thơ ca ngợi tình bạn thủy chung, hoạn nạn có nhau. Khi đọc diễn cảm, cần thể hiện giọng kể trầm buồn, đượm lo âu ở phần giữa và đặc biệt ngân dài, luyến láy vút cao ở hai tiếng "Bê! Bê!" để bộc lộ sự xót xa, nhung nhớ.
5. Cái trống trường em (Tác giả: Thanh Hào)
Cái trống trường em
Mùa hè cũng nghỉ
Suốt ba tháng liền
Trống nằm ngẫm nghĩ.
Buồn không hả trống
Trong những ngày hè
Bọn mình đi vắng
Chỉ còn tiếng ve?
Cái trống lặng im
Nghiêng đầu trên giá
Chắc thấy chúng em
Nó mừng vui quá!
Kìa trống đang gọi
Tùng! Tùng! Tùng! Tùng!
Vào năm học mới
Giọng vang tưng bừng.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Phép nhân hóa xuất sắc giúp chiếc trống vô tri có hồn, biết "nghỉ", "ngẫm nghĩ", "mừng vui". Âm thanh "Tùng! Tùng!" ở khổ cuối là điểm nhấn đánh thức mọi giác quan. Bài thơ bồi đắp tình yêu trường lớp, trân trọng kỉ vật học trò. Rất lý tưởng để rèn chuyển đổi giọng: ba khổ đầu đọc thủ thỉ tâm tình; khổ cuối vỡ òa, nhịp dồn dập, khỏe khoắn.
6. Mèo con đi học (Tác giả: Phan Thị Vàng Anh)
Hôm nay trời nắng chang chang
Mèo con đi học chẳng mang thứ gì
Chỉ mang một cái bút chì
Và mang một mẩu bánh mì con con.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Thơ lục bát nhịp nhàng pha chút châm biếm đáng yêu. Vần "i" lặp lại ở cuối câu (gì - chì - mì) tạo sự liền mạch. Sự tương phản giữa việc đi học và chỉ mang "bánh mì" tạo ra tiếng cười thú vị. Ý nghĩa nhắc nhở khéo léo con tránh tính cẩu thả, lười biếng. Cần đọc với giọng kể chuyện hóm hỉnh, vui tươi, nhấn nhá vào các chữ "chẳng mang", "bánh mì".
7. Đàn gà mới nở (Tác giả: Phạm Hổ)
Lông vàng mát dịu
Mắt đen sáng ngời
Ôi! Chú gà ơi!
Ta yêu chú lắm!
Mẹ dang đôi cánh
Con biến vào trong
Mẹ ngẩng đầu trông
Bọn diều, bọn quạ.
Bây giờ thong thả
Mẹ đi lên đầu
Đàn con bé tí
Líu ríu chạy sau.
Con mẹ đẹp sao
Những hòn tơ nhỏ
Chạy như lăn tròn
Trên sân, trên cỏ.
Vườn trưa gió mát
Bướm bay rập rờn
Quanh đôi chân mẹ
Một rừng chân con.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Hình ảnh so sánh tuyệt đẹp "những hòn tơ nhỏ / chạy như lăn tròn" thể hiện góc nhìn quan sát ngộ nghĩnh của trẻ thơ. Tác phẩm khơi dậy tình yêu động vật và tình mẫu tử muôn loài. Đòi hỏi kỹ năng chuyển giọng linh hoạt: âu yếm ở khổ đầu, dứt khoát cảnh giác ở khổ hai và nhí nhảnh, rộn rã ở các khổ cuối.
8. Quyển vở của em (Tác giả: Quang Huy)
Quyển vở này mở ra
Bao nhiêu trang giấy trắng
Từng dòng kẻ ngay ngắn
Như chúng em xếp hàng.
Lật từng trang, từng trang
Giấy trắng sờ mát rượi
Thơm tho mùi giấy mới
Nắn nót bàn tay xinh.
