1. Funtsezko osagai eta eredu teorikoak

Narrazioa egoera ezberdinen uztardura da, non gertaerak ematen dira, berarizko ingurune batean kokatutako pertsonaiek parte hartzen/eragiten dutelarik.

• Narrazioaren ezinbesteko osagaia EKINTZA da.

• Pertsoanaiak ekintza hori jasaten edo eragiten du.

• Eraldakuntza ematen da, hasierako egoera ekintzen eraginez, aldatzen delako.

3 osagai hauek ikuspuntu fenomenologikotik eta formaletik azter daitezke:

1. errealak bailitzan hartzen ditu fenomenologikoak

2. formaletik osagai horiek egitura logiko horretan, narrazioan, duten betekizuna aztertzen da.

Aztergaiak konstanteak dira:

a) PERTSONAIA:

IkFenomenologikotik guregandik hurbil aurkitzen da pertsonaia, izaerak eta portaerak zehaztuko dute nolakoa den:

• lauak, dimentsio bakarrekoak edo borobilak, konplexuagoak

• linealak garapen uniformea narrazioan zehar, edo kontraesankorrak, uniformea ez denean

• estatikoak aldatzen ez direnak, edo dinamikoak aldatzen direnak

Portaerak

• eginkorrak ekintzak eragiten dituztenean, edo geldoak, ekintzak jasaten dituztenak

• manipulatzailea beste pertsonaiek zerbait egitera bultzatzen dituena, edo buruaskea, gauzak bere kabuz egiten dituena

• hobetzailea, gauzak hobetu asmoz egiten ditu, edo degradatzailea, gauzak txartze aldera

IkFormaletik 6 betekizunetara murrizten ditu pertsonaien funtzioak:

1. Subjektua: helburu edo xede bat lortzeko asmoz mugitzen den pertsona

2. Objektua: subjektua objektu batek mugituta egingo ditu ekintzak

3. Laguntzailea: subjektuari helburua lortzeko asmotan gauzatutako ekintzetan lagunduko dio, ibilbidean oztopoak izango baititu subjektuak

4. Aurkaria: subjektuari oztopoak jartzen dizkiona

5. Agindu-emailea: subjektuari objektuaren lorpena agintzen diona

6. Onuraduna: lorpenetik etekinak ateratzen dituena

Betekizunak: pertsonaia batek betekizun bat baino gehiago bila ditzake!

b) EKINTZA

IkFenomenologikotik ekintzak eragin ditzakeen erantzunak desberdinak izan daitezke

• nahitakoa pertsonaia batek borondatez egiten duenean, edo nahigabekoa, ondorioak aurrikusten ez direnean

• iragankorra ekintza besteengan eragina duenean, edo iragangaitza, eraginik ez duenean

• indibiduala, ekintzaren erantzunkizuna indibiduo bati dagokionean, edo kolektiboa talde bati dagokionean

Ikformaletik ekintza horrek betekizun bat izango du narrazioan:

1. gabetasuna: asetu behar den gabezi bat dugu

2. debekua/eginbeharra: pertsonaiak debeku baten aurrean errespetatu edo urratu egin daiteke

3. bidea: fisikoa edo psikologikoa izan daiteke

4. iruzurra: beltzez, itzalez... beteriko leku batetik pasatzea, oztopoak saiestuz

5. probak: (aurretiazkoak/nagusia) pertsonaiak aurretiaz probak gainditu beharko ditu, esperientzia horrekin proba nagusiari aplikatzeko

6. ospakizuna: gauzak argi egon badira, ospakizuna (saria) egongo da; betela zigorra

c) ERALDAKUNTZA

IkFenomenologikotik itxura erreala hartu dezakete

• izaera edo portaera

• indibiduala indibiduo bakarrari dagokionean edo kolektiboa talde bati dagokio eraldakuntza denean

• explizitua/agerikoa logikoa eta aurrikusia denean, edo inplizitua/ezkutukoa ustekabekoa denean

IkFormaletik

• logikoa: aurrikus daitekeen eraldakuntza & ondorioak

• ustekabekoa: logikoa ez dena, sorpresazkoa

• etendura: amaiera hasierako egoerarekin parekatu daiteke; abiapuntu eta helmugaren artean ekintzak gertatu arren, amaiera eta hasiera egoera berdinak dira.

3 KONDATZE EREDU

Osagaien harremana kontuan hartuta 3 eredu mota bereiz daitezke; teorikoak dira, eta zinegileak ez ditu “jarraitzen”, arbitrarioak dira, baina metodologikoki koherenteak dira et ondorio aberatsak ematen ditu erbiltzean.

1 K. SENDOA

Ekintza lehentasuna duen elementua da. Ekintzen arteko harremana kausalitatea da (domino egituraren itxurakoa)

Ulergarritasuna eta egiantza dute, ekintzen harreman logikoa eta kausala dutelako.

2 kate kausal daude:

1. ardatz pragmatikoa: pertsonaien eginbeharraren ardatza, eriotza thanatos psikoanalisian

2. sentimenduen ardatza: maitasuna, sexua; eros psikoanalisian

Paraleloki joan daitezke, edo noizbehinka gurutzatu ere.

Pertsonaia bigarren mailako elementua da, heroi epikoa:

• ez du psikologiarik: betekizun estruktural bat du, egiten duena egin behar duelako da; izaera du baina ez barne-izaera

• bere helburuak zehatzak dira

• axiologia duala du: baloreak bereizten ditu: ongia eta gaizkia behar bezala bereizten ditu. 2 mundu daude eta bera beti ongi-aren munduan mugituko da

• giro koherente eta habitagarri batean aurkitzen dugu, egi antza duen giroan

• espazio eta denbora definituak, pertsonaiaren eginbeharra eragiten dutenak

Eraldakuntza

• logikoa da, aurrikus daitekeena, sorpresarik gabea

• amaiera zoriontsua: “Happy end” amaiera hasierakoaren isla izan daiteke, baina egoera hobeago batean, egoera zikliko bat izanik

Adibidez “El Manantial” King Vidor: Havard eroi epikoa arkitektoa, xede garbia du: proeiktuak aurrera ateratzea. Dominique aberats baten alaba, maiteminduta dago

2 KONDAKETA AHULA

Ekintzak ez dira horren garrantzitsuak, pertsonaia eta ekintzen arteko orekan dago. Ekintzen arteko harremana arbitrarioagoa da , ez da hain kausala, bi elementuen eraginez:

• zena: bere papera du errealitatea ez da horren logikoa eta zoriak (kasualitateak) mugatzen du
• pertsonaien izaera: egiten duenaren arrazoia bere barne-psikologian aurkitzen dugu

Pertsonaia eta ekintzaren arteko oreka dago.
Heroi tragikoak:

•  psikologia du: ez du funtzio bakarra bere izaerak garrantzia hartuko du: iragan bat, biografia bat duela esan nahi du; iraganeko zauri bat izango du maiz, eta hori itxi beharko du narrazioan. Zauri horrek baldintzatuko ditu bere ekintzak.
  
• bere helburuak zalantzagarriak dira: helburu aldakorrak ditu, atal ezberdinen arabera; sarritan faltsuak, lortu ezinak. Nahiz eta helburu zehatz bat eduki, pertsonaiak ez du helburu hori lortzeko gaitasunik adieraziko, erreala izan arren. Bere ezintasunaren istorioa izango litzateke.
• muga axiologiko iragazkorra du: banatzen duen muga moraletik batetik bestera ibiliko da, muga hori etengabe zeharkatuz
• pertsonaia diegesi sinboliko batean kokatzen da, metaforikoa. Gitoak pertsonaia horren barne munduaz hitz egingo du: kanpo espresioa barne paisaia izango da.

Eraldakuntza
Ez guztiz logikoa zoria eta pertsonaiaren izaeraren eraginez, sarritan ustekabeko aldakuntza
Ez dago amaiera zoriontsurik, pertsonaia bere helburuak lortzeko ezintasuna baitu. Batzuetan amaiera zoriontsua nahiago izaten dela-eta, amaiera inposatu nahi izaten da baina artifizialki; inposatutakoa dela nabaritzen da, ilogikoa baita.
Adib: la dama de Shangai Orson Welles.
Michael Oraa marinela da. Iragan bihurduratua beltza du eta noraezean dabil. Ez daki bere bizitzarekin zer egin (heroi tragikoa).
Giroari dagokionez, "crazy house" azaltzen da, eroetxea. Metafora bat da bere barne psikologia adierazteko. Eroetxean labirinto baten aurkitzen da eta giro horrek bere barne egoera adierazten du: nahasmena, egonezina... Ispiluan labirintoan ere isla asko ikusten dira pertsonen dimentsio anitzak, konplexuak adieraziz.
Amaiera ez da zoriontsua, ustekabekoa baizik. Edertasun faltsua adierazten duten ispiluak apurtzean heriotza dago.

3 ANTIKONDAKETA

Ekintzak:

• pertsonaiek dute garrantzia eta ekintzak 2. mailan daude.

• gertaerak ere, dauden arren, pertsonaien garrantziaren menpean daude

Harremana ez da kausala, kasuala baizik. Zoriaren eskutik kasualitatea sartzen da jokoan

Pertsonaiak:

• lehen mailako elementua da

• heroi existentzialista:

• psikologia du baina iluna, enigmatikoa; ez dakigu egiten duena zergatik egiten duen, berak ere ez baitdaki

• helbururik gabekoa da, noraezean dabil

• ez du axiologiarik, ez dio baloreen mugak ardurarik, ez ditu baloreak hierarkizatzen.

• ongi-a eta gaizki-a bere bizitzan aplikaziorik ez duten kontzeptuak dira

• mundua arrotza da eta bera arrotz sentitzen da mundu honetan

• espazioa ilogikoa da, zatikatua eta koherentziarik gabea

Eraldakuntza:

• kronologikoa da, ez logikoa, ezta ustekabekoa ere

• ez dago amaiera zoriontsurik “Happy end”-ik Etendura dago: gauzak gertatu arren, amaiera eta hasiera antzekoak dira. Eten bat ematen da baina egoera berak darrai.