ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΠΡΟΟΙΜΙΑ ΤΩΝ ΕΠΙΤΑΦΙΩΝ ΛΟΓΩΝ

ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ

 1. Κρίση για τον “πάτριον νόμον”

2. Γνώμη για το κατάλληλο είδος λόγου

3. Αναφορά στον έπαινο των νεκρών

ΔΙΑΦΟΡΕΣ

 1. Κρίση για τον “πάτριον νόμον”

Γνώμη για το κατάλληλο είδος λόγου

3. Αναφορά στον έπαινο των νεκρών

ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ

 1. Κρίση για τον “πάτριον νόμον”

Γνώμη για το κατάλληλο είδος λόγου

3. Αναφορά στον έπαινο των νεκρών

1

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ

  1. Γίνεται αναφορά στον “πάτριον νόμον” σε όλους τους άλλους ρήτορες. Το ίδιο, λ.χ., κάνει και ο Λυσίας, χωρίς να αναφέρει τη λέξη “νόμος”. Ο Πλάτωνας και ο Δημοσθένης αναφέρονται στον νόμο ονομαστικά.
  2. Όπως και οι άλλοι ρήτορες, ο Περικλής λέει ότι είναι δύσκολο να μιλήσει κάποιος επάξια για τα έργα που κατόρθωσαν οι νεκροί .
  3. Τονίζεται γενικότερα το ενδιαφέρον της πόλης να τιμήσει τους νεκρούς.
  4. Υπακοούουν όλοι στο έθιμο της εκφώνησης του λόγου για τους νεκρούς.
  1. Ο Περικλής εκφράζει την αναγκαστική ένταξη του πατροπαράδοτου “νόμου” στον λόγο του.
  2. Η δυσκολία να μιλήσει κάποιος επάξια για τους νεκρούς οφείλεται στους “ξυνειδότες” και “άπειρους” ακροατές.
  3. Αποφεύγεται ο ξεκάθαρος έπαινος των νεκρών.
  1. Στον Θουκυδίδη αλλάζει σημαντικά αυτό που κατά την παράδοση ήταν μια εγκωμιαστική αρχή.
  2. Δικαιολογείται αυτό με τη διαίρεση του ακροατηρίου η έμφαση που θα δώσει ο ρήτορας στο παροντικό μεγαλείο της Αθήνας.
  3. Αποφεύγει ο Περικλής γενικά να δηλώσει την εμπιστοσύνη του στο πατροπαράδοτο έθιμο. Γι’ αυτό και δεν αναφέρεται διεξοδικά στον έπαινο των νεκρών. Αυτό οφείλεται στον ορθολογισμό του Θουκυδίδη.

2

ΛΥΣΙΑΣ

Όπως όλοι οι άλλοι ρήτορες, εκτός ίσως από τον Πλάτωνα, ο ρήτορας αντιμετωπίζει με επιφυλάξεις το ότι θα μιλήσει για τα έργα των νεκρών. Τονίζει όμως, όπως όλοι οι άλλοι, ότι θα αναλάβει το δύσκολο αυτό έργο της τίμησης των νεκρών. Αναφέρεται επίσης στο ενδιαφέρον της αθηναϊκής πόλης να τιμήσει έστω με λόγια τους νεκρούς. Όμως, όπως λένε σχεδόν όλοι οι άλλοι ρήτορες αυτό είναι δύσκολο να κατορθωθεί.

Ο Λυσίας λέει ότι θα κατηγορούσε τους Αθηναίους, που του ανέθεσαν τόσο σύντομα να μιλήσει για τους νεκρούς. Το πρόβλημά του είναι ότι οι νεκροί με τα έργα τους δεν μπορούσαν να φτάσουν στο ύψος του λόγου του. Αυτό είναι αδύνατον.

Ο Λυσίας δεν λέει εντελώς διαφορετικά πράγματα στο προοίμιο από ό,τι οι άλλοι ρήτορες. Σέβεται όμως το έθιμο περισσότερο από τον Θουκυδίδη. Ακολουθεί και αυτός τη συνηθισμένη γραμμή, γιατί δεν θα μπορούσε να παραβιάσει το έθιμο. Άρα και αυτός τηρεί τον κοινό τόπο ώστε να προσελκύσει το ενδιαφέρον των ακροατών.

3

ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ

Ο Δημοσθένης συνδέεται με τους άλλους ρήτορες, με εξαίρεση τον φιλόσοφο Πλάτωνα. Όλοι τους τονίζουν πόσο δύσκολο πράγμα είναι να επαινέσει κάποιος τους νεκρούς. Επίσης, αναφέρεται και αυτός στο έθιμο της πολιτείας να τιμήσει τους νεκρούς.

Ο Δημοσθένης αναφέρεται στο πατροπαράδοτο έθιμο της αθηναϊκής πόλης. Όμως, θεωρεί ότι το έργο των νεκρών είναι αξεπέραστο (αδύνατο), και έτσι δεν θα μποροούσε με το λόγο του να φτάσει τά έργα τους. Αναφέρεται διεξοδικά στην πολεμική ανδρεία των νεκρών.

Διαπιστώνουμε ότι ο Δημοσθένης τονίζει διεξοδικά τα έργα των νεκρών. Εκεί βρίσκει τη δυσκολία να μιλήσει επάξια για το έργο τους. Ο Θουκυδίδης εντοπίζει τη δυσκολία στους ακροατές.

4

ΠΛΑΤΩΝΑΣ

Όπως οι υπόλοιποι ρήτορες, έτσι και ο Σωκράτης με τον Μενέξενο συζητούν για το πατροπαράδοτο έθιμο που επικρατούσε στην πόλη της Αθήνας να τιμούν τους νεκρούς από τους πολέμους. Όπως και στα άλλα έργα, έτσι και εδώ γίνεται λόγος για τους ρήτορες που αναλαμβάνουν να εκφωνήσουν τους λόγους.

Η βασική διαφορά στο προοίμιο του Μενέξου είναι ότι, όπως λέει ο Μενέξενος στον Σωκράτη, ο φιλόσοφος ειρωνεύεται το έθιμο των επιταφίων λόγων. Ο Σωκράτης μάλιστα θυμάται την Ασπασία, που, μιμούμενη τον Περικλή, του είπε έναν “ωραίο” επιτάφιο λόγο. Έτσι το έργο του Πλάτωνα είναι παρωδία των επιταφίων λόγων. Ο φιλόσοφος θέλει να υπονομεύσει την αξία τους.

Ο Πλάτωνας, μέσω του Σωκράτη, βρίσκει την ευκαιρία να ασκήσει κριτική στο δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας, που τάχα τιμούσε τους νεκρούς με κοινοτοπίες των επιταφίων λόγων. Άρα περιμένουμε να ακούσουμε ένα λόγο που τον είπε μια γυναίκα, η σύζυγος του Περικλή, στον Σωκράτη. Είναι προφανές έτσι ότι ο Πλάτωνας κοροϊδεύει τον επιτάφιο λόγο του Περικλή, που φιλοξενεί ο Θουκυδίδης. Πιστεύει ότι το έθιμο των επιταφίων λόγων είχε πλέον απαξιωθεί.

5

ΥΠΕΡΕΙΔΗΣ

Ο Υπερείδης πιστεύει, όπως οι άλλοι ρήτορες, ότι τα κατορθώματα των νεκρών είναι αξεπέραστα. Γι’ αυτό φοβάται και αυτός μήπως ο λόγος του είναι κατώτερος των έργων. Και αυτός επίσης τονίζει το ενδιαφέρον της Αθήνας να επαινεί με το έθιμο τους νεκρούς από τους πολέμους. Άρα γενικά τηρεί και αυτός το έθιμο να τιμούνται οι νεκροί με επιταφίους λόγους.

Η βασική διαφορά του λόγου του Υπερείδη είναι ότι αναφέρεται από την αρχή όχι σε πολλούς ανώνυμους νεκρούς από τον πόλεμο αλλά στον στρατηγό Λεωσθένη. Θα αναφερθεί στα πολεμικά προσόντα του στη συνέχεια. Μόνο σε αυτά. Τον επαινεί με ιδαίτερο τρόπο.

Ίσως ο έπαινος του Υπερείδη σε ένα μόνο πρόσωπο να δείχνει την εξέλιξη που γνωρίζει το έθιμο του επιταφίου λόγου όσο περνούσαν τα χρόνια στην κλασική Αθήνα. Επίσης, οι περιστάσεις αλλάζουν συνέχεια και ο ομιλητής να ψάχνει τρόπους για να διαφοροποιηθεί από τους προηγούμενους ρήτορες. Κάνει επίσης το έργο του στρατηγού Λεωσθένη μοναδικό.

6. ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

6.1.  Κρίση για τον “πάτριον νόμον”

Παρά τις μερικές τους διαφορές όλα σχεδόν τα προοίμια αναφέρονται στο πατροπαράδοτο έθιμο που επικρατούσε στην Αθήνα σχετικά με τους επιταφίους λόγους. Αυτό δείχνει τη μεγάλη σημασία που είχαν οι επιτάφιοι λόγοι την εποχή εκείνη. Παρά τις διαφορές τους, όλοι οι ρήτορες επιχειρούν να δείξουν διαφορετική στάση από τους άλλους ρήτορες. Αλλά μέσα στην προσπάθειά τους αυτή συμφωνούν για την αξία των επιταφίων λόγων είτε το θέλουν είτε όχι.

6.2. Γνώμη για το κατάλληλο είδος λόγου

Ο κάθε ρήτορας προσπαθεί να διαφοροποιηθεί από τους άλλους. Άλλοτε τονίζοντας τη διαφορά ανάμεσα στον ίδιο και τους άλλους ρήτορες και άλλοττονίζονται ότι το έργο των ρητόρων είναι δύσκολο και “αδύνατο”. Στον Θουκυδίδη όμως η δυσκολία βρίσκεται όχι στους άλλους ρήτορες αλλά στους ακροατές. Επίσης, τονίζεται η σχέση λόγου και έργου. Τα έργα είναι ανώτερα των λόγων, ακόμη και τους επιταφίους. Έτσι επαινούνται οι νεκροί που δεν μπορούν να μιλήσουν παρά μόνο με τη φωνή του ρήτορα που λέει τον Επιτάφιο.

6.3. Αναφορά στον έπαινο των νεκρών

Οι πιο χαρακτηριστικές διαφορές είναι στα προοίμια του “Μενέξενου” και του Υπερείδη. Ο Πλάτωνας βάζει μία γυναίκα να πει τον Επιτάφιο στον Σωκράτη, ενώ ο Υπερείδης αναγγέλλει ότι θα επαινέσει  μόνο έναν άνδρα, τον στρατηγό Λεωσθένη Οι άλλοι ρήτορες με μικρές αποκλίσεις συμφωνούν και αναγνωρίζουν την αξία των επιταφίων λόγων για τους πολλούς νεκρούς του πολέμου.