Ơi quyển vở mới tinh
Em viết cho sạch, đẹp
Chữ đẹp là tính nết
Của những người trò ngoan.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Ngôn từ đánh thức mọi giác quan: thị giác ("trang giấy trắng"), xúc giác ("mát rượi"), khứu giác ("thơm tho"). Bài thơ nhắc nhở trẻ ý thức giữ gìn sách vở và gửi gắm bài học kinh điển "Nét chữ nết người". Giọng đọc khi lên bục cần nhẹ nhàng, nâng niu, trong sáng như chạm vào một món quà quý.
9. Cô giáo lớp em (Tác giả: Nguyễn Xuân Sanh)
Sáng nào em đến lớp
Cũng thấy cô đến rồi
Đáp lời “Chào cô ạ!”
Cô mỉm cười thật tươi.
Cô dạy em tập viết
Gió đưa thoảng hương nhài
Nắng ghé vào cửa lớp
Xem chúng em học bài.
Những lời cô giáo giảng
Ấm trang vở thơm tho
Yêu thương em ngắm mãi
Những điểm mười cô cho.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Bài thơ 5 chữ êm ái. Hình ảnh nhân hóa "nắng ghé vào cửa lớp / xem chúng em học bài" biến không gian sư phạm thành chốn thần tiên, thân thiện. Bài thơ ca ngợi sự tận tụy của cô giáo và lòng biết ơn của học trò. Yêu cầu giọng đọc dạt dào tình cảm, thiết tha, nhấn nhẹ vào các thanh bằng (thoảng hương nhài, thơm tho).
10. Gửi lời chào lớp Một (Tác giả: Hữu Tưởng)
Lớp Một ơi! Lớp Một!
Đón em vào năm trước,
Nay giờ phút chia tay,
Gửi lời chào tiến bước!
Chào bảng đen cửa sổ,
Chào chỗ ngồi thân quen.
Tất cả! Chào ở lại
Đón các bạn nhỏ lên.
Chào cô giáo kính mến,
Cô sẽ xa chúng em...
Làm theo lời cô dạy,
Cô sẽ luôn ở bên.
Lớp Một ơi! Lớp Một!
Đón em vào năm trước,
Nay giờ phút chia tay,
Gửi lời chào tiến bước!
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Điệp ngữ "Lớp Một ơi!" và từ "Chào" kết hợp dấu chấm cảm bộc lộ sự lưu luyến đan xen niềm tự hào. Tác phẩm ghi lại cột mốc lớn khôn đầu đời, rèn luyện sự gắn bó tri ân với lớp cũ. Giọng đọc dõng dạc, dứt khoát ở khổ đầu/khổ cuối và trầm lại đượm vẻ thiết tha, lưu luyến ở các khổ giữa.
11. Bàn tay cô giáo (Tác giả: Nguyễn Trọng Hoàn)
Một tờ giấy trắng
Cô gấp cong cong
Thoắt cái đã xong
Chiếc thuyền xinh quá!
Một tờ giấy đỏ
Mềm mại tay cô
Mặt trời đã phô
Nhiều tia nắng toả.
Thêm tờ xanh nữa
Cô cắt rất nhanh
Mặt nước dập dềnh
Quanh thuyền sóng lượn.
Như phép mầu nhiệm
Hiện trước mắt em
Biển biếc bình minh
Rì rào sóng vỗ...
Biết bao điều lạ
Từ bàn tay cô.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Các động từ "gấp, thoắt cái, cắt rất nhanh" lột tả sự khéo léo. Hai khổ cuối mở ra trí tưởng tượng phong phú như một "phép mầu". Bài thơ tôn vinh tài năng của giáo viên và mở mang óc thẩm mỹ. con cần đọc với nhịp nhanh nhảu ở đoạn cắt gấp thủ công, rồi chuyển sang trầm trồ, ngạc nhiên đầy thán phục ở bức tranh biển hiện ra.
12. Vẽ quê hương (Tác giả: Định Hải - Bản trích SGK)
Bút chì xanh đỏ
Em gọt hai đầu
Em thử hai màu
Xanh tươi, đỏ thắm.
Em vẽ làng xóm
Tre xanh, lúa xanh
Sông máng lượn quanh
Một dòng xanh mát
Trời mây bát ngát
Xanh ngắt mùa thu
Xanh màu ước mơ...
Em quay đầu đỏ
Vẽ nhà em ở
Ngói mới đỏ tươi
Trường học trên đồi
Em tô đỏ thắm
Cây gạo đầu xóm
Hoa nở chói ngời
A, nắng lên rồi!
Mặt trời đỏ chót
Lá cờ Tổ quốc
Bay giữa trời xanh...
Chị ơi bức tranh
Quê ta đẹp quá!
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Một "bữa tiệc" bùng nổ thị giác qua hàng loạt tính từ chỉ mức độ màu sắc: xanh tươi, xanh mát, đỏ thắm, đỏ chót... Khơi dậy trí tưởng tượng hội họa và bồi đắp tình yêu Tổ quốc tươi sáng, no ấm. Rất thích hợp để luyện kỹ năng nhấn giọng, nhịp đọc dồn dập, hân hoan để làm không gian "bừng sáng".
13. Mẹ và cô (Tác giả: Trần Quốc Toàn)
Buổi sáng bé chào mẹ
Chạy tới ôm cổ cô
Buổi chiều bé chào cô
Rồi sà vào lòng mẹ.
Mặt trời mọc rồi lặn
Trên đôi chân lon ton
Hai chân trời của con
Là mẹ và cô giáo.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Cấu trúc đối xứng chặt chẽ về thời gian (sáng - chiều) và hành động (chào - sà vào lòng). Ẩn dụ tuyệt đẹp "Hai chân trời" mang tầm vóc rộng lớn bao bọc tuổi thơ bé. Khẳng định vai trò đồng hành to lớn của gia đình và nhà trường. Bài thơ dễ thuộc, cần đọc với âm điệu tươi tắn, nhịp nhàng, êm ái, bộc lộ sự hồn nhiên thơ ngây.
14. Ảnh Bác (Tác giả: Trần Đăng Khoa)
Nhà em treo ảnh Bác Hồ
Bên trên là một lá cờ đỏ tươi
Ngày ngày Bác mỉm miệng cười
Bác nhìn chúng cháu vui chơi trong nhà
Ngoài sân có mấy con gà
Ngoài vườn có mấy quả na chín rồi
Em nghe như Bác dạy lời
Cháu ơi đừng có chơi bời đâu xa
Trồng rau, quét bếp, đuổi gà
Thấy tàu bay Mỹ nhớ ra hầm ngồi
Bác lo bao việc trên đời
Ngày ngày Bác vẫn mỉm cười với em.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Viết bằng thể lục bát dân tộc truyền thống, hình ảnh Bác Hồ hiện ra không xa cách uy nghi mà vô cùng đôn hậu, gần gũi như người ông trong gia đình ("Bác dạy... quét bếp, đuổi gà, xuống hầm ngồi"). Bồi đắp tình cảm kính yêu Bác Hồ và giáo dục nếp sống chăm ngoan. Đọc với giọng kính cẩn, thiết tha nhưng vẫn giữ được nét tự nhiên, bình dị.
15. Hai bàn tay em (Tác giả: Huy Cận)
Hai bàn tay em
Như hoa đầu cành
Hoa hồng hồng nụ
Cánh tròn ngón xinh.
Đêm em nằm ngủ
Hai hoa ngủ cùng
Hoa thì bên má
Hoa ấp cạnh lòng.
Tay em đánh răng
Răng trắng hoa nhài
Tay em chải tóc
Tóc ngời ánh mai.
Giờ em ngồi học
Bàn tay siêng năng
Nở hoa trên giấy
Từng dòng giăng giăng.
Có khi một mình
Nhìn tay thủ thỉ:
Em yêu em quý
Hai bàn tay em.
Phân tích & Hướng dẫn đọc: Hình ảnh so sánh tuyệt mĩ "tay như hoa đầu cành", "răng trắng hoa nhài". Điệp từ "hoa" liên tục lặp lại mang đến không gian trinh nguyên. Bài thơ dạy trẻ yêu thương bản thân, có ý thức giữ vệ sinh cá nhân và chăm chỉ học tập. Vần điệu nhịp nhàng như bài đồng dao vỗ tay, cần đọc với giọng âu yếm, thiết tha và tươi vui